काठमाडौँ — कांग्रेसका पूर्वमहामन्त्री कृष्णप्रसाद सिटौलासँगको ५२ वर्षको सहयात्रा तोडेर झापाका ७२ वर्षीय सुधीर शिवाकोटी विशेष महाधिवेशनबाट पार्टीको केन्द्रीय सदस्य भएका छन् । उनी सिटौलाका राजनीतिक आरोह–अवरोहका साक्षी मात्रै थिएनन्, केन्द्रमा सिटौलालाई प्रभावशाली बनाउन भुइँ तहमा धेरै चुनौतीहरूको सामना गर्ने गर्थे । 

पहिलोपल्ट जिल्ला सभापति हुँदा तत्कालीन सशस्त्र द्वन्द्वको त्रास चरमोत्कर्षमा थियो । कार्यकर्ता जोगाउन र पार्टीको संगठन बचाउन निकै कठिन अवस्था थियो । दोस्रो कार्यकाल सभापति हुँदा भने पार्टी विभाजन नै भयो । राजाको प्रत्यक्ष शासनकाल सुरु भयो । तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाहको शासनकालमा पक्राउ परेका उनलाई हिरासतमै चरम यातना दिइएको थियो ।

त्यसबापत उनले २०६४ मा पहिलोपल्ट संसदीय चुनावको टिकट पाए । तर, माओवादीसँगै चुनाव हारे । २०७० मा भने चुनाव जितेर पहिलोपल्ट सांसद भए । एक पटक सांसद हुनेबाहेक उनको राजनीतिक संघर्ष सिटौलालाई राजनीतिको धुरीमा पुर्‍याउन खर्चेका छन् । त्यो ५२ वर्षको कसिलो सम्बन्ध जेन–जी आन्दोलनपछि भने दुईतिर भएको छ ।

२३ र २४ भदौको जेन–जी विद्रोहलाई केही पनि होइन जस्तो गरेर लिन थालिएपछि आफू अलग भएको शिवाकोटी बताउँछन् । समयको गति र युवाहरूको चाहनालाई बुझ्न नखोज्दा आफूहरूबीचको ५२ वर्षको सहयात्रा टुटेको शिवाकोटीको भनाइ छ । 

‘यसबीचमा हाम्रो कहिल्यै मनमुटाव भएन । झगडा र रिस केही भएन । तर, सिटौलाजीले जेन–जी विद्रोहले दिएको सन्देश आत्मसात् गर्न नखोज्दा हामी अलग्गियौं,’ उनले भने ।

जेन–जी आन्दोलनपछि शेरबहादुर देउवासँग नलाग्नुहोस् भनेर आफूले धेरै पटक सम्झाउने काम गरेको उनको भनाइ थियो । ‘शेरबहादुरजीको पछि लागेर अब पार्टीलाई बचाउन सकिँदैन । यसले ठूलो नोक्सान पुर्‍याउँछ । शेरबहादुरजीको अनुहार लिएर चुनावमा जान सकिँदैन । हामीलाई गाउँ–गाउँबाट हाम्रै कार्यकर्ताले ढुंगामुढा गर्छन् भनेर धेरै पटक अनुरोध गरें, सुन्नु भएन । दुई/चार महिना पर्ख भन्दै बस्नुभयो,’ शिवाकोटी सुनाउँछन्, ‘म विशेष महाधिवेशनमा युवाहरूसँग आएँ । त्यहीँबाट पनि मैले तपाईं गलत घरमा बस्नुभएको छ । पार्टी बचाउने घर भृकुटीमण्डपको विशेष महाधिवेशन हो, आउनुहोस् भनें । पक्कै सुन्नुभएको होला ।’

नयाँ चेत र आवाजलाई नसुन्ने हो भने अब परम्परागत पार्टीहरू इतिहासमा हराएर जाने खतरा बढिरहेको शिवाकोटीले बताए । ‘तर पनि नेताहरू आफ्नो समय गएको किन चाल पाउँदैनन् । किन चेत्दैनन्, अचम्म लाग्छ ।’ शिवाकोटी मात्रै होइन, सिटौला समूहमा बस्ने धेरै नेताहरू उनीसँग लामो समय टिक्न सकेका छैनन् । दोस्रो विशेष महाधिवेशनबाट कांग्रेस सभापतिमा निर्वाचित गगन थापा नै १३ औं महाधिवेशनमा सिटौला क्याम्पमा थिए । त्यहीँबाट महामन्त्रीको चुनाव लडे । त्यतिबेला हारे । 

थापा पछि सिटौलाबाट अलग भए । त्यसपछि १४ औं महाधिवेशनमा प्रदीप पौडेल सिटौलासँग जोडिएर महामन्त्रीको उम्मेदवार भए । उनी पनि हारे ।

अहिले पौडेल विशेष महाधिवेशनबाटै महामन्त्रीमा निर्वाचित भएका छन् । यति मात्रै होइन, सिटौला पक्षमा रहेका पूर्वराष्ट्रिय सभाका सांसद धना खतिवडा, पूर्वसांसद तारामान गुरुङ, उमा शिवाकोटी अहिले विशेष महाधिवेशनबाटै केन्द्रीय सदस्य भएका छन् । अर्का युवा नेता बलदेव तिमिल्सिनासमेत सिटौलालाई छाडेर गगन–विश्वको टिममा आएका छन् ।

विशेष महाधिवेशनबाट सभापति निर्वाचित थापा विद्यार्थी जीवनदेखि नै विद्रोही नेता हुन् । उनले पार्टी सत्ता र प्रतिपक्ष दुवैमा हुँदा त्यही विद्रोह गर्दै आएका छन् । सडक र नागरिकका मुद्दा बोक्दै पार्टीभित्र संस्थापनको विरोधमा आवाज उठाउँदै आए । विशेष महाधिवेशनबाट उपसभापतिमा निर्वाचित विश्वप्रकाश शर्मा नेविसंघको अध्यक्ष हुँदा थापा उपाध्यक्ष थिए ।

१४ औं महाधिवेशनपछि थापा र शर्माबीचको राजनीतिक सम्बन्ध गाढा बन्न पुग्यो । पार्टीले जनभावना नबुझिरहेका बेला थापालाई पार्टीको नेतृत्व मात्रै होइन, भावी प्रधानमन्त्रीका रूपमा अघि सार्नुपर्छ भन्ने मुद्दा पनि शर्माले बोकेका थिए । जेन–जी आन्दोलनपछि पार्टी सुधारको एजेन्डा उठाएर विद्रोह गरेका गगन–विश्वको जोडीले अहिले कांग्रेसमाथि ठूलो आशा र भरोसा जगाएका छन् ।

कांग्रेसको इतिहासमा पुष्पा भुसाल दोस्रो महिला उपसभापति भइन् । यसअघि शैलजा आचार्यले उपसभापति भएकी थिइन् । भुसाल पहिला खुमबहादुर खड्का समूहमा थिइन् । त्यसपछि उनी देउवा नेतृत्वको संस्थापन पक्षमा गइन् ।

जेन–जी आन्दोलनदेखि भने उनी गगन–विश्व टिममा आएकी हुन् । संस्थापनमा हुँदै उनले २१ फागुनको निर्वाचन अगाडि नै महाधिवेशन गराउने अभियानमा सक्रिय थिइन् । उनीसहित संस्थापनका ३० केन्द्रीय सदस्य यो अभियानमा जोडिएका थिए । तर, भृकुटीमण्डपको विशेष महाधिवेशनमा करिब २५ जना केन्द्रीय सदस्य गएका थिए ।

गगन महामन्त्री हुँदा नेविसंघको अध्यक्ष थिए गुरु घिमिरे । २०५९ मा घिमिरे अध्यक्ष र गगन महामन्त्री हुँदा राजतन्त्रविरुद्ध बोलेको भनेर राजद्रोहको मुद्दा पटक–पटक खेपेका थिए । संयोग, अहिले थापा पार्टी सभापति र घिमिरे महामन्त्री भएका छन् । कोइराला परिवारको राजनीति छायामा माथि आउन नसकेरहेका बेला घिमिरे विशेष महाधिवेशनबाट महामन्त्री भएका छन् ।

घिमिरे यसअघि शेखर कोइरालासँग नजिक थिए । विशेष महाधिवेशन बोलाउन गरिएको हस्ताक्षरमा सुरुमा शेखरको पनि समर्थन थियो । तर, आफैंले समर्थन गरेको एजेन्डा छोडेर शेखर संस्थापनसँग जोडिएपछि घिमिरे गगन–विश्व टिममा जोडिए । यसअघि शेखरकै पक्षमा रहेका देवराज चालिसे पार्टीको प्रवक्ता भएका छन् । चालिसे पनि हस्ताक्षर अभियानका अभियन्ता हुन् । त्रिविवि स्ववियुका सभापतिसमेत भएका चालिसे परिवर्तनको मुद्दा बोकेर एकाएक केन्द्रीय राजनीतिमा उदाएका छन् ।

गगन र विश्वपछि कांग्रेसको अर्को अनुहार हुन्, प्रदीप पौडेल । १४ औं महाधिवेशनमा सिटौला समूहबाट अघि सारिएका पौडेल शेरबहादुर देउवासँगको प्यानलबाट महामन्त्रीका उम्मेदवार थिए । थापा र शर्माले महामन्त्री जित्दा पौडेल पराजित भएका थिए ।

त्यसपछि उनी सिटौला समूह छाडेर गगनसँग जोडिएका हुन् । थापा नेतृत्वको टिममा सहमहामन्त्रीमा महिलातर्फ डिला संग्रौला पन्त पनि तत्कालीन संस्थापन पक्षतिर थिइन् । बदलिएको समयसँगै नेतृत्व परिवर्तनको मुद्दा बोकेर अघि बढेकी थिइन् । बागमतीका तत्कालीन मुख्यमन्त्रीसमेत रहेका बहादुरसिंह लामा कुनै बेला देउवाको भित्रिया मानिन्थे । तिनै लामा अहिले नेतृत्व परिवर्तनको पक्षमा उभिए । विशेष महाधिवेशनबाट जनजातितर्फको क्लस्टरबाट सहमहामन्त्री भएका छन् ।

खस आर्य क्लस्टरबाट सहमहामन्त्री भएका उदयशमशेर राणा पनि देउवाका विश्वासपात्र थिए । तर, जेन–जी आन्दोलनपछि राजनीतिक अवस्था बदलिएको भन्दै उनी पनि गगन–विश्वकै टिममा जोडिएका छन् । थारू क्लस्टरका अर्का सहमहामन्त्री योगेन्द्र चौधरी संस्थापन पक्षका बलियो खम्बा थिए । उनले पहिला विजयकुमार गच्छदारसँग लामो सहयात्रा गरेका थिए । गच्छदारले नेतृत्व गरेको मधेशी जनअधिकार फोरम (लोकतान्त्रिक) २०७४ को चुनाव अगाडि कांग्रेसमा विलय भएपछि देउवासँग नजिक भए । दाङका चौधरी संस्थापन पक्षभित्र २१ फागुनको चुनाव अगाडि महाधिवेशन गर्नुपर्ने अडानमा थिए ।