काठमाडौँ — माओवादी केन्द्र, नेकपा एकीकृत समाजवादी, मातृभूमि अभियान नेपाललगायत १३ घटक मिलेर ‘नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी’ निर्माण त भयो तर एकतामा आउने पार्टी सग्लो रहन सकेनन् ।

नेकपाका संयोजक पुष्पकमल दाहालले अन्य दल ‘फुटाएरै’ भए पनि एकतामा ल्याउने क्रम जारी राखेका छन् । त्यसको पछिल्लो उदाहरण हो, अशोक राई कार्यकारी अध्यक्ष रहेको जनता समाजवादी विभाजन । आइतबार जसपाका संघीय अध्यक्ष राजेन्द्र श्रेष्ठसहित ६ नेता नेकपामा समाहित हुने निर्णय गरेका छन् ।

माओवादी, एकीकृत समाजवादीसहित १२ घटकबीच एकता भयो । यो एकतामा आएका दलमध्ये एकीकृत समाजवादी र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी विभाजन भए । एकीकृत समाजवादीमा तीन धार देखियो । अध्यक्ष माधवकुमार नेपालको नेतृत्वमा बहुमत हिस्सा माओवादीसँग मिल्यो । उपाध्यक्ष घनेन्द्र बस्नेत, महासचिव घनश्याम भूसाल, उपमहासचिव विजय पौडेललगायत नेताहरुले पार्टी पुनर्गठन गरी बृहत् वाम एकता गर्ने भन्दै उतै छुटेका छन् । रामकुमारी झाँक्री र किसान श्रेष्ठको नेतृत्वको अर्को धार पुरानै घर एमालेमा फर्किए । यसरी माआवादीसँग एकता गर्न खोज्दा एकीकृत समाजवादी तीन धारमा विभाजन भयो ।

त्यस्तै, माओवादीसँग एकता हुने भएपछि नेत्रविक्रम चन्दले नेतृत्व गरेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी पनि विभाजन भयो । चिरन पुनको नेतृत्वमा एउटा समूह माओवादीसँग मिल्यो । त्यस्तै नेकपाकै अर्का नेता कर्णजित बुढाथोकी पनि छुट्टै समूह बनाएर माओवादीमै मिसिए । तर महासचिव नेत्रविक्रम चन्द रहेको नेकपाले नाम फेरेर नेकपा (माओवादी) गठन गर्‍यो ।

अन्य दलसँग एकता गर्ने निर्णय गरेपछि माओवादी पनि सग्लो रहेन । एकतामा असमति जनाउँदै उपमहासचिव जनार्दन शर्मा र सचिव राम कार्की पक्ष बाहिरियो । उनीहरूले माओवादी पूर्वउपाध्यक्ष बाबुराम भट्टराईसँग आइतबार पार्टी एकता गरी ‘प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टी’ गठन गरे । संयोजक दाहालसँग मतभेद बढेपछि शर्मा पक्ष माओवादीमा टिक्न सकेन ।

नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीसँग एकता वार्ता चलिरहेकै बेला अशोक राई कार्यकारी अध्यक्ष रहेको जनता समाजवादी पनि विभाजन भयो । आइतबार जनता समाजवादीका संघीय परिषद् अध्यक्ष राजेन्द्र श्रेष्ठ, उपाध्यक्षद्वय रणध्वज लिम्बु (कन्दङ्वा) र परशुराम बस्नेतले पार्टी छाडेर नेकपामा एकता गर्ने निर्णय गरेका छन् । कार्यकारी अध्यक्ष अशोक राईसहित वार्ता भए पनि सहमति हुन नसक्दा जसपा विभाजन भयो । एउटा समूह नेकपामा मिसिने निर्णय गरेको छ ।

श्रेष्ठले जसपामा तीन धार रहेकाले पार्टी एकता गर्ने सर्वसम्मत निर्णय हुन नसकेको बताए । ‘हामी नेकपासँग एकता गर्ने टुंगोमा पुग्यौं  । केही पुरानै पार्टीलाई चलाउने र केही अरु कुनै शक्तिसँग एकता गर्ने पक्षमा छन्,’ उनले भने ।

नेकपासँग एकता गर्न केन्द्रीय कार्यकारिणी समितिका ६ नेताले जसपा छाडे । ‘जेन-जी आन्दोलनपछि विकसित नयाँ परिस्थितिमा २०६२/०६३ सालको जनआन्दोलनबाट प्राप्त उपसब्धिहरूसमेत खतरामा पर्नसक्ने भएकाले विचारमा सामिप्यता रहेको अग्रगामी परिवर्तनका पक्षधर राजनीतिक शक्तिसँग मिलेर प्राप्त उपलाब्धिहरूको रक्षा र थप उपलब्धि प्राप्तिका संघर्ष गर्नु पर्दछ भन्ने हाम्रो धारणा रहेको छ । अतः हामी जनता समाजवादी पार्टीका आ-आफ्ना पदीय पढीय जिम्मेवारीबाट अलग हुँदै विभिन्न पार्टीहरू एकताबद्ध भई बनेको नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीसँग एकीकरण र ध्रुवीकरणको दिशामा अगाडि बढ्ने जानकारीका लागि अनुरोध छ,’ उनीहरूले आइतबार जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनेका छन् ।

तत्कालीन माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रधानमन्त्री भएका बेला २०८१ वैशाखमा जनता समाजवादी नेपाल विभाजन भई अशोक राईको नेतृत्वमा अर्को जसपा गठन भएको थियो । त्यसपछि राई नेतृत्वको जसपा  सरकारमा सहभागी भएको थियो । प्रतिनिधिसभामा १२ सिटमध्ये ७ राईको पक्षमा गएका थिए ।

अध्यक्ष यादवसँग पाँच सांसद मात्र रहेका थिए । त्यसबेला जसपा नेपालका अध्यक्ष यादवले तत्कालीन प्रधानमन्त्री (हाल नेकपा संयोजक) दाहालले आफ्नो पार्टी विभाजन गरिदिएको आरोप लगाएका थिए । त्यसपछि उनी माओवादी, एकीकृत समाजवादीसहितको समाजवादी मोर्चाबाट अलग भएका थिए । दाहालले आफ्नो सरकार बलियो बनाउन जसपा नेपालको विभाजन गर्न भूमिका खेलेको यादवको आरोप थियो ।

माओवादीसँग पार्टी एकता गर्ने भन्दै नेत्रविक्रम चन्दलाई समाजवादी मोर्चामा सहभागी गराए । त्यसबेला चन्दले नेतृत्व गरेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) सँग एकताका लागि वार्ता भए पनि सफल भएन । चन्द नेकपाका चिरन पुनको एउटा समूह अलग भई माओवादीसँग मिसियो । त्यसपछि दाहालबाट चन्द टाढिँदै गएका छन् । हालै उनी पनि समाजवादी मोर्चाबाट अलग भए । नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी गठन गरेपछि दाहालले छाडेको ‘माओवाद’ लाई ब्युँताएर चन्दले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) गठन गरेका छन् । निर्वाचन आयोगले नेकपा (माओवादी) लाई मान्यता दिइसकेको छ । अब उनले माओवादी धारलाई अघि बढाउने बताएका छन् ।

माओवादी, एकीकृत समाजवादीलगायत घटक मिलेर बनेको नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) बनेपछि कात्तिक २६ मा एमाले पूर्व उपाध्यक्ष एवं मातृभूमि अभियानका संयोजक भीम रावल पनि मिसिए । नेकपा संयोजक पुष्पकमल दाहालको तत्कालीन कार्यनीति नै धेरैभन्दा धेरै पार्टी र नेताहरुसँग एकता गर्ने  छ । त्यही अनुसार सम्भव भएसम्म उनले राजनीतिक, सैद्धान्तिक, वैचारिक बहसमा नअल्झिएर चुनाव अघि नै पार्टी एकता अभियान नै चलाएका छन् ।

शान्ति प्रक्रियामा आएपछि दाहालले एकता विभाजनलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । उनले शान्ति प्रक्रियामा आइसकेपछि २०६५ पुसमा नारायणकाजी श्रेष्ठले नेतृत्व गरेको नेकपा एकता केन्द्र मसालसँग एकता गरेर सहकार्य थालेका थिए । २०६४ को संविधानसभा निर्वाचनमा पहिलो पार्टी बने पनि पार्टीलाई एक ढिक्का राख्न सकेनन् । शान्ति प्रक्रिया, संसदीय राजनीतिक प्रणालीमा असमति जनाउँदै मोहन वैद्यको नेतृत्वमा २०६९ असारमा विभाजन भयो । करिब-करिब आधा हिस्सा बाहिरिए पनि दाहालको नेतृत्वको माओवादी तेस्रो दलको रुपमा सत्ताको खेलमा महत्त्वपूर्ण अंकगणित भइरह्यो ।

२०७४ को आम निर्वाचनमा एमाले र माओवादीको चुनावमा गठबन्धन भयो । दाहालकै रणनीतिमा एमाले अध्यक्ष ओली दाहालसँग एकता गर्न सहमत भए । २०७५ जेठमा दुई दल मिलेर नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी गठन भयो । संसद्‍मा करिब दुई तिहाइको प्रधानमन्त्री ओली भए भने ओली र दाहाल नेकपाको अध्यक्ष भए । तर शक्ति संघर्षका कारण विग्रह बढ्दै गयो । ऋषि कट्टेलले नेकपाको दाबी गरेपछि सर्वोच्च अदालतले २०७७ फागुनमा एमाले र माओवादीलाई अलग गरिदियो । सर्वोच्चले अर्को नाम राखेर निर्वाचन आयोगमा दर्ता हुन सक्ने बाटो देखाए पनि ओली र दाहाल आ-आफ्नो बाटो लागे । त्यति मात्र होइन, नेकपामा रहँदा ओलीविरुद्ध मोर्चाबन्दी गरेका माधवकुमार नेपाल पक्षले २०७८ भदौमा एमाले विभाजन गरेर नेकपा एकीकृत समाजवादी पार्टी गठन गर्‍यो ।