काठमाडौँ — २०६१ मंसिर अन्तिम साता भएको महाधिवेशनबाट महासचिवमा चयन भएका मोहन वैद्यले वरिष्ठ नेता सीपी गजुरेललाई पद हस्तान्तरण गरेका छन् । लामो समयदेखि दमको रोगबाट पीडित उनले स्वास्थ्यका कारण गजुरेललाई महासचिव पद हस्तान्तरण गरेका हुन् । उनले १० महिनाअघि गजुरेललाई कार्यवाहक महासचिवको जिम्मा दिएका थिए ।

यही साता भएको केन्द्रीय समिति बैठकमा वैद्यले आफूले महासचिव पद छाड्ने निर्णय गरेका थिए । ‘स्वास्थ्यको कारण महासचिव पद हस्तान्तरण गर्नु भएको हो । उहाँ पार्टीको अभिभावक भएर मार्गनिर्देशकको रूपमा रहनुहुनेछ,’ महासचिव गजुरेलले भने, ‘उहाँ (वैद्य) संयोजक रहने गरी विशेष समिति बनाउने निर्णय भएको छ ।’

मार्क्सवादी सौन्दर्यशास्त्रीका रूपमा चिनिएका उनका दर्जन पुस्तक प्रकाशित छन् । दर्शन र साहित्यमा उनी ‘चैतन्य’ को नामबाट चिनिन्छन् । पार्टीमा ‘किरण’ का नामले चिनिएका उनी अझै पनि ‘जनविद्रोह’ को नीति छाडेका छैनन् । २०८१ मंसिरमा भएको वैद्य नेतृत्व गरेको क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टीको महाधिवेशनले जनविद्रोहको कार्यदिशालाई निरन्तरता दिएको थियो । 

‘जनसंघर्ष तथा जनप्रतिरोध संघर्षका बीचबाट सर्वहारा वर्गको नेतृत्व तथा सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वअन्तर्गत निरन्तर क्रान्तिको दिशामा अघि बढ्नुपर्दछ,’ वैद्यको महाधिवेशनमा पारित दस्ताबेजमा भनिएको छ, ‘त्यसरी नयाँ जनवादी राज्यसत्ता स्थापनाको बाटोमा अघि बढ्नुपर्ने छ ।’ 

माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आएपछि वैद्यले असहमति राख्दै आएका थिए । लडाकु समायोजन भइसकेपछि उनले ‘माओवादीले आत्मसमर्पण’ गरेको भन्दै पार्टी विभाजन गरेका थिए । माओवादी मूलधारमा आएपछि सत्ताको खेलमा लागेको भन्दै वैद्यले फरक नीति लिएका थिए । 

२०६४ साउन काठमाडौँको बालाजु विस्तारित बैठकमा मोहन वैद्यले तत्कालीन अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालविरुद्ध ‘जनविद्रोहको कार्यदिशा’ सहित फरक मत राखेका थिए । त्यति बेला केन्द्रीय समितिमा बहुमतमा रहेका वैद्यको फरक मतले दाहाललाई झुक्न बाध्य बनाएको थियो । दाहाल पनि वैद्यको नीतिमा सहमत भई जनविद्रोहको नीतिमा सहमत भए । तर सार्वजनिक रूपमा आफू शान्ति र संविधान निर्माणको पक्षमा भएको बताउँदै आएका थिए ।त्यो विस्तारित बैठकले ‘संविधानसभाबाट जनसंविधान र भित्री रणनीतिमा विद्रोह’को नीति पास गरेको थियो । 

माओवादीमा रहँदासम्म वैद्यको जबरजस्त प्रभाव रह्यो । २०६५ पुसमा भक्तपुरको खरिपाटी बैठकमा वैद्य पक्षले जनविद्रोहबाट जनगणतन्त्र स्थापना गर्ने तत्कालीन कार्यदिशा पारित भएको थियो । त्यति बेला दाहालले नचाहँदा नचाहँदै पनि जनविद्रोहबाट जनगणतन्त्रमा जाने नीतिमा सहमत भएका थिए । जनविद्रोहको नीतिमा तत्कालीन उपाध्यक्ष बाबुराम भट्टराईको असहमति थियो । 

२०६७ मंसिरमा गोरखाको पालुङटारमा माओवादीको विस्तारित बैठकमा अध्यक्ष दाहालको प्रस्तावका विरुद्ध उपाध्यक्षद्वय वैद्य र भट्टराईको लिखित फरक मत राखेका थिए । त्यो बैठकमा पनि दाहाल र वैद्यको नीति पारित भई विद्रोहको आधार तयार गर्ने निर्णय गरेको थियो । तर त्यति बेला दाहाल चाहना शान्तिपूर्ण बाटो आगाल्ने भएपछि वैद्य असन्तुष्ट भए पनि जनविद्रोह भने सुरु हुन सकेन ।

देशका विभिन्न ठाउँमा रहेका २८ क्याम्पमा रहेका लडाकु समायोजन प्रक्रिया अघि बढेपछि वैद्यले माओवादी ‘आत्मसमर्पण’ को बाटोमा अघि बढेको निष्कर्ष निकालेको थियो । पार्टीभित्र अन्तसंघर्ष जारी राखेका उनले २०६९ असारमा विद्रोह गरी क्रान्तिकारी माओवादी नामको पार्टी गठन गरेका थिए । जनविद्रोहको नीति लिएर माओवादीबाट अलग भएको १३ वर्ष बितिसकेपछि वैद्यले विद्रोहको झिल्को बल्न सकेको छैन । 

सशस्त्र युद्धको रणनीतिकारमध्ये एक भए पनि उनी शान्तिपूर्ण कार्यदिशाको सधैँ विपक्षमा उभिएका थिए । २०६४ को संविधानसभा निर्वाचनमा सदस्य भए पनि एक समयपछि राजीनामा दिएका थिए । माओवादीमै रहँदा पनि उनी सत्ताको मोहमा कहिल्यै परेनन् । 

माओवादी युद्धमै रहेका बेला वैद्य २०६० चैतमा भारतको सिलगढीबाट पक्राउ परेका थिए । माओवादी शान्तिपूर्ण राजनीतिमा आएपछि २०६५ मा रिहा भएर स्वदेश फर्केका थिए । तर अझै पनि उनले बल प्रयोगबाट राज्यसत्ता कब्जा गरी नयाँ जनवादी क्रान्ति गर्ने लाइन छाडेका छैनन् । 

२०४२ नेकपा मशालमा विभाजन भएपछि वैद्यको नेतृत्वमा नेकपा मशाल र मोहनविक्रम सिंहको नेतृत्वमा नेकपा मसाल गठन भएको थियो । मोटो मशालको नेतृत्व वैद्यले गरेका थिए, जसले सशस्त्र जनयुद्ध गर्ने नीति पारित गरी तयारीसमेत सुरु गरेको थियो । वैद्यको नेतृत्वमा २०४४ मा नेकपा मशालका तर्फबाट काठमाडौँका प्रहरी बिटमा आक्रमण र पोस्टर टाँस्ने काम भयो ।