आज जर्मनीले आफ्नो अतीतलाई सम्मानपूर्वक सम्झने एउटा अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ । एडोल्फ हिटलरजस्तो विवादास्पद व्यक्तित्वले द्वितीय विश्वयुद्धका क्रममा मानव इतिहासकै भयावह नरसंहार र युद्धको नेतृत्व गरे ।
तर, अहिले पनि जर्मनीमा उनका मूर्ति र स्मारकलाई इतिहासका पाठ सम्झने माध्यमका रूपमा सम्मानपूर्वक राखिएको छ । इतिहासलाई केवल गाली गरेर होइन, त्यसबाट शिक्षा लिएर राष्ट्र निर्माण गर्नुपर्छ भन्ने उदाहरण हो यो । नेपालमा पनि राजा महेन्द्रको व्यक्तित्व र योगदानलाई यस्तै वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोणले हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
राजा महेन्द्रले २०११ सालमा नेपालको राजकीय नेतृत्व सम्हाल्दा देश अस्थिर राजनीतिक अवस्थामा थियो । प्रजातान्त्रिक अभ्यास कमजोर थियो भने भारतको बढ्दो प्रभावका कारण नेपालको सम्प्रभुता खतरामा पर्दै गएको थियो । यस्तो चुनौतीपूर्ण अवस्थामा महेन्द्रले राष्ट्रिय स्वाभिमान र अखण्डतालाई केन्द्रमा राखेर नेतृत्व गरे । २०१७ पुस १ मा उनले पञ्चायती व्यवस्था स्थापना गरे । यो कदमले उनको शासनकाललाई सबैभन्दा विवादास्पद बनायो । समर्थकहरूले यसलाई राष्ट्रिय अखण्डताका लागि लिइएको साहसी निर्णय मानेका छन् । उनीहरूका अनुसार, बहुदलीय प्रणालीमा भएको अस्थिरता र विदेशी हस्तक्षेपले देशलाई विखण्डनको जोखिममा पारेको थियो । तर, आलोचकहरूले यसलाई लोकतन्त्रको अन्त्य र नागरिक स्वतन्त्रताको हननका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उनको शासनकालमा नेपालमा आधुनिक विकासको खाका तयार पारिएको थियो । महेन्द्रले महेन्द्र राजमार्ग, कोदारी मार्ग र हेटौंडा औद्योगिक क्षेत्रजस्ता परियोजना अघि सारे । त्रिभुवन विश्वविद्यालय, प्रज्ञा प्रतिष्ठान र आधुनिक रंगशाला स्थापना गरेर शिक्षा र संस्कृतिमा सुधार ल्याए । यी सबै कार्यले नेपाललाई आत्मनिर्भर र सुदृढ राष्ट्रका रूपमा उभ्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले ।
महेन्द्रको शासनकालमा भएको अर्को ठूलो उपलब्धि भारतको चेकपोस्ट हटाउन सफल हुनु थियो । भारतले उत्तरतिर राखेका १८ वटा चेकपोस्ट राष्ट्रिय सम्प्रभुताका लागि चुनौती बनेका थिए । ती हटाएर उनले नेपालको भूभाग र राजनीतिक स्वतन्त्रताको रक्षा गरे । यो कदमले नेपाललाई एक स्वतन्त्र र सशक्त राष्ट्रका रूपमा उभ्याउन सहयोग पुर्यायो । तर, पञ्चायती व्यवस्थामा देखिएको निरंकुशताले आलोचनालाई पनि जन्म दियो । राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लगाएर जनताको आवाज दबाइएको थियो । लोकतन्त्र र मानवअधिकारको अभावले उनको शासनलाई अलोकप्रिय बनायो । यी कदम लामो समयसम्म आलोचनाको केन्द्रमा रहिरहे । २०४७ सालपछि नेपालले प्रजातन्त्र र गणतन्त्रको यात्रा थाले पनि आज पनि राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार र दलगत स्वार्थका कारण देशले अपेक्षित प्रगति गर्न सकेको छैन । यस्तो अवस्थामा राजा महेन्द्रको नेतृत्व क्षमताको चर्चा हुनुलाई अस्वाभाविक मान्न सकिँदैन । उनको दूरदर्शिता र दृढ नेतृत्व अहिले पनि स्मरणीय छ ।
महेन्द्रको योगदानलाई नकार्न सकिन्न । उनले देशको सम्प्रभुता र अखण्डताको रक्षा गर्दै आधुनिक विकासका आधारशिला निर्माण गरे । तर, लोकतन्त्रको हनन र नागरिक अधिकारको दमनका केही घटनाले उनको शासन विवादास्पद बनायो । इतिहासलाई गाली गरेर होइन, त्यसबाट शिक्षा लिएर मात्रै राष्ट्र निर्माण सम्भव छ । हामीले महेन्द्रको योगदान र उनका त्रुटिबाट पाठ सिक्दै भविष्यको दिशामा अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता छ । ‘इतिहासलाई सम्मान गर्नु भनेको केवल अतीत सम्झिनु होइन, त्यसबाट सिकेर भविष्यको मार्ग प्रशस्त गर्नु हो । राजा महेन्द्रको राष्ट्रप्रेम र दूरदर्शिताले नेपाललाई दिएको पाठ आज पनि महत्त्वपूर्ण छ ।
– सन्तोष सिम्खडा, टोकियो, जापान
