मानव इतिहासकै सबैभन्दा पुरानो मिठासयुक्त खाद्य पदार्थमध्ये एक हो– मह । परिस्कृत चिनी भान्सामा भित्रिनु धेरै अघिदेखि नै मानिसहरू मिठास र ऊर्जा पाउन महमै भर पर्थे । तर, मह चिनी घोलिएको पानी होइन । मौरीले फूलबाट रस संकलन गर्छन् र त्यसलाई आफ्नै एन्जाइमको मद्दतले, पानीको मात्रा घटाउँदै, घारभित्र भण्डारण गर्ने प्रक्रियामार्फत महमा रूपान्तरण गर्छन् । अन्त्यमा बन्ने महमा चिनी मात्रै हुँदैन । त्यसमा थोरै खनिज, भिटामिन, एन्जाइम र फूल–बोटबिरुवाबाट आएका अन्य उपयोगी तत्त्व पनि हुन्छन् । त्यसैले मह साधारण मिठासभन्दा फरक र खास मानिन्छ ।

देशका विभिन्न ठाउँबाट संकलित महमाथिका अनुसन्धानले यसमा प्राकृतिक चिनीको उचित मात्रा, शरीरका लागि फाइदाजनक एन्टिअक्सिडेन्ट तत्त्व र जीवाणु रोक्ने गुण पाइने देखाएका छन् । केही अनुसन्धानले त हानिकारक ब्याक्टेरियाको वृद्धि रोक्ने क्षमतासमेत देखाएका छन्, जसले गर्दा घाउ हुँदा वा घाँटी दुख्दा मह प्रयोग गर्ने पुरानो चलन किन बस्यो भन्ने बुझ्न सजिलो हुन्छ । 

महमा कस्ता उपयोगी तत्त्व हुन्छन् भन्ने कुरा मौरीले कुन फूलबाट रस ल्याएको हो, त्यसमा भर पर्छ । प्रायः वनजंगल वा जंगली बोटबिरुवाबाट संकलन गरिने गाढा रङको महमा शरीरका लागि फाइदाजनक एन्टिअक्सिडेन्ट तत्त्व अलि बढी पाइन्छ । यी तत्त्वले शरीरभित्र हुने हानिकारक असर कम गर्न मद्दत गर्छन् । त्यसैले यस्ता महले उमेर बढ्दै जाँदा हुने क्षति घटाउन र दीर्घरोगसँग जोडिने जोखिम कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

अहिले महलाई आक्रामक रूपमा बजारमा बेच्न थालिएको छ। आयातित ब्रान्डहरू स्थानीय महसँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा ‘म्याड हनी’ जस्ता विशेष महलाई निकै चर्चित बनाइन्छ।अहिले महलाई आक्रामक रूपमा बजारमा बेच्न थालिएको छ । आयातित ब्रान्डहरू स्थानीय महसँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा ‘म्याड हनी’ जस्ता विशेष महलाई निकै चर्चित बनाइन्छ । स्वास्थ्य र जीवनशैलीका इन्फ्लुएन्सरले महलाई तौल घटाउनेदेखि पाचन, निद्रा, रोग प्रतिरोधक क्षमता र झन्डै सबै समस्याको समाधानजस्तै गरी प्रचार गर्छन् । तर, आधुनिक खेतीपाती भने झन् रासायनिक औषधिमा निर्भर हुँदै छ, जसको असर मौरी र अन्ततः महको गुणस्तरमै पर्ने खतरा बढ्दो छ ।

नेपाली उत्पादनमध्ये अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा यति चर्चा पाएको अर्को वस्तु सायद कमै होला, जति म्याड हनीले पाएको छ । सामाजिक सञ्जालमा विदेशी पर्यटक नेपाल आएर डाँडाकाँडा चढ्दै मह चाख्ने र त्यसपछि नशाजस्तो असर परेको दृश्य देखिन्छ । यसको मूल्य पनि बढ्दै गएको छ र मह संकलनका यात्रालाई अहिले साहसिक पर्यटनका रूपमा प्रचार गर्न थालिएको छ । तर, म्याड हनी अनौठो, रमाइलो वस्तु मात्रै होइन । केही प्रकारका गुराँसका फूलबाट संकलन गरिएको रसमा पाइने ग्रायानोटोक्सिन नामका प्राकृतिक विषाक्त तत्त्व यसमा मिसिएको हुन्छ । यी तत्त्वले स्नायु प्रणालीमा असर गर्छन् । धेरै खाइयो भने टाउको घुम्ने, पसिना आउने, बान्ता हुने, रक्तचाप घट्ने र मुटुको धड्कन सुस्त हुने समस्या देखिन सक्छ । कतिपय अवस्थामा उपचारका लागि अस्पतालसम्म पुग्नुपर्ने हुन सक्छ । 

परम्परागत रूपमा स्थानीय समुदायले म्याड हनीलाई औषधीय प्रयोजनका लागि निकै सानो मात्रामा, सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्थे । यसलाई कहिल्यै सामान्य रूपमा वा रमाइलोका लागि खाने चलन थिएन । उता, चट्टानमा झुन्डिएर र ज्यान जोखिममा राखेर मह संकलन गर्छन् मान्छेहरू । उनीहरूका लागि यो मनोरञ्जन होइन, जीविकोपार्जन र सांस्कृतिक परम्परा हो । तर, सामाजिक सञ्जालमा मह खाएपछि देखिन सक्ने स्वास्थ्य आपत्कालीन अवस्थाबारे कमै देखाइन्छ । पर्याप्त जानकारीबिनै ‘म्याड हनी’ लाई केवल रोमाञ्चक वस्तुका रूपमा प्रचार गर्दा मानव सुरक्षासँगै सांस्कृतिक अर्थसमेत बिग्रिने जोखिम हुन्छ । 

गाउँघरको मह र बजारमा पाइने मह सधैं एउटै हुँदैन । आजकाल सहरका धेरै उपभोक्ता प्याकेट वा बोतलमा बन्द मह किन्ने गर्छन् । ती बोतलमा ‘शुद्ध’, ‘अर्गानिक’ र ‘स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक’ लेखिएको हुन्छ । तर, वास्तविकता सधैं त्यति सरल हुँदैन ।

महको गुण कति राम्रो रहन्छ ? यो विषय यसलाई कसरी प्रशोधन गरियो र कति समयसम्म राखियो भन्नेमा भर पर्छ । महलाई धेरै तताइयो वा धेरै दिन राखियो भने त्यसको गुण बिस्तारै घट्न सक्छ । यस्तो बेला महभित्र ‘पुरानो भएको’ देखाउने केही रासायनिक संकेत बढ्छन् । तीमध्ये एक संकेत हाइड्रोक्सिमिथाइलफर्फुराल (एचएमएफ) हो, जुन धेरै तताइएको वा लामो समय राखिएको महमा बढी देखिन सक्छ । केही अनुसन्धानले बजारमा पाइने केही व्यावसायिक महमा यस्तो संकेत बढी भेटिएको देखाएको छ । यसले मह धेरै तताइएको वा लामो समय भण्डारण गरिएको हुन सक्ने अनुमान दिन्छ ।

अर्को समस्या मिलावटको हो । कहिलेकाहीँ महको मात्रा बढाउन चिनीको झोल वा अन्य मिठास मिसाइने गरेको पाइन्छ । उपभोक्ताले स्वादबाट मात्रै यस्तो कुरा सजिलै थाहा पाउन सक्दैनन् । यसले बिस्तारै बजारप्रतिको विश्वास घटाउँछ र इमानदार मौरीपालकलाई घाटा पुर्‍याउँछ । विडम्बना के छ भने, आज धेरै सहरिया उपभोक्ता आयातित महका लागि महँगो मूल्य तिर्छन्, तर आफ्नै गाउँघरका मौरीपालक भने शुद्ध मह उचित मूल्यमा बेच्न संघर्ष गरिरहेका छन् । भरपर्दा स्थानीय उत्पादकलाई समर्थन गर्नु महको गुणस्तर जोगाउनु मात्रै होइन, गाउँको जीविकोपार्जनलाई पनि साथ दिनु हो ।

महबारे कुरा गर्दा कमै चर्चा हुने अर्को विषय विषादी हो । आधुनिक खेतीपातीमा बाली जोगाउन र उत्पादन बढाउन रासायनिक विषादीको प्रयोग बढ्दो छ । मौरी भने टाढाटाढासम्म उडेर खेतबारी, बगैंचा र जंगली बोटबिरुवाबाट रस र पराग संकलन गर्छन् । यस क्रममा उनीहरू विषादीका अवशेषसँग पनि सम्पर्कमा पुग्छन् । विभिन्न देशमा गरिएका वैज्ञानिक अध्ययनले मौरी र घारका उत्पादनमा खेतीपातीमा प्रयोग गरिएका विषादीका अवशेष मिसिएको देखाएका छन् । 

विषादीको असरले मौरीको स्मरणशक्ति, बाटो चिन्ने क्षमता र रोगसँग लड्ने शक्ति कमजोर हुन सक्छ, जसकारण विश्वभर मौरीको संख्या घट्ने समस्या देखिएको छ । मानिसका लागि पनि खाद्य पदार्थमार्फत लामो समयसम्म यस्ता रसायन शरीरमा पुगिरहनु चिन्ताको विषय हो, विशेषगरी बालबालिकाका लागि । मौरीलाई वातावरणको संकेत दिने जीव पनि मानिन्छ । यदि घारका उत्पादनमा प्रदूषण देखिन्छ भने त्यसले वरपरको कृषि वातावरणमै समस्या रहेको संकेत दिन्छ । त्यसैले महको गुणस्तर अनुगमन गर्नु वातावरणको स्वास्थ्य बुझ्नु पनि हो । मौरी जोगाउनु मह उत्पादन बचाउनु मात्रै होइन । धेरै बाली मौरीद्वारा हुने परागसेचनमा निर्भर हुन्छन् । यदि मौरीको संख्या घट्यो भने कृषि उत्पादनमै असर पर्न सक्छ ।

आजकालको बजार र प्रचारमा महलाई झन्डै सबै रोगको औषधिजस्तो देखाइन्छ । तर, वास्तविकता फरक र सन्तुलित छ । महले घाँटी दुख्दा र खोकी लाग्दा राहत दिन सक्छ । यसमा जीवाणु रोक्ने गुण पनि हुन्छ, जसले घाउको हेरचाहमा केही हदसम्म मद्दत पुर्‍याउन सक्छ । महमा पाइने एन्टिअक्सिडेन्ट तत्त्वले समग्र स्वास्थ्यका लागि फाइदा पुर्‍याउन सक्छ । परिष्कृत चिनीको सट्टा सीमित मात्रामा मह प्रयोग गर्नु पनि केही हिसाबले राम्रो हुन सक्छ । तर, महमा चिनीको मात्रा धेरै नै हुन्छ भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन । धेरै खाँदा शरीरमा क्यालोरी बढ्छ र मेटाबोलिज्मसँग सम्बन्धित समस्या देखिन सक्छ । 

मधुमेह भएका व्यक्तिले मह प्रयोग गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ । गम्भीर संक्रमणको उपचारमा महले एन्टिबायोटिकको ठाउँ लिन सक्दैन, न त दीर्घरोग नै निको पार्न सक्छ । परम्परागत नेपाली चलनमा महको प्रयोग पहिले नै सन्तुलित थियो । दैनिक धेरै खाने चलन थिएन, आवश्यक परेका बेला मात्रै प्रयोग गरिन्थ्यो ।