नेपाल र बंगलादेशबीच धेरै समानता छन्– जस्तो भौगोलिक अवस्था, प्राकृतिक विपद्को जोखिम, विकासशील अर्थतन्त्र र ग्रामीण सामाजिक संरचना । तर, सीमित स्रोतसाधन, अत्यधिक जनघनत्व र बारम्बार आउने प्राकृतिक विपत्तिका बाबजुद बंगलादेशले कृषि क्षेत्रलाई आर्थिक समृद्धिको आधार बनाएको छ ।

कुनै समय गरिबी, भोकमरी र विदेशी सहायतामा निर्भर राष्ट्रका रूपमा चिनिएको बंगलादेश आज कृषि नवप्रवर्तन, उत्पादनमुखी सहकारी, जलवायु–स्मार्ट प्रविधि, महिला नेतृत्व र व्यवस्थित बजार प्रणालीमार्फत दक्षिण एसियाको सफल विकास मोडलका रूपमा परिचित हुँदै छ ।

हालै ‘हेफर प्रोजेक्ट नेपाल’ का सञ्चालक समितिको टोलीसँग ढाका, जशौर, गोडखाली र सलोङ्गा क्षेत्रमा गरिएको पाँचदिने अध्ययन भ्रमणपछि बंगलादेशको ग्रामीण विकास यात्रालाई नजिकबाट बुझ्न पाएँ । भ्रमणक्रममा अवलोकन गरिएका अभ्यासले स्पष्ट सन्देश दिए– बंगलादेशको सफलता कुनै संयोगको परिणाम होइन, बरु दूरदर्शी नीति, समुदायको सक्रिय सहभागिता, प्रभावकारी सहकारी प्रणाली, प्रविधिको उपयोग, महिला सशक्तीकरण र बजारसँगको सुदृढ सम्बन्धको प्रतिफल हो ।

भ्रमणको सबैभन्दा प्रभावकारी अनुभव जशौरस्थित गोडखाली फूल बजार थियो । यो केवल फूल किनबेच हुने बजार होइन, ग्रामीण आर्थिक रूपान्तरणको जीवन्त नमुना हो । हजारौं किसानले उत्पादन गरेका गुलाफ, रजनीगन्धा, जर्बेरालगायत फूल देशभर आपूर्ति गरिन्छन् । र, फूल नै हजारौं परिवारको जीविकोपार्जनको आधार बनेको छ । यसको सफलताको केन्द्रमा किसान स्वयंको स्वामित्वमा रहेको सहकारी प्रणाली छ, जसले उत्पादनदेखि संकलन, ग्रेडिङ, प्याकेजिङ, ढुवानी र बजारीकरणसम्मको सम्पूर्ण प्रक्रिया व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गरेको छ । किसानले सामूहिक रूपमा मूल्य निर्धारण गर्ने भएकाले बिचौलियाको प्रभाव न्यून छ र उत्पादनको वास्तविक लाभ किसानकै हातमा पुग्छ ।

नेपालमा फूलको माग बर्सेर्नि बढ्दै गए पनि उत्पादन र बजारबीचको सम्बन्ध कमजोर छ । बजार अभावमा किसानका उत्पादन नष्ट हुने अवस्था छ भने उपभोक्ताले आयातित फूलका लागि महँगो मूल्य तिर्नुपरेको छ । नेपालले गोडखाली मोडलअनुसार उत्पादन क्षेत्रमै संकलन केन्द्र, चिस्यान गृह, प्रशोधन इकाइ तथा सहकारी बजार स्थापना गर्न सके ठूलो मात्रामा आयात प्रतिस्थापन गर्न सकिन्छ । यसले ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्दै विदेश पलायन न्यूनीकरणमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनेछ ।

बंगलादेशको अर्को प्रेरणादायी उदाहरण हो, सलोङ्गा मेघना महिला सहकारी । यस सहकारीमा १४ सयभन्दा बढी महिला आबद्ध छन् । कृषि, पशुपालन, बचत तथा ऋण परिचालनमार्फत महिलाको आर्थिक अवस्था सुधारिएको छ भने लाखौं टाकाको लगानी महिला उद्यममा परिचालित गरिएको छ । यसले महिलालाई केवल श्रमिकको भूमिकामा सीमित नराखी उद्यमी, आर्थिक निर्णयकर्ता र सामुदायिक नेतृत्वकर्ताका रूपमा स्थापित गरेको छ ।

नेपालमा कृषि उत्पादनको मुख्य भार महिलाले बोके पनि वित्तीय पहुँच, सम्पत्तिमाथिको अधिकार र निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता सन्तोषजनक छैन । सलोङ्गाको अनुभवले अवसर, पुँजी, सीप र नेतृत्व विकासको वातावरण उपलब्ध गराइयो भने महिलाहरू ग्रामीण अर्थतन्त्र रूपान्तरणका सबैभन्दा शक्तिशाली संवाहक बन्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित गरेको छ ।

यस सहकारीद्वारा सञ्चालन गरिएको ‘मिल्क फर स्कुल’ कार्यक्रम विशेष अनुकरणीय छ । स्थानीय विद्यालयका विद्यार्थीलाई नियमित दूध उपलब्ध गराउने यस कार्यक्रमले एकातिर बालबालिकाको पोषण स्तर सुधार गरेको छ भने अर्कोतिर स्थानीय दुग्ध उत्पादक महिलाका लागि स्थायी बजार सिर्जना गरेको छ । नेपालमा सञ्चालन भइरहेको दिवा खाजा कार्यक्रमलाई स्थानीय दुग्ध, अन्डा, फलफूल तथा तरकारी उत्पादनसँग जोड्न सके विद्यालय, किसान र स्थानीय अर्थतन्त्र लाभान्वित हुनेछ ।

बंगलादेशमा सहकारीमार्फत सञ्चालन गरिएको सामूहिक पशु बिमा प्रणाली पनि अत्यन्तै प्रभावकारी देखियो । एउटा पशुको क्षतिले किसानलाई आर्थिक रूपमा धराशायी बनाउने जोखिम कम गर्न यसले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । नेपालमा कृषि बिमाको पहुँच अझै सीमित भएकाले सहकारीमार्फत समूहगत बिमा प्रणाली विस्तार गर्न सकिए कृषिप्रति आकर्षण र लगानी दुवै बढाउन सकिन्छ ।

बंगलादेशले जलवायु परिवर्तनलाई केवल चुनौतीका रूपमा होइन, अवसरका रूपमा उपयोग गरेको देखिन्छ । जशौर क्षेत्रमा विकसित ‘इको–भिलेज’ अवधारणाले जलवायु–स्मार्ट कृषिको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ । सौर्य ऊर्जामा आधारित सिँचाइ प्रणालीले उत्पादन लागत घटाएको छ, डिजेलमा निर्भरता कम गरेको छ र वातावरणीय प्रभाव पनि न्यून बनाएको छ । नेपालको तराई तथा मधेश क्षेत्रमा यस्ता सामूहिक सौर्य सिँचाइ प्रणाली विस्तार गर्न सकिए कृषि उत्पादनमा गुणात्मक वृद्धि सम्भव छ ।