सरकारले कक्षा ५ सम्मका बालबालिकालाई लिखित वा संरचित परीक्षामार्फत मूल्यांकन नगर्ने नीति ल्याएको छ, जुन अत्यन्त सकारात्मक र बालमैत्री कदम हो । किनकि, यसले बालबालिकाको समग्र विकास जस्तै व्यवहार, सहभागिता, सिर्जनशीलता, सामाजिक सीप र सिकाइ प्रक्रियालाई ध्यानमा राखेर मूल्यांकन गर्ने अवसर प्रदान गर्छ ।

आजको शिक्षा प्रणालीमा अंक र ग्रेडलाई अत्यधिक महत्त्व दिइन्छ । धेरैजसो अभिभावक र विद्यालयले बालबालिकाको क्षमता र भविष्य केवल परीक्षा परिणामका आधारमा मापन गर्ने गर्छन् । साथै, अभिभावकहरूले आफ्ना बालबालिकालाई अरूसँग तुलना गर्ने प्रवृत्ति पनि बढ्दो छ, जसले बालबालिकालाई निरुत्साहित गराउन सक्छ । अरूसँग तुलना गर्दा बालबालिकामा आत्मविश्वास घट्ने, तनाव बढ्ने र सिकाइप्रति रुचि कम हुने सम्भावना रहन्छ । यसले बालबालिकाको वास्तविक क्षमतालाई नै ओझेलमा पार्न सक्छ ।

हालको शैक्षिक अभ्यास हेर्दा बालबालिकामा समयभन्दा अगाडि सिकाइ गराउने प्रवृत्ति बढ्दो देखिन्छ । साना उमेरमै जटिल विषयहरू सिकाउन खोज्दा उनीहरूको मानसिक र भावनात्मक विकासमा असर पर्न सक्छ । यसले सिकाइलाई सहज र रमाइलो बनाउनुको सट्टा बोझिलो बनाइरहेको छ ।

त्यसैगरी, शिक्षा क्षेत्रमा अत्यधिक प्रतिस्पर्धा बढ्दै गएको छ । विद्यार्थीहरूलाई अरूसँग तुलना गर्ने, उच्च अंक ल्याउन दबाब दिने र सधैं उत्कृष्ट हुनुपर्ने अपेक्षाले उनीहरूमा तनाव र चिन्ता बढाइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा सिकाइ प्रक्रिया आनन्ददायी नभई तनावपूर्ण बन्दै गएको छ ।

अहिलेको मूल्यांकन प्रणाली मुख्यतया सीमित समयमा ठूलो कागजमा लेख्ने परीक्षामा आधारित छ । यो प्रक्रिया ‘दिमागमा जम्मा गराउने र कागजमा निकाल्ने’ जस्तो हुन्छ, जसले घोकन्ते प्रणालीलाई बढावा दिन्छ र वास्तविक बुझाइलाई कमजोर बनाउँछ । यस्तो अवस्थामा धेरै बालबालिकाहरू परीक्षा समयमा नर्भस हुने, डराउने वा मानसिक रूपमा अस्थिर हुने गर्छन् । कतिपय विद्यार्थीहरूमा राम्रो ज्ञान हुँदाहुँदै पनि व्यक्त गर्न सक्ने अवस्था हुँदैन । त्यसैले, यस्तो परीक्षा प्रणालीलाई बालबालिकाको सही मूल्यांकन भन्न सकिँदैन ।

दुर्भाग्यवश, अहिलेको शिक्षा प्रणालीले जीवनोपयोगी सिकाइ र आत्मपरक सोचलाई पर्याप्त स्थान दिन सकेको छैन । विद्यार्थीहरूले केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित ज्ञान होइन, जीवनमा उपयोगी सीप, निर्णय क्षमता, आत्मचिन्तन र समस्या समाधान गर्ने क्षमता पनि सिक्न आवश्यक हुन्छ । यस्तो सन्दर्भमा, विश्वका केही विकसित शिक्षा प्रणालीहरूले पनि प्रारम्भिक कक्षाहरूमा परीक्षामुखी मूल्यांकनभन्दा सिकाइ प्रक्रियालाई प्राथमिकता दिएका छन् । जस्तै, सिंगापुरमा कक्षा ५ सम्मका बालबालिकामा औपचारिक परीक्षा कम गर्दै, निरन्तर मूल्यांकन, कक्षा सहभागिता र सीप विकासमा केन्द्रित अभ्यासहरू लागू गरिएको छ । यसर्थ, बालमैत्री र समग्र विकासमुखी मूल्यांकन विश्वव्यापी रूपमा स्वीकार्य र प्रभावकारी छ ।

त्यसैले अब शिक्षण र मूल्यांकन प्रणालीमा परिवर्तन गरियोस् । मूल्यांकनलाई अंकमा मात्र सीमित नराखी रचनात्मक मूल्यांकनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, जसले सिकाइ प्रक्रियामा सुधार ल्याउन सहयोग गर्छ । त्यस्तै, निरन्तर मूल्यांकनमार्फत विद्यार्थीको प्रगति क्रमिक रूपमा बुझ्न सकिन्छ । साथै, वैकल्पिक मूल्यांकन जस्तै, परियोजना कार्य, प्रस्तुति, व्यवहार अवलोकन, पोर्टफोलियो आदिमार्फत विद्यार्थीको वास्तविक क्षमता मूल्यांकन गर्न सकिन्छ ।

विशेषगरी, परियोजना आधारित सिकाइले विद्यार्थीलाई व्यावहारिक रूपमा सिक्ने, समस्या समाधान गर्ने र सहकार्य गर्ने अवसर प्रदान गर्छ भने सीपमूलक गतिविधिमार्फत उनीहरूको व्यावहारिक सीप विकास गर्न सकिन्छ । यससँगै, शिक्षामा मूल्यमा आधारित शिक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, जसले बालबालिकामा नैतिकता, सहानुभूति, जिम्मेवारी र अनुशासन विकास गर्छ । प्रविधिको समायोजनले सिकाइलाई रोचक, अन्तरक्रियात्मक र सन्दर्भयुक्त बनाउँदै डिजिटल उपकरण, मल्टिमिडिया र अनलाइन स्रोतहरूको प्रयोगमार्फत बालबालिकाको जिज्ञासा र सिर्जनशीलता बढाउँछ ।

साथै, सम्प्रेषण, सहकार्य, समस्या समाधान, आत्मविश्वासको विकासमा पनि जोड दिनुपर्छ, किनकि यी सीपहरूले बालबालिकालाई भविष्यका चुनौतीहरूको सामना गर्न सक्षम बनाउँछन् । अन्ततः, आध्यात्मिक सिकाइले आत्मचिन्तन, धैर्यता र आन्तरिक सन्तुलन विकास गर्न मद्दत गर्दै समग्र व्यक्तित्व निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ ।

हरेक बालबालिका फरक हुन्छन् । क्षमताभन्दा बाहिरको अपेक्षा गर्नु हुँदैन । कोही लेखेर राम्रो प्रदर्शन गर्छन् भने कोही सिर्जनात्मकता, बोल्ने कला, समस्या समाधान वा नेतृत्वमा उत्कृष्ट हुन सक्छन् । यस्ता क्षमताहरू अंकले मात्र मापन गर्न सकिँदैन । साना–साना उपलब्धिहरूलाई पनि उत्सव मनाएर उनीहरूलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ । यसले बालबालिकामा आत्मविश्वास बढाउँछ र अझ राम्रो गर्ने प्रेरणा दिन्छ । बालबालिकाको सपना, रुचि र सिक्ने क्षमता नै उनीहरूको भविष्य निर्माण गर्ने मुख्य आधार हुन् ।

बालबालिकाको भविष्यको आधार केवल कक्षाकोठा वा रिपोर्ट कार्डले बनाउँदैन । त्यो माया, हेरचाह, साथ र आत्मविश्वासबाट निर्माण हुन्छ । जब बालबालिकाले आफूलाई सुरक्षित, सम्मानित र प्रोत्साहित महसुस गर्छन्, तब उनीहरूमा नयाँ कुरा प्रयास गर्ने र असफलताबाट सिक्ने हिम्मत आउँछ ।