२१ फागुनमा सम्पन्न प्रतिनिधिसभाको निर्वाचनमा पराजित भएपछि कांग्रेस र सभापति गगन थापाको भविष्यबारे राजनीतिक वृत्तमा गम्भीर बहस प्रारम्भ भएको छ । एकातिर, अप्रत्याशित निर्वाचन परिणामको समीक्षा गरिरहेको घडीमा थापाले राजीनामा गर्ने मनसाय सार्वजनिक भएपछि कांग्रेस वृत्तमा गम्भीर तरंग सिर्जना भएको छ ।

अर्कोतिर, ‘बदलियो कांग्रेस, बदल्छौं देश’ भन्ने मुख्य नारासहित निर्वाचनमा गएको पार्टी पराजित भएपछि संस्थापन पक्ष र पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा पक्षका बीचमा आरोप–प्रत्यारोपको पुनः अर्को धारावाहिक शृंखला सुरु भएको छ । थापा नेतृत्वको संस्थापन पक्षले विगतमा देउवाको असफलता र अलोकप्रियताका साथै निर्वाचनमा अन्तर्घात भएको कारण पराजित भएको तर्क गरेका छन् । तर देउवा समूहले पराजयको प्रमुख कारण थापा असफल भएको आरोप लगाउँदै विशेष महाधिवेशनको औचित्य पनि समाप्त भएको दाबी गरेको छ । 

यद्यपि, केवल कांग्रेस मात्रै होइन, एमाले, नेकपालगायत चलनचल्तीको भाषामा पुराना पार्टीहरू पनि लज्जास्पद रूपमा पराजित भएका छन् । तर २००७ देखि २०६२/६३ सम्म तीन–तीन वटा सफल राजनीतिक क्रान्ति तथा आन्दोलनको नेतृत्व गरेको प्रमुख लोकतन्त्रवादी पार्टी कांग्रेस किन यसरी पराजित भयो ? यो कांग्रेस पार्टीकै असफलता हो कि देउवा समूहको आरोपजस्तै थापाको असफलता हो ? अब कांग्रेस र थापाको भविष्य के हुन्छ ? थापाले राजीनामा दिनुपर्छ कि पर्दैन ? पराजयका कारण के–के हुन् ? के कांग्रेसले पुनर्जीवन पाउने सम्भावना छ ? भन्नेजस्ता प्रश्न, प्रतिप्रश्न र यक्ष प्रश्नहरू उठेका छन् । त्यसैले कांग्रेसको भविष्यका लागि पनि यस्ता प्रश्न, प्रतिप्रश्न र यक्ष प्रश्नहरूका बारेमा वस्तुनिष्ठ रूपमा समीक्षा गरी ठोस निष्कर्षमा पुग्नु अपरिहार्य छ ।

कांग्रेस किन पराजित भयो ?

करिब तीन दशकदेखिका विकृति–विसंगति, यसले कांग्रेसलाई पारेको प्रभाव र निर्वाचन परिणामको विस्तृत विश्लेषण र समीक्षा यो छोटो आलेखमा सम्भावना छैन । यदि विस्तृत र वस्तुनिष्ठ रूपमा पराजयका कारणहरूको फेहरिस्त तयार गर्ने हो भने एउटा खण्डकाव्य नै बन्न सक्छ । तर बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्दा प्रमुख सात कारण छन् । 

पहिलो, २०४६ मा लोकतन्त्र स्थापना भएपछि पटक–पटक सत्तामा जाने अवसर पायो । तर २०४८ देखि २०५१ सम्मको अवधिबाहेक जनभावनाअनुसार राज्य सञ्चालन गरी जनतालाई परिवर्तनको अनुभूति गराउन असफल भयो । न कांग्रेसको सरकारले आर्थिक विकासको नेतृत्व गर्न सक्यो, न डेलिभरी गरी जनताको मन जित्न सक्यो । कांग्रेस भनेको सत्ताको दलाली गर्ने र सत्तामा गएर राज्यको दोहन गर्ने दोहनकारी पार्टी भएको भाष्य जनतामा स्थापित भयो ।

दोस्रो, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सुशासन जनताको चाहना थियो । तर भ्रष्टाचार नियन्त्रण गरी सुशासनको प्रत्याभूति गर्न नसकेको मात्रै होइन, कांग्रेसकै सरकारको पालामा भ्रष्टाचार र कुशासनका नयाँ–नयाँ काण्डहरू पर्दाफास भए । कांग्रेसकै नेता, मन्त्री र सांसदहरू भ्रष्टाचार र अख्तियार दुरुपयोगको एकपछि अर्को काण्डमा फस्दै गएपछि कांग्रेसको छवि नै थप नकारात्मक भयो । 

तेस्रो, मूल्यको राजनीति र सिद्धान्तलाई तिलाञ्जली दिएर सत्ता र शक्तिका लागि अप्राकृतिक गठबन्धन र सम्झौता गर्ने चरम सत्तामुखी प्रवृत्ति पराजयको अर्को प्रमुख कारण हो । कांग्रेस, एमाले, माओवादी गरी तीन पार्टीका तीन नेताहरू देउवा, केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहालबीच सत्ताको सिन्डिकेट र ‘म्युजिकल चेयर’ को खेलका कारणले केवल तीन पार्टी र तीन नेताहरू मात्रै होइन, लोकतान्त्रिक प्रणाली र संविधानसमेत विकृत र बदनाम भएको थियो ।

चौथो, संवैधानिक निकाय, न्यायालय, निजामती प्रशासन, सुरक्षा निकाय, विश्वविद्यालय, कूटनीतिक निकाय तथा राज्यका निकायहरूको अति दलीयकरण गरिएको थियो । जनता यस्तो अवाञ्छित दलीयकरणको विपक्षमा थिए । पाँचौं, यी समग्र विकृति–विसंगति तथा २३–२४ भदौको जेन–जी विद्रोहका क्रममा सरकारले हत्या र दमन गरेपछि जनता कांग्रेस–एमालेको विपक्षमा थिए र परिवर्तनको पक्षमा थिए । त्यसैले जनताले कांग्रेस, एमालेको विरुद्धमा मतदान गरे र बालेन शाहको छवि र लोकप्रियताका कारणले परिवर्तनकारी पक्षधरले समर्थन गरेपछि रास्वपाले अप्रत्याशित रूपमा ऐतिहासिक सफलता हासिल गर्न सफल भयो । 

छैटौं, पराजयको अर्को महत्त्वपूर्ण कारण अन्तर्घात हो । पूर्वसभापति कृष्णप्रसाद भट्टराई उम्मेदवार भएको उपनिर्वाचनदेखि नै हुँदै आएको घात, अन्तर्घात र प्रतिघातको सिकार कांग्रेस यस पटक पनि भयो । निर्वाचन सम्पन्न भएर परिणाम पनि सार्वजनिक नहुँदै देउवा समूहबाट थापाविरुद्धका सार्वजनिक अभिव्यक्ति र आरोपको शृंखलाका आधारमा विश्लेषण गर्दा कुन तहसम्मको असहयोग र अन्तर्घात भएको रहेछ भन्ने घामजत्तिकै छर्लङ्ग भएको छ । देउवाले औपचारिकताका लागि भए पनि रुखमा मतदान गर्न अपिलसमेत जारी गरेनन् । उल्टै मतदानसमेत बहिष्कार गरेर उनी सिंगापुर गए । पूर्णबहादुर खड्का, कृष्णप्रसाद सिटौला, प्रकाशमान सिंह, शशांक कोइरालालगायत देउवा समूहका कुनै पनि नेताहरू चुनाव प्रचारमा देखिएनन् । कांग्रेसका लागि योभन्दा ठूलो विडम्बना के हुन सक्छ ?

सातौं, समय छोटो भएका कारणले कांग्रेस बदलिएको सन्देश प्रभावकारी रूपमा जनता र कार्यकर्तासमक्ष पुग्न सकेन । त्यसको सबैभन्दा ठूलो क्षति कांग्रेस र थापालाई भयो । उपरोक्त तथ्य र तथ्यांकका आधारमा विश्लेषण गर्दा पराजयको कारण थापाको नेतृत्व र नीति होइन, देउवा समूहको नेतृत्व पंक्तिको असफलता, अलोकप्रियता, कुशासन र भ्रष्टाचार भएको घामजत्तिकै छर्लङ्ग छ । त्यसैले अब केन्द्रीय समितिले निर्वाचनको वस्तुनिष्ठ आत्मसमीक्षा र आत्मचिन्तन गरी विगतमा भएका त्रुटि र कमजोरी सच्याउनुपर्छ र अविलम्ब महाधिवेशनको मिति तोक्नुपर्छ । त्यसपछि बल्ल नयाँ कांग्रेस निर्माणको वास्तविक नवीन यात्रा प्रारम्भ हुनेछ ।

राजीनामा कि नयाँ कांग्रेसको रोडम्याप ?

कांग्रेस अत्यन्त अलोकप्रिय र संगठन अत्यन्तै कमजोर भएको प्रतिकूल घडीमा करिब २ महिना अगाडि थापा नेतृत्वमा आएका थिए । सभापति भएको ५० औं दिनमा यति कमजोर र अलोकप्रिय पार्टीको नेतृत्व गरेर निर्वाचनमा जानुपर्ने विडम्बनापूर्ण अवस्था थियो । यदि थापा नेतृत्वमा नआएको भए जनतासँग भोट माग्न जाने आधारसमेत कांग्रेससँग हुने थिएन । यदि देउवाकै नेतृत्वमा गएको भए निर्वाचन परिणाम एमालेको भन्दा पनि कमजोर मात्रै हुने थिएन, कांग्रेस जनताबाट नै बहिष्कृत हुने थियो । त्यसैले थापाका बारेमा आलोचना र नकारात्मक टिप्पणी गर्नुभन्दा पहिले कांग्रेसजनहरूले यो राजनीतिक वास्तविकतालाई आत्मसात् गर्नु आवश्यक छ । 

विगत लामो समयदेखि कठोर राजनीतिक संघर्ष गरी हरेक राजनीतिक अग्निपरीक्षामा सफल हुँदै आएका थापामाथि नियतिले अहिले अर्को कठिन अग्निपरीक्षा लिइरहेको छ । सपना, संकल्प र संघर्षका कारणले सफलता हासिल गर्दै आएका थापालाई अहिले असफल हुने छुट पनि छैन र र निराश हुने छुट पनि छैन । यदि उनी असफल र निराश भए भने एउटा पुस्ता नै राजनीतिमा असफल हुनेछ र राजनीतिबाट निराश हुनेछ । 

थापाजस्तो मूल्य, नैतिकता र सिद्धान्तको राजनीति गर्दै आएको नेताले पार्टी पराजित भएपछि नैतिक जिम्मेवारी लिएर राजीनामा दिने सोच्नु स्वाभाविक हो । यो उच्च लोकतान्त्रिक संस्कार हो, उत्तरदायित्वको अनुभूति हो र नैतिकताको कसी हो । यस्तो नजिर र संस्कारले नेतृत्वलाई थप लोकतान्त्रिक, उत्तरदायी र नैतिक बनाउँछ । तर नेतृत्वको परीक्षण केवल ५० दिनमा हुँदैन । सभापतिका रूपमा थापाको नेतृत्वको परीक्षण भएकै छैन । यदि सभापतिको एक कार्यकाल पूरा भएपछि भएको चुनावमा पराजित भएको भए राजीनामा स्वाभाविक हुन्थ्यो । त्यसैले आफूले नगरेको अपराधको सजाय भोग्नु वा आफैंले आफैंलाई दण्डित गर्नु राजनीतिक, नैतिक र कानुनी कुनै पनि दृष्टिले उपयुक्त होइन । 

जतिसुकै कुशल र सफल खेलाडी भए पनि ९० मिनेट सकिएपछिको अतिरिक्त समयमा खेल मैदानमा प्रवेश गर्दा गोल नगर्न सक्छन् । त्यस्तो समयमा प्रवेश गरेर विश्व चर्चित खेलाडीहरू मेसी र रोनाल्डोले पनि गोल नगर्न सक्छन् । त्यसैले ‘इन्जुरी’ समयमा प्रवेश गरेको कुशल खेलाडीले गोल गरेन भनेर आलोचना गर्नु कति न्यायसंगत होला ? अहिले थापाप्रति गरिएको टिप्पणी वा आलोचना फुटबलको त्यही घटनाजस्तै हो । 

अन्तर्घात, आत्मघात र आत्मनिन्दा कांग्रेसको अभिशप्त नियति हुँदै आएको छ । तर यो आरोप–प्रत्यारोप, अन्तरकलह र आत्मनिन्दा गर्ने होइन, सम्पूर्ण कांग्रेसजनहरूले आत्मसमीक्षा, आत्मचिन्तन र आत्मालोचना गरी आत्मविश्वास हासिल गर्ने समय हो । यो थापाले राजीनामा दिने समय होइन, नयाँ कांग्रेस बनाउन इतिहासले सुम्पिएको ऐतिहासिक जिम्मेवारी पूरा गर्न दृढसंकल्प गर्ने घडी हो । थापाको नेतृत्वमा कांग्रेस रूपान्तरण, शुद्धीकरण र पुनर्गठनको प्रक्रिया बल्ल प्रारम्भ भएको छ । यदि उनले राजीनामा गरे भने यो समग्र प्रक्रिया अवरुद्ध हुनेछ । 

कांग्रेसजस्तो परम्परागत र नेतातन्त्र हाबी भएको पार्टीको रूपान्तरण र पुनर्गठनको प्रक्रिया अपेक्षाकृत लामो र जटिल हुने भएकाले परिणाम आउन पनि समय लाग्ने देखिन्छ । तीन दशकदेखिका विकृति–विसंगति अन्त्य गरी कांग्रेसमा परिवर्तन भएको सन्देश जनतासमक्ष पुर्‍याउन समय कम भयो । पुसमा भएको विशेष महाधिवेशनबाट नेतृत्व मात्रै परिवर्तन भएको थियो । अब सैद्धान्तिक–वैचारिक दृष्टिले मौलिक रूपमा पुनर्व्याख्या तथा सांगठनिक दृष्टिले व्यापक पुनर्गठन गरी नयाँ कांग्रेसका रूपमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ । यस्तो कांग्रेसको सोच, संस्कार र कार्यशैली पनि लोकतान्त्रिक र उत्तरदायी हुनुपर्छ । 

सन् १९९४ मा बेलायतको लेबर पार्टीको नेतृत्वमा आएपछि जसरी टोनी ब्लेयरले पनि सैद्धान्तिक, वैचारिक तथा सांगठनिक दृष्टिले रूपान्तरण गरी नयाँ लेबर पार्टी बनाएका थिए । त्यसरी नै अब थापाले पनि पुरातन कांग्रेसलाई रूपान्तरण गरी नूतन कांग्रेस बनाउन नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने घडी हो । यो वास्तविकतालाई आत्मसात् गरी थापाले नयाँ कांग्रेस बनाउने ठोस मार्गचित्र तय गर्न आवश्यक छ । आजको आवश्यकता पनि यही हो र थापाको भूमिका पनि यही हो । होइन भने, कांग्रेसको भविष्य मात्रै होइन, औचित्यमाथि समेत गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा हुनेछ ।

चर्चिल र गान्धीको विजय–पराजयको इतिहास

बेलायतका पूर्वप्रधानमन्त्री विन्स्टन चर्चिल र भारतीय पूर्वप्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीको विजय–पराजयको इतिहास निर्वाचन परिणामका दृष्टिले सर्वाधिक सान्दर्भिक र बहुउल्लिखित प्रसंग हो । दोस्रो विश्वयुद्धमा जर्मनीका तत्कालीन चान्सलर एडोल्फ हिटलर पराजित नभएको भए अहिले विश्वको मानचित्र नै फरक हुने थियो । तर विपरीत ध्रुवका शक्तिशाली नेता मानिने अमेरिकाका राष्ट्रपति फ्र्यांकलिन रुजवेल्टदेखि तत्कालीन सोभियत संघका प्रधानमन्त्री जोसेफ स्टालिनसँग समेत सैन्य साझेदारी गरी हिटलरलाई पराजित गर्न चर्चिलले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।

उक्त नीतिका रणनीतिकार चर्चिलको उच्च कूटनीतिक कौशलका कारण उक्त रणनीति र सैन्य साझेदारी सफल भएको थियो । नोबेल शान्ति पुरस्कारसमेत पाएका चर्चिलको रणनीति, कूटनीति र सफलतालाई विश्वभरिका इतिहासकारहरूले उच्च प्रशंसा गरेका छन् । तर मानव इतिहासकै कलंक मानिने दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भएपछि सन् १९४५ भएको बेलायतको आमनिर्वाचनमा दोस्रो विश्वयुद्धका हिरो मानिने चर्चिलको कन्जर्भेटिभ पार्टी पराजित भएको थियो । तर चर्चिल निराश पनि भएनन् र राजनीतिबाट संन्यास पनि लिएनन् । सन् १९५१ मा भएको आमनिर्वाचनबाट कन्जर्भेटिभ पार्टीले बहुमत हासिल गरेपछि चर्चिल पुनः प्रधानमन्त्री भएका थिए ।

भारतको इतिहासमा आइरन लेडी मानिने इन्दिरा गान्धीको राजनीतिक इतिहास पनि उत्तिकै उतार–चढावपूर्ण देखिन्छ । भारतको आन्तरिक राजनीतिक विवाद र द्वन्द्वका कारणले तत्कालीन प्रधानमन्त्री गान्धीले सन् १९७५ देखि ७७ सम्म २१ महिना लामो बहुविवादास्पद संकटकाल लागू गरिएको थियो । संकटकालमा लोकतान्त्रिक अधिकारमाथि नियन्त्रण गरिएको थियो भने प्रतिपक्षी पार्टी, नेता र कार्यकर्तामाथि व्यापक रूपमा दमन गरिएको थियो । त्यसैले सन् १९७७ मा भएको निर्वाचनमा उनी पराजित भइन् । तर सन् १९८० मा भएको निर्वाचनमा लोकसभाका ५४३ मध्ये कांग्रेसले ३५३ सिटमा विजय हासिल गरी गान्धीले सानदार रूपमा राजनीतिक पुनरागमन गरेकी थिइन् । त्यसैले एउटा निर्वाचनमा पराजित हुँदैमा राजनीति समाप्त पनि हुँदैन र विजय हासिल गर्दैमा राजनीति सदाका लागि स्थापित पनि हुँदैन । यो राजनीतिशास्त्रको सर्वमान्य सिद्धान्त हो । यस्तो सिद्धान्तबाट शिक्षा लिनु स्वयं कांग्रेस र थापाको राजनीतिक स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुनेछ ।

कांग्रेसको भविष्य के होला ?

लोकतन्त्र र जनताका अधिकारका लागि करिब आठ दशकदेखि सम्झौताहीन संघर्ष गर्दै आएको कांग्रेसजस्तो लोकतन्त्रवादी, प्रगतिशील र मध्यमार्गी पार्टीको सैद्धान्तिक–वैचारिक आधार बलियो छ । २०४६ मा लोकतन्त्र स्थापना भएपछि विकसित भएको उदारवादी लोकतन्त्र, खुला समाज, स्वतन्त्र प्रेस, सूचना प्रविधिको विकास र सामाजिक सञ्जालको भूमिकाको कारणले नेपालमा बौद्धिक समुदाय र ‘क्रिटिकल मास’ को विकास र प्रभाव पनि उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको छ । आलोचनात्मक चेत भएको बौद्धिक समुदाय, मध्यम वर्ग, नागरिक समाज र क्रिटिकल मास स्वार्थ, सिद्धान्त र स्वभाव तीन वटै दृष्टिले लोकतन्त्रप्रति प्रतिबद्ध र लोकतन्त्रवादी पार्टी समर्थित हुन्छन् । आलोचनात्मक नै भए पनि यो समुदायले हालसम्म कांग्रेसलाई नै समर्थन र सहयोग गर्दै आइरहेका छन् । 

करिब २५ प्रतिशत मध्यम वर्ग र करिब १५ प्रतिशत निम्न मध्यम वर्ग गरी करिब ४० प्रतिशत मध्यम तथा निम्न मध्यम वर्ग भएकाले वर्गीय आधार पनि कमजोर छैन । यो वर्ग स्वाभाविक रूपमा लोकतन्त्र तथा लोकतन्त्रवादी पार्टीप्रति प्रतिबद्ध हुन्छन् । त्यसैले २०६४ को संविधानसभा र २०७९ तथा यो निर्वाचनबाहेक कांग्रेसले सधैं ३० देखि ३८ प्रतिशत मत हासिल गर्दै आएको छ । अर्को विश्वसनीय लोकतन्त्रवादी पार्टी नभएका कारणले हालसम्म कांग्रेसले बौद्धिक तथा व्यावसायिक समुदाय, मध्यम तथा निम्न मध्यम वर्ग र लोकतन्त्रवादी मतदाताको एकल समर्थन र यो समूहको उच्चतम राजनीतिक लाभांश पाउँदै आएको थियो ।

तर यो निर्वाचनमा रास्वपाले करिब दुईतिहाइ मत हासिल गरेपछि कांग्रेसको सैद्धान्तिक, वैचारिक तथा वर्गीय आधार केही हदसम्म संकुचित भएको छ । परम्परागत आधार क्षेत्र मानिने बौद्धिक तथा व्यावसायिक समुदाय, मध्यम तथा निम्न मध्यम वर्ग र लोकतन्त्रवादी मतदाताले समेत यो निर्वाचनमा कांग्रेसको विकल्पमा रास्वपालाई सहयोग र समर्थन गरेको देखियो । त्यसैले यो निर्वाचनपछि कांग्रेसलाई सैद्धान्तिक, वैचारिक र वर्गीय सबै दृष्टिले केही हदसम्म चुनौती सिर्जना भएको देखिन्छ ।