मतदान अर्थात् मतदाताको दिन– लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्वको निर्धारित क्षण । मतदाताको मतले नै सत्ताको दिशा निर्धारित हुन्छ । आमजनका मनमस्तिष्कका अनेकन प्रश्नको जवाफ खोजी गर्ने, थाती रहेका उकुसमुकुसको निकास खोज्ने, जनताका प्रतिनिधि बन्न चाहेर बहुरूपिया छविमा रहेकाको पहिचान गर्ने, बासी सपनाहरू सम्भव छ र त्यसको बाटो यो हो भनेर स्थापित गर्ने दिन हो ।

त्यसैले मतदानको दिन मूलतः मतदाताको दिवस हो । त्यसैले यो दिनमा मतदाता सर्वोपरि हुन् । तिनका निर्णयले सिंगो राजनीतिक वातावरण, जन–मनोविज्ञान र सत्ता व्याकरणलाई प्रभावित पार्छ । लोकतन्त्रमा नागरिकको सर्वोच्च शक्ति उसको ‘मत’ हो । मतदानको दिन सार्वभौमिक मताधिकार व्यवहारमा अनूदित हुन्छ, जुन नागरिकको अधिकार हो, उसको जिम्मेवारी पनि । मतदान नगर्नुलाई आफ्नो शक्तिको त्याग गर्नुको अर्थमा मात्रै बुझ्न सकिँदैन । मतदाताको अनुपस्थितले गलत मनसायका मानिस निर्वाचित हुन पुगे भने त्यसको दोषी पनि मतदाता नै हो । मतदाताका लागि यो दिन विगतमा शासन कस्तो रह्यो र अगाडि कस्तो हुने त्यसको लेखा–जोखा राख्ने परीक्षणको दिन पनि हो । मतदाताले कुनै प्रत्याशी वा अमुक दलका लागि मतदान गर्ने किमार्थ होइन, स्वयंका लागि हो ।

मुद्दाहरूमाथि कत्तिको बहस गरियो ? गलत सूचनाबाट कसरी जोगियो ? माइजन (मान्यजन वा जाति प्रमुख), गिरहत वा अन्य हस्तीको निर्देशन पालना गरियो कि ? घरपरिवारमै कसलाई, किन र कसरी मत दिने त्यसबारे खुलस्त छलफल गरियो कि ? टोल–छिमेकमा पनि खुला विचार विनिमय भयो कि ? यी प्रश्न किन प्रासंगिक छ भने एक मतदाता केवल दर्शक होइन, लोकतन्त्र ज्युँदो राख्ने सक्रिय सहभागी पनि हो ।

मुद्दाहरूमाथि कत्तिको बहस गरियो ? गलत सूचनाबाट कसरी जोगियो ? माइजन (मान्यजन वा जाति प्रमुख), गिरहत वा अन्य हस्तीको निर्देशन पालना गरियो कि ? घरपरिवारमै कसलाई, किन र कसरी मत दिने त्यसबारे खुलस्त छलफल गरियो कि ? टोल–छिमेकमा पनि खुला विचार विनिमय भयो कि ? यी प्रश्न किन प्रासंगिक छ भने एक मतदाता केवल दर्शक होइन, लोकतन्त्र ज्युँदो राख्ने सक्रिय सहभागी पनि हो ।यी प्रश्नको खोजीका लागि गरिएका यत्नले नै मतदाता विशेषको भूमिका परिभाषित हुन्छ । मतदान त्यो मौका हो, जहाँ व्यक्तिगत मत मिलेर सामूहिक भविष्य तय गर्छ । नागरिक सजग, सक्रिय र आफ्नो भूमिकामाथि समर्पित भए निर्वाचनमार्फत लोकतन्त्र मजबुत हुन्छ । ऊ लहलहैमा लाग्यो, उदासीन रह्यो, मतदानमा सहभागी भएन भने सत्ता त्यस्ताले लिन्छन्, जो जनतालाई दोयम ठान्छन् । तसर्थ मतदान गर्ने दिन मतदाताका लागि अधिकार, कर्तव्य र चेतना प्रकट हुने संगम हो । निर्वाचनको तिथि लोकतन्त्रमा केवल ‘कतिखेर मत खसाल्ने ?’ को प्रश्न होइन, लोकतान्त्रिक अनुशासन, राजनीतिक प्रतिस्पर्धा र जनविश्वासको आधार स्तम्भ हो । के हाम्रा सामूहिक प्रयत्न त्यो ध्येयप्रति लक्षित भए ? 

जब मतदाता आफ्नो भूमिका बिर्सिन्छ, तब चुनावले गलत तत्त्व प्रभावी हुने प्वाल दिन्छ । मतदानको दिनलाई नागरिक चेतनाको परीक्षाको दिन त्यसै भनिएको होइन । चिन्तक रुसोको प्रसिद्ध कथनको आशय छ, ‘सार्वभौम सत्ता जनतामा निहित छ । यदि जनता स्वयंले सत्ताको प्रयोगबाट आफूलाई वञ्चित राख्यो भने सम्प्रभुता कागजमै सीमित हुन्छ, तब शासन जनताको नभई जनतालाई भ्रमित गरेर सत्तामा पुग्नेको उपकरण बन्छ ।

मतदान नगरी घरमै बस्नु वा परिवारसहित मुलुकबाहिर घुमफिर गर्ने समय ठान्नु आफ्नो नैतिक दूरी स्वयंसँग बनाउनु हो । मतदान प्रक्रियामा सक्रिय, साकांक्ष र सचेत सहभागिताले नै प्रत्येक मतदाताको राजनीतिक भूमिकाले अस्तित्व पाउँछ । मतदाताको नियत राम्रो भएर भएन, उसले आफ्नो भूमिका कति उच्च गुणवत्तासाथ आत्मसात् गर्न सक्छ ? त्यसले पनि लोकतन्त्रको स्तर निर्माण हुन्छ ।

मतदानको दिन एक अस्तित्वगत प्रश्न पनि हो । ‘म कस्तो समाजको निर्माण गर्न चाहन्छु ?’ यदि यो प्रश्नप्रति मतदाताले आँखा चिम्लिन्छ भने भविष्य विवेकले, नैतिक मूल्यले होइन त्यो प्रियतावादले सिर्जित परिस्थितिबाट निर्देशित हुन्छ । तब सिकायत त प्रशस्त हुन्छ, गुनासा– गनगन अनेक हुन्छ तर हस्तक्षेप गर्ने तागत हुँदैन । आलोचना त सुनिन्छ तर सहभागिता शून्य हुन्छ । मतदानको दिन आफ्नो भूमिका, निर्णायकत्व सामर्थ्य बिर्सिनु भनेको फगत एक व्यक्तिगत भूल होइन, सामूहिक नियतिलाई संयोगको काखीमा राखिदिनु हो । लोकतन्त्रमा केही दिन केवल क्यालेन्डरको कुनै सामान्य तिथि हुँदैन, नागरिक चेतनाको ऐना हुन्छ ।

शफिक जौनपुरीको एक उर्दू शेर छ, ‘कश्तीका जिम्मेदार फकत नाखुदा नहीं कश्ती में बैठने का सलीका भी चाहिए’ । यहाँ कश्ती (डुंगा) समाज, राष्ट्र वा सामूहिक व्यवस्थाको प्रतीक हो । नँखुदा (डुंगा चलाउने–कप्तान) नेतृत्व वा शासकको प्रतीक हो । यो शेरले चुनावी राजनीतिको आधारभूत सत्यलाई रेखांकित गर्छ । समाज वा मुलुकको हालतका लागि जिम्मेवार नेता मात्र हुँदैनन्, नागरिकको चरित्र, जागरुकता र आचरण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हो । चुनावी लोकतन्त्रमा यो भाव अझ सटीक देखिन्छ, जहाँ शासन टुट्पोबाट होइन, त्यो भुइँतहले निर्माण गर्छ । हामी सामान्य नागरिक सार्वजनिक विमर्शमा केवल ‘नँखुदा’ को आलोचना गर्छौं, गाली गर्छौं, असहमति राख्छौं तर ‘कश्ती में बैठने के सलीकें’ माथि छलफल नै गर्दैनौं । निर्वाचनको दिनले आत्मालोचनातर्फ प्रेरित गर्छ– के हामी स्वयंले आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्‍यौं ?

लोकतन्त्रमा मतदाता केवल संख्या होइन । मतदाताले आफूलाई मतयाचकले केवल जित–हारको निर्णायक गणितको अभिन्न हिस्सा ठानेका छन् कि भावी दिशा पहिल्याउने प्रकाश स्तम्भ ? यस दृष्टिबाट मतदानको दिन आत्मपरीक्षणको दिन हो । मतदाताले आफ्नो योग्यता मतपत्रमा अभिव्यक्त गर्छ । प्रत्येक मतदाताले मतदानका लागि घरबाट निस्किनुअघि आफैंसँग सोध्नुपर्छ– के मेरो निर्णय क्षणिक उत्तेजना, प्रतिक्रियात्मक वा सोसल मिडियाको प्रचारको अधीनमा त छैन ? के मेरो निर्णय दीर्घकालिक राष्ट्रिय हित, संस्थागत स्थिरता र लोकतान्त्रिक मूल्यलाई सामुन्ने राखेर गरिँदै छ ? आजको दिनको भूमिकाले आगामी कार्यदिशा निर्धारित हुन्छ ।

चुनावी प्रचारका अवधिमा व्यक्त भीडको मनोविज्ञानले प्रायः मतदाताको विवेकमाथि सूक्ष्म असर गरिरहेको छ । रोड–शोका भीड, भाइरल भिडियो, ट्रेडिङ ह्यासट्याग– यो सबै मिलेर कतै एक ‘अनिवार्यता’ को भ्रम त रचेको छैन ? मानौं हावाको दिशा तय भइसकेको छ र त्यही दिशामा बग्नु नै व्यावहारिक हो । मतदान कक्षमा प्रत्येक मतदाताले सम्झिराख्नुपर्ने हो– लोकतन्त्रको अस्मिता भीडको हुटिङ वा सेल्फी खिच्नका लागि गरिने तँछाडमछाडले जोगाउँदैन, त्यो त सुझबुझपूर्ण मतदानले पाउँछ । अन्यत्र पनि देखिएकै हो भीडको भावना क्षणभंगुर हुन्छ । मतपेटिकामा खसालिएको मतपत्र नै स्थायी हुन्छ । यसैले लोकोत्सवका दिन भीडसँग दूरी बनाउनुस्, मोबाइलका नियोजित प्रचारतन्त्रबाट टाढा रहनुस् । यो मतदाताले स्वयंसँग संवाद गर्ने दिन हो ।

एक मतदाता आफैंमा लोकतान्त्रिक संस्कृतिको संरक्षक पनि हो । लोकतन्त्र अमूर्त चीज हुँदै होइन, यो बाँच्ने जीवन प्रणाली हो, पलपलको स्वयंप्रतिको निगरानी र जवाफदेही हो । अरू मात्रले गर्दा लोकतन्त्र कायम रहँदैन जबसम्म प्रत्येक नागरिकले यसमा आफ्नो सहभागिता र सजगता देखाउँदैन ।

यदि मतदाताले जातीय घृणा, साम्प्रदायिक ध्रुवीकरण वा दुष्प्रचारलाई पुरस्कृत गर्छ, उत्तेजना, प्रतिक्रियात्मकता वा मूल्यहीनतालाई डिलिट गरेर केवल परिणाममाथि अर्जुन दृष्टि राख्छ भने भावी राजनीति भयानक उथलपुथल हुने अभ्यर्थना गर्नुसरह हो । यदि उसले पारदर्शिता, जवाफदेही र परिणामसँगै प्रक्रियाबारे खोजीनिती गर्छ भने छलाङ लगाउने राजनीतिक शक्ति पनि चयनात्मक हुँदैन, ऊ दायित्वको लक्ष्मणरेखामा सीमित रहन दबाब महसुस गर्छ । मतदानको दिन लोकतन्त्रको परिपक्वताको परीक्षा दिवस हो । तर, यस परीक्षामा प्रश्नपत्र मतदाताको हातमा आज हुनेछ ।

एक मतदाता आफैंमा लोकतान्त्रिक संस्कृतिको संरक्षक पनि हो । लोकतन्त्र अमूर्त चीज हुँदै होइन, यो बाँच्ने जीवन प्रणाली हो, पलपलको स्वयंप्रतिको निगरानी र जवाफदेही हो । अरू मात्रले गर्दा लोकतन्त्र कायम रहँदैन जबसम्म प्रत्येक नागरिकले यसमा आफ्नो सहभागिता र सजगता देखाउँदैन । सूचनाको अधिकताले आमजन भ्रमित छन् । डिजिटल प्लेटफर्मले सूचना सुदूरबस्तीसम्म सुलभ बनायो तर सत्य र झूटको रेखालाई धूमिल गरिदियो । यस्तो मनोवैज्ञानिक छलको अनुभव चुनावी राजनीतिमा सघन रूपमा पहिलो पटक हुँदै छ । त्यसैले यस पटक ‘मतादेश’ आउने हो कि ‘डिजिटलादेश’ ? त्यो उत्सुकता छ । आजको दिन आलोचनात्मक सोचको दिन पनि हो । के मतदाताका रूपमा हामीले आफ्नो निर्णयलाई तथ्यका आधारमा जाँच गर्‍यौं ? नयाँ–पुराना भन्दै घरदैलोमा आइपुगेका प्रत्याशी–पार्टीका पृष्ठभूमि, नीतिगत प्रतिबद्धता, भविष्यप्रतिको प्रस्टता र प्रक्रियाप्रतिको दृढताको जाँच गर्‍यौं ? कि मौन अवधिका भावनात्मक उद्गार, सुनियोजित सर्भे वा भाइरल भिडियोको लहरमा डुब्यौं ? 

मतदानको दिन कर्तव्यको पावन स्मरणको पल हो । यो पलले नै सामान्य अवस्थामा पाँच सालको तस्बिर कोर्छ । लोकतन्त्रमा सुधारको पहिलो र प्राथमिक कार्य मतदाताको हातमा छ । जो मतदान प्रक्रियामा सहभागी हुँदैन र मतदानअघि आफ्नो भूमिका हेक्का राख्दैन, तिनले आफू स्वयंसँग मात्र होइन, भावी पिढीसँग पनि अन्तर्घात गरिरहेको मानिन्छ । प्रत्येक मतदाताका प्रत्येक मतको मूल्य बराबर हुन्छ ।

यस पटकको निर्वाचन सामान्य आवधिक निर्वाचन होइन, विशेष परिस्थितिमा आइपुगेको प्रसव पीडाको देन हो । मुलुक सन्तुलनको खोजीमा अगाडि बढ्नैपर्ने दबाबमा छ । पुराना–उत्तमलाई निरन्तरता दिँदै नव–नव टुसाउँदै गरेका असल नियतलाई पनि सहज स्वीकार गर्ने सेतु यो निर्वाचन बनोस् । विकल्पबीच तुलनात्मक चयन गरिराख्दा प्रत्येक मतदाताको मनमस्तिष्कमा यो भाव गुन्जिराख्नैपर्छ । हामीले हेर्नुपर्छ– कुन विकल्प सर्वोत्तम हो ?