काठमाडौँ — नेपालले आगामी निर्वाचन शान्तिपूर्ण, स्वतन्त्र र निष्पक्ष सञ्चालन गरेर आफूलाई परिपक्व राष्ट्रका रूपमा प्रमाणित गर्न आवश्यक छ । वर्तमान विश्व राजनीतिको समस्याग्रस्त समयमा शान्तिपूर्ण निर्वाचनले नेपाली राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाउनेछ । असहमतिलाई हिंसाबाट होइन, संवादबाट समाधान गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउनेछ र अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास निर्माण गर्नेछ ।

यसका साथै शान्तिपूर्ण निर्वाचनमार्फत आफ्नो प्रतिनिधि चयन गर्ने राजनीतिक जिम्मेवारी, जनचेतना र लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतालाई प्रतिबिम्बित गर्न सहयोग गर्नेछ । यस सन्दर्भमा, राजनीतिक नेता, दल र नागरिकले लोकतन्त्र र राष्ट्रवादको अन्तर–सम्बन्धलाई आत्मसात् गर्न आवश्यक छ ।

यस लेखको उद्देश्य शान्तिपूर्ण निर्वाचनले राष्ट्रको वास्तविक परिपक्वता कसरी प्रकट गर्छ भन्ने विषयमा जोड दिनु हो । यसका साथै, लोकतन्त्र र राष्ट्रवाद एक–अर्काका पूरक हुन्, वास्तविक लोकतन्त्रमा आधारित राष्ट्रवादले यसको उच्चतम रूप प्रतिनिधित्व गर्दछ र लोकतन्त्र र राष्ट्रवादको संयोजन नै नेपालको सार्वभौमिकताको एक मात्र सुरक्षा कवच हो भन्ने व्याख्या गर्नु हो ।

लोकतन्त्र र राष्ट्रवादको शक्ति

दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा र त्यसपछि राष्ट्रवाद एक शक्तिशाली विचार थियो, किनकि यसले धेरै उपनिवेशित भू–भागहरूमा राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलनलाई सहयोग गर्‍यो । नेपाल जस्ता स्वतन्त्र राष्ट्रहरूको आत्मसम्मानलाई बलियो बनायो । तर आजको समयमा विश्वव्यापी स्तरमा राष्ट्रवादलाई प्रायः जातीय–धार्मिक सन्दर्भमा प्रयोग गरिएको देखिन्छ ।

तैपनि लोकतन्त्रमा आधारित राष्ट्रवाद एक दीर्घकालीन विचार मात्र होइन, राष्ट्रिय सुरक्षा शक्तिका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ । विशेष गरी, नागरिकहरूको साझा अनुभव, पारस्परिक समझदारी र स्वाभाविक रूपमा विकसित राष्ट्रवाद राष्ट्रिय सुरक्षा शक्तिका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । कृत्रिम रूपमा नाराद्वारा निर्मित वा माथिबाट तलसम्म थोपरिएको राष्ट्रवाद आफैं दिगो हुँदैन ।

लोकतन्त्रबिनाको राष्ट्रवाद दिगो हुँदैन भन्ने अनुभवजन्य ज्ञान (एम्पिरिकल नलेज) द्वारा प्रमाणित भएको छ । किनकि ‘लोकतन्त्रले समावेशीकरण र समानता सुनिश्चित गर्दछ, जबकि राष्ट्रवादले साझा उद्देश्य र एकता प्रदान गर्दछ’ (सेलेक्टेड वोर्क्स अफ जवाहरलाल नेहरू, भोलम २६, नेहरू आर्काइभ) । लोकतन्त्रले सचेत र सक्रिय नागरिक सहभागिता र नागरिक दक्षतालाई बलियो बनाउँछ भन्ने अमेरिकी राजनीतिक विश्लेषक गेब्रियल आल्मन्ड र सिड्नी भर्बाको (द सिभिक कल्चर, १९६३) उल्लेखनीय तर्क छ ।

राष्ट्रवाद र लोकतन्त्र एकसाथ मिलेर राष्ट्रिय शक्ति निर्माण गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ ।यसका साथै आल्मन्ड र भर्बाले नागरिक–सहभागी राजनीतिक संस्कृतिले शासकहरूलाई जवाफदेही बनाउन सक्षम बनाउने र राष्ट्रिय हित, भौगोलिक अखण्डता, संविधान तथा कानुनको शासनप्रति प्रतिबद्धता विकास गर्ने भन्ने सोच्नलायक निष्कर्ष निकालेका छन् । 

राष्ट्रवाद र लोकतन्त्र एकसाथ मिलेर राष्ट्रिय शक्ति निर्माण गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ । राष्ट्रवादले साझा पहिचानमार्फत जनतालाई एकताबद्ध गर्छ भने लोकतन्त्रले सामूहिक राजनीतिक आवाज र वैधता प्रदान गर्छ, भन्छन् अर्नेस्ट गेल्नर (नेसन्स एन्ड नेसनालिज्म १९८३) । लोकतान्त्रिक चिन्तक रोबर्ट डाहलले (डेमोक्रेसी एन्ड इट्स क्रिटिक्स, १९८९) नागरिक सहभागिता, जवाफदेहिता र जनस्वीकृतिले राज्यको शक्ति बलियो बनाउने तर्क प्रस्तुत गरेका छन् । लोकतान्त्रिक राष्ट्रवादले कुनै पनि मुलुक आन्तरिक र बाह्य रूपमा सक्षम बन्छ भन्ने गेल्नर र डाहलको व्याख्या उल्लेखनीय छ ।

नेपाली राष्ट्रवादमा लोकतन्त्रको खाँचो

नेपाली राष्ट्रवादले इतिहास, संस्कृति र स्वतन्त्रताको सकारात्मक भावनामा गहिरो जरा गाडेको छ, यद्यपि नेपाली मनोविज्ञानमा लोकतन्त्र र राष्ट्रवादको आवश्यक एकीकृत अवधारणा विकास छैनन् । उदाहरणका लागि, नेपालीहरूको राष्ट्रिय गौरवको सबैभन्दा ठूलो स्रोत भनेको औपनिवेशिक शक्तिविरुद्ध प्रतिरोध र नेपाल कहिल्यै उपनिवेशमा नबन्नु हो । यो नेपाली मनोविज्ञानको एउटा सकारात्मक पक्ष हो तर यस मनोविज्ञानसँग लोकतन्त्रले गहिरो जरा गाडेको छैन ।

संसारका धेरै देशहरूले विदेशी शासनको अनुभवको विपरीत नेपालको निरन्तर सार्वभौमिकता र आत्मनिर्णयको शक्तिशाली प्रतीकका रूपमा खडा छ । यस्तो ऐतिहासिक स्वतन्त्रताले नेपालीहरूले आफ्नो देशलाई कसरी हेर्छन् भनेर आकार दिन्छ र राष्ट्रिय पहिचानलाई बढावा दिन्छ । तर माथि उल्लेख अर्नेस्ट गेल्नर र रोबर्ट डाहलले भने जस्तो राष्ट्र आन्तरिक र बाह्य रूपमा सक्षम र बलियो लोकतन्त्र र राष्ट्रियतालाई एकसाथ अगाडि बढाउने अवधारणा नेपालमा पहिचान र बहस गरिएको देखिँदैन ।

नेपालमा विभिन्न समूह, भाषा, धर्म र परम्पराहरू छन् । चाडपर्व, परम्परागत पोसाक, संगीत र रीतिरिवाजहरू राष्ट्रिय पहिचानको केन्द्रबिन्दुमा छन् ।‘भूगोल प्राकृतिक रूपमा निर्मित इतिहास हो र इतिहास मानव निर्मित भूगोल हो भन्दै एन्टोनियो ग्राम्स्कीले (प्रिजन नोटबुक्स, १९२९–१९३५) लोकतन्त्र र सक्रिय नागरिक सहभागिता प्रभुत्ववादी शक्तिलाई चुनौती दिन आवश्यक उपकरणहरू हुन् भन्ने व्याख्या गरेका छन् । ग्राम्स्कीले कसरी सांस्कृतिक शक्तिले प्रभुत्वको प्रतिरोध गर्न मद्दत गर्छ भन्ने अर्थपूर्ण व्याख्या गरेका छन् । 

अर्थात्, जनताको इतिहास र परम्परामा आधारित विचारहरूलाई बढावा दिएर, संस्कृतिले नागरिकहरूलाई एकताबद्ध गर्न र राजनीतिक तथा सामाजिक सार्वभौमिकता स्थापित गर्न मद्दत गर्छ । सांस्कृतिक विविधता नेपाली राष्ट्रवादको अर्को बलियो जग हो । यसको अर्थ विविधताको संरक्षण लोकतन्त्रले मात्र गर्न सक्छ भन्ने पनि हो । नेपालमा विभिन्न समूह, भाषा, धर्म र परम्पराहरू छन् । चाडपर्व, परम्परागत पोसाक, संगीत र रीतिरिवाजहरू राष्ट्रिय पहिचानको केन्द्रबिन्दुमा छन् ।

स्वाभाविक रूपमा नेपाली आफ्नो प्राचीन सभ्यता र सम्पदामा पनि गर्व गर्छन्, जसमा बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी र शताब्दी पुरानो मन्दिर, कला र वास्तुकला समावेश छन् । हालै ‘तेस्रो ध्रुव’का रूपमा पनि चिनिने सर्वोच्च शिखर सगरमाथा, विश्वको एक मात्र गैर–आयातकार नेपालको राष्ट्रिय झन्डाले विशिष्टता र स्वतन्त्रतालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ । विशेषगरी विश्वव्यापीकरणको प्रक्रियामा नेपालीहरूले स्थानीय भाषा, परम्परा र रीतिरिवाजहरूलाई सक्रिय रूपमा प्रवर्द्धन गर्छन् । यी सबै विविधताहरू राष्ट्रियतासँग एकताबद्ध हुँदा नेपाल शक्तिशाली बन्छ । लोकतन्त्र मात्र यस प्रकारको राष्ट्रवादको बलियो आधार हुन सक्छ ।

समकालीन नेपालमा, राष्ट्रवाद विदेशी प्रभावप्रति संवेदनशीलतामार्फत व्यक्त गरिन्छ । बाह्य शक्तिहरूले घरेलु मामिलामा हस्तक्षेप गरिरहेको महसुस गर्दा नेपालीहरू दृढतापूर्वक एकताबद्ध हुन्छन् । सीमा विवादहरू, विशेषगरी कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरासँग सम्बन्धित क्षेत्रीय अखण्डतामा व्यापक राष्ट्रवादी भावना जगाएको छ । नेपालमा दोहोरिइरहेका आन्तरिक हिंसाले राष्ट्रिय एकतालाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ । एकले अर्कोलाई ‘विदेशी दलाल’को आरोप लागाउने भाष्यले न त लोकतन्त्रलाई मद्दत गर्छ न त राष्ट्रिय एकतालाई ।

नेपाली गौरवको अर्को प्रमुख स्तम्भ संयुक्त राष्ट्र शान्ति स्थापनामा नेपाली सैनिकहरूसँग सम्बन्धित छ । साहस, अनुशासन र बफादारीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा परिचित नेपालको योद्धा परम्परा र शक्तिका लागि विश्वव्यापी प्रतिष्ठाको प्रतिनिधित्व गर्छन् । यो विरासतले विश्व मञ्चमा राष्ट्रिय आत्मविश्वास र सम्मानमा योगदान पुर्‍याउँछ । तर लोकतन्त्रको अभावमा संयुक्त राष्ट्र शान्ति सेनामा नेपाली सेनाको सम्मान घट्नेछ ।

युवा पुस्ताहरूले खुलेआम भ्रष्टाचार, कमजोर शासन र राजनीतिक अस्थिरताको आलोचना गर्छन् तर राष्ट्रप्रति गहिरो प्रेम व्यक्त गर्छन् । यसले विचारशील र सुधारमुखी देशभक्तिलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । विदेशमा बस्ने नेपालीहरूले बलियो राष्ट्रवाद व्यक्त गर्छन् । यसले नेपालको ‘नैतिक भूगोल’लाई फराकिलो बनाउन मद्दत गर्छ । नेपालका युवाहरू साँच्चै लोकतन्त्र र राष्ट्रवादको सम्बन्ध चाहन्छन् भन्ने जेन–जी आन्दोलनले प्रमाणित गरेको छ र आधुनिक राष्ट्र लोकतन्त्रबिना बाँच्न सक्दैन ।

शान्तिपूर्ण निर्वाचन र परिपक्व राष्ट्र

विगतका हिंसा र अशान्तिलाई ध्यानमा राख्दै, आगामी निर्वाचन केवल राजनीतिक घटना मात्र होइन, नेपालका जनताका लागि लोकतन्त्र सम्हाल्न सक्षम सभ्य र जिम्मेवार राष्ट्र हुन् भनेर प्रमाणित गर्ने नैतिक परीक्षा हो । यसले राजनीतिक जागरुकता, नागरिक जिम्मेवारी र लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताप्रति नागरिकहरूको सामूहिक प्रतिबद्धतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ । विगतका निर्वाचन र राजनीतिक आन्दोलनहरू प्रायः हिंसा, धम्की र अस्थिरताले ओझेलमा परेका छन् । निर्दोष नागरिकहरूले ज्यान गुमाएका छन्, सामाजिक सद्भाव बिगारेका छन् र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा नेपालको छवि बिगारेका छन् ।

विगतका निर्वाचन र राजनीतिक आन्दोलनहरू प्रायः हिंसा, धम्की र अस्थिरताले ओझेलमा परेका छन् । निर्दोष नागरिकहरूले ज्यान गुमाएका छन्, सामाजिक सद्भाव बिगारेका छन् र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा नेपालको छवि बिगारेका छन् ।निर्वाचनमा हुने हिंसाले स्वयं निर्वाचनको वैधता गुमाउँछ र लोकतान्त्रिक संस्थामाथि जनताको विश्वास कमजोर बनाउँछन् । त्यसकारण, हिंसालाई अस्वीकार गर्ने र शान्ति कायम गर्ने जिम्मेवारी राजनीतिक दलहरू र राज्यको मात्र होइन, सामान्य नागरिकहरूको पनि हो । अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले नेपालीले निर्वाचन कसरी सञ्चालन गर्छन् भन्ने नियालिरहेको छ । स्वतन्त्र, निष्पक्ष र शान्तिपूर्ण निर्वाचनले नेपाल राजनीतिक रूपमा परिपक्व भएको छ र संवादबाट मतभेदहरू समाधान गर्न तयार छ भन्ने बलियो सन्देश दिन्छ । 

राष्ट्रिय विकासका लागि शान्ति पनि आधारभूत आवश्यकता हो । साधारण नागरिकहरू बाँच्न, काम गर्न र आफ्नो परिवार हुर्काउन सुरक्षित र स्थिर वातावरण चाहन्छन् । राजनीतिक हिंसाले दैनिक जीवनमा बाधा पुर्‍याउँछ, जीविकोपार्जनलाई हानि पुर्‍याउँछ र गरिबीलाई गहिरो बनाउँछ । यसबाहेक, पर्यटन बढाउन, विदेशी लगानी आकर्षित गर्न र आर्थिक वृद्धिलाई बलियो बनाउन शान्ति आवश्यक छ ।

प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक समृद्धिले भरिपूर्ण नेपालले यदि अस्थिरताका कारण पर्यटक र लगानीकर्ताहरूलाई टाढा धकेलिराख्यो भने आफ्नो सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा महसुस गर्न सक्दैन । शान्ति कायम भएमा मात्र दिगो विकास सम्भव छ । शान्तिपूर्ण निर्वाचन केवल राजनीतिक आवश्यकता मात्र होइन, राष्ट्रिय दायित्व हो । लोकतन्त्र आधुनिक सभ्यताको प्रतीक हो । हिंसा र शान्तिबीचको छनोटले नेपालको अगाडिको बाटो निर्धारण गर्नेछ ।

उम्मेदवार र दलहरूको भूमिका

सरकार, निर्वाचन आयोग र सुरक्षा बल सामान्यतया शान्तिपूर्ण र निष्पक्ष निर्वाचनका लागि जिम्मेवार हुन्छन् । शान्तिपूर्ण निर्वाचन सुनिश्चित गर्न राजनीतिक नेता, उम्मेदवार र दलहरूले निर्णायक भूमिका खेल्नुपर्छ । लोकतान्त्रिक प्रणालीमा नेतृत्व भनेको सत्ता जित्ने मात्र होइन, समाजलाई स्थिरता, एकता र प्रगतितर्फ डोर्‍याउने पनि हो ।

यदि नेता र दलहरूले सामूहिक रूपमा शान्तिपूर्ण निर्वाचन सुनिश्चित गर्न सक्दैनन् भने, यसले गुणस्तरीय शासन प्रदान गर्ने र राष्ट्रलाई अगाडि बढाउने उनीहरूको क्षमतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ । निर्वाचन लोकतन्त्रको जग हो र तिनीहरूको विश्वसनीयता धेरै हदसम्म राजनीतिक नेताहरूको आचरणमा निर्भर गर्दछ ।

जब नेताहरूले भड्काउने भाषा प्रयोग गर्छन्, असहिष्णुतालाई प्रोत्साहन गर्छन् वा डर र आक्रामकतामार्फत समर्थकहरूलाई परिचालन गर्छन्, हिंसा अपरिहार्य हुन्छ । यसको विपरीत, जब नेताहरूले संवादलाई बढावा दिन्छन्, विरोधी विचारहरूको सम्मान गर्छन् र सार्वजनिक रूपमा शान्तिपूर्ण प्रतिस्पर्धाका लागि प्रतिबद्ध हुन्छन्, तिनीहरूले लोकतन्त्र प्रभावकारी रूपमा काम गर्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्छन् । त्यसकारण, शान्तिपूर्ण निर्वाचन जिम्मेवार नेतृत्वबाट सुरु हुन्छ । राजनीतिक दलहरूले स्वीकार गर्नुपर्छ कि उनीहरूको प्रतिद्वन्द्विता लोकतान्त्रिक सीमाभित्र रहनुपर्छ ।

शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्दा हिंसा, धम्की वा राज्य र दलीय संयन्त्रको दुरुपयोगलाई औचित्य दिँदैन । दलहरूले आफ्ना कार्यकर्तालाई निर्वाचन कानुनको सम्मान गर्न, सुरक्षा निकायहरूसँग सहकार्य गर्न र कानुनी तथा संस्थागत संयन्त्रमार्फत विवादहरू समाधान गर्न तालिम दिनुपर्छ । यदि राजनीतिक दलहरूले चुनावको समयमा आफ्ना समर्थकहरूलाई नियन्त्रण गर्न असफल भए भने यसले आन्तरिक अनुशासनको अभाव र दलहरूभित्रै कमजोर लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई उजागर गर्छ ।

शान्तिपूर्ण निर्वाचन सुनिश्चित गर्न राजनीतिक नेताहरूको असमर्थताले गहिरो शासन असफलतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ । यदि नेताहरूले निर्वाचनको समयमा शान्ति कायम गर्न सहयोग गर्न सक्दैनन्– जब राष्ट्रको ध्यान पूर्ण रूपमा लोकतान्त्रिक सहभागितामा केन्द्रित हुन्छ– आर्थिक विकास, सामाजिक न्याय, राष्ट्रिय एकता र विदेशी सम्बन्ध जस्ता जटिल मुद्दाहरू व्यवस्थापन गर्न उनीहरूलाई कसरी विश्वास गर्न सकिन्छ ?

नेपालको भविष्य नेताहरूमा निर्भर गर्दछ, जो संकीर्ण स्वार्थहरूभन्दा माथि उठ्न सक्छन्, लोकतान्त्रिक सिद्धान्तहरूलाई समर्थन गर्न सक्छन् र राष्ट्रलाई शान्ति, स्थिरता र दिगो विकासतर्फ डोर्‍याउन सक्छन् ।‘मतदाताहरू प्रायः नेताका क्षमता र योग्यतालाई मूल्यांकन गर्छन्, जसले निर्वाचन परिणाममा प्रभाव पार्छ र लोकतान्त्रिक जवाफदेहिता बलियो बनाउँछ’ (मरिना कोस्टा लोबो र जोन कर्टिस, पर्सनालिटी पोलिटिक्स ? द रोल अफ इलेक्सन्स, लेभलेसन्स २०१४) । राजनीतिक दलहरूको मतदाताहरूलाई लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताहरूका बारेमा शिक्षित गर्ने नैतिक जिम्मेवारी छ । 

नेताहरूले आफ्नो प्रभाव प्रयोग गरेर सहिष्णुता, धैर्य र फरक विचारहरूको सम्मानलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । यस्तो व्यवहारले जनताको विश्वासलाई बलियो बनाउँछ र लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई गहिरो बनाउँछ । शान्तिपूर्ण निर्वाचनहरू नेतृत्वको गुणस्तरको प्रत्यक्ष प्रतिबिम्ब हुन् । नेपालको भविष्य नेताहरूमा निर्भर गर्दछ, जो संकीर्ण स्वार्थहरूभन्दा माथि उठ्न सक्छन्, लोकतान्त्रिक सिद्धान्तहरूलाई समर्थन गर्न सक्छन् र राष्ट्रलाई शान्ति, स्थिरता र दिगो विकासतर्फ डोर्‍याउन सक्छन् ।