तपाईं नेपालका कुनै पनि प्रमुख विश्वविद्यालयहरूको क्याम्पसमा हिँड्नुहोस्, त्यहाँ केही गहिरो चिन्ताजनक कुरा देख्नुहुनेछ । जुन ठाउँहरू सिकाइ, अनुसन्धान र बौद्धिक विकासका लागि समर्पित हुनुपर्ने थियो, ती हाम्रो संघीय संसद्का साना संस्करणमा परिणत भएका छन् ।

विद्यार्थी ‘नेताहरू’ कक्षाकोठामा भन्दा ज्यादा समय राजनीतिक बैठकहरूमा बिताउँछन् । स्ववियु चुनावहरू राष्ट्रिय चुनावहरू जस्तै देखिन्छन्, जसको शिक्षासँग कुनै सरोकार छैन ।

अब नेपाली समाजले एउटा मौलिक प्रश्न सोध्ने बेला आएको छ– हामी किन राजनीतिक दलहरूलाई हाम्रा विश्वविद्यालयहरूमा उपनिवेश स्थापना गर्न दिइरहेका छौं ? अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, जब हामी विद्यार्थीहरूलाई शैक्षिक उपलब्धिभन्दा राजनीतिक बफादारिता ठूलो हुन्छ भनेर सिकाइरहेका छौं भने हामी भविष्यका लागि कस्ता नेताहरू उत्पादन गरिरहेका छौं ?

राजनीतिक भर्ती केन्द्रका रूपमा क्याम्पस

नेपालका विश्वविद्यालयहरू सिकाइका केन्द्र हुनुपर्ने थियो । जहाँ देशका सबैभन्दा प्रतिभाशाली दिमागहरूले राष्ट्रलाई अगाडि बढाउन आवश्यक ज्ञान, सीप र नैतिक आधार विकास गर्ने थिए । तर ती राजनीतिक दलहरूका भर्ती केन्द्र र पेसेवर कार्यकर्ताहरूका प्रशिक्षण शिविर बनेका छन् । परिणामस्वरूप ‘विद्यार्थी नेताहरू’ को एउटा यस्तो पुस्ता निर्माण भएको छ, जसले हरेक मुद्दालाई दलीय दृष्टिकोणबाट हेर्न, योग्यताभन्दा बफादारीलाई प्राथमिकता दिन र सम्झौतालाई कमजोरीका रूपमा बुझ्न थालेको छ ।

राजनीतिक दलहरूले क्याम्पसमा आफ्ना विद्यार्थी संगठनहरू स्थापना गर्दा के हुन्छ ? विद्यार्थीहरूलाई विविध विचारहरूसँग साक्षात्कार गर्न प्रोत्साहन गर्नुको सट्टा यी संगठनहरूले कठोर वैचारिक बाकसहरू सिर्जना गर्छन्, जसले गर्दा एउटा विद्यार्थी संगठनले अर्को विद्यार्थी संगठनको फरक राजनीतिक दृष्टिकोणलाई आत्मसात् गर्न सक्दैन । उदाहरणका लागि, नेपाल विद्यार्थी संघमा आबद्ध विद्यार्थीले अनेरास्ववियु (अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन) ले प्रस्ताव गरेको कुनै पनि कुराको स्वतः विरोध गर्न सक्छ, चाहे त्यो कुरा जति नै जायज किन नहोस् । पुस्तकालयको समय सुधार गर्ने वा विश्वविद्यालय क्याम्पसको क्यान्टिनको गुणस्तरमा सुधार गर्ने जस्ता सरल मुद्दाहरूमा पनि व्यापक राजनीतीकरण हुन्छ । यो शिक्षा होइन, राजनीतिक दलको स्कुलिङ हो, जसले अहिलेकै जस्ता नेताहरू उत्पादन गरिरहेको छ ।

पेसेवर कार्यकर्ताको समस्या

दल प्रणालीमा आधारित विद्यार्थी राजनीतिको सबैभन्दा हानिकारक पक्ष हो, यसले विद्यार्थीलाई देशको जिम्मेवार नागरिकभन्दा पनि एउटा दलको कार्यकर्तामा सीमित गरिदिन्छ । दलगत राजनीतिमा आबद्ध हुने विद्यार्थीहरूले चाँडै सिक्छन् कि सफलता शैक्षिक उत्कृष्टताबाट नभई प्रदर्शन, संगठन निर्माण, गुटगत विवाद व्यवस्थापन र दलीय निकटताबाट आउँछ ।

यी विद्यार्थीहरूले विश्वविद्यालयका स्वर्णिम वर्षहरू शैक्षिक व्याख्यान बुझ्नेभन्दा राजनीतिक र्‍यालीहरू निकाल्ने, अध्ययन समूह निर्माणभन्दा हडतालहरूमा हिँड्ने र प्राध्यापकभन्दा दलीय मालिकसँग नेटवर्क निर्माण गर्दै बिताउँछन् । स्नातक र स्नातकोत्तर गर्दा तिनीहरूले पेसेवर राजनीतिका लागि पूर्ण रूपमा उपयुक्त तर देश विकासमा कुनै अर्थपूर्ण योगदान दिन अपर्याप्त सीप विकास गरेका हुन्छन् । दुःखको कुरा यो हो कि यीमध्ये धेरै विद्यार्थीहरू बुद्धिमत्ता र असल मनसाय भएका हुन्छन् । तर दलीय विद्यार्थी राजनीतिले तिनीहरूलाई ज्ञानलाई राजनीतिक अडानहरूभन्दा कम मूल्यवान् र विशेषज्ञतालाई बफादारिताभन्दा कम महत्त्वपूर्ण हुन्छ भनेर सिकाउँछ । त्यस्तै, उनीहरूले नेतृत्व क्षमता शैक्षिक उपलब्धिले भन्दा दलका कार्यालयहरूले बढी तय गर्छन् भनेर बुझेका हुन्छन् ।

क्याम्पसदेखि संसद्सम्म : कमजोर निर्णय क्षमता

विद्यार्थी राजनीतिबाट राजनीति सिकेका नेताहरूले जटिल नीतिगत मुद्दाहरूलाई पनि पार्टीगत मानसिकताबाट हेर्छन् । उनीहरूले हरेक नीतिगत बहसलाई समस्या समाधानभन्दा दलीय फाइदाको अवसरका रूपमा उपयोग गर्छन् ।

अझ चिन्ताजनक कुरा त के छ भने राष्ट्रिय हितभन्दा दलीय बफादारितालाई प्राथमिकता दिइरहँदा यी नेताहरूमा प्रभावकारी शासनका लागि आवश्यक पर्ने प्राविधिक ज्ञानको अभाव हुन्छ । जब विद्यार्थीका महत्त्वपूर्ण वर्षहरू अर्थशास्त्र, इन्जिनियरिङ वा सार्वजनिक नीतिको गहिरो अध्ययनभन्दा प्रदर्शन, संगठन निर्माणमा बित्छ, तब उसले जटिल राष्ट्रिय चुनौतीहरूका बारेमा यथोचित निर्णयहरू कसरी लिन सक्छ ?

झूटो लोकतान्त्रिक तर्क

वर्तमान प्रणालीका रक्षकहरूले तर्क गर्छन् कि विद्यार्थी राजनीतिले लोकतान्त्रिक सहभागिता र राजनीतिक चेतना सिकाउँछ । तर यो तर्कले एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नतालाई नजरअन्दाज गर्छ । लोकतान्त्रिक मूल्यहरू सिक्नु र दलीय राजनीतिको अभ्यास गर्नुबीच गहिरो भिन्नता हुन्छ ।

साँचो लोकतान्त्रिक शिक्षाले विद्यार्थीहरूलाई विविध दृष्टिकोणहरूसँग संलग्न हुन, दलीय आस्थाभन्दा प्रमाणका आधारमा निर्णयहरू लिन र गुटगत हितहरूभन्दा साझा हितलाई प्राथमिकता दिन सिकाउँछ । तर दलमा आधारित विद्यार्थी राजनीतिले ठीक उल्टो गर्छ । यसले विद्यार्थीको राजनीतिलाई प्रतिशोधका रूपमा लिन, विपक्षीहरूलाई शत्रुहरूका रूपमा हेर्न र व्यक्तिगत प्रज्ञानलाई दलीय अनुशासनको कैदी बनाउन सिकाउँछ ।

यदि स्वतन्त्र र निर्दलीय विद्यार्थी संगठन हुने हो भने क्याम्पस जीवन कति फरक हुन्छ भनेर एकछिन कल्पना गरी हेरौं त । त्यहाँ विद्यार्थीहरूले साझा चिन्ताहरूलाई सम्बोधन गर्न दलीय रेखाहरू पार गरेर गठबन्धन निर्माण गर्न सिक्नेछन् । उनीहरूले नीतिहरूलाई दलीय मूल्यहरूभन्दा पर गुण–दोषका आधारमा मूल्यांकन गर्ने बानीको विकास गर्नेछन् । उनीहरूले बुझ्नेछन् कि नेतृत्व भनेको आफ्नो राजनीतिक गुटको मात्र नभएर सम्पूर्ण समुदायको सेवा गर्नु हो ।

अन्तर्राष्ट्रिय असल अभ्यास

उच्च शिक्षाको चरम राजनीतीकरणबाट आक्रान्त हुनेमा नेपाल एक्लो देश होइन, तर धेरै देशहरूमा विद्यार्थी राजनीतिका असल अभ्यास पनि छन् । उदाहरणका लागि, जर्मन विश्वविद्यालयहरूमा स्वतन्त्र विद्यार्थी परिषद्मार्फत बलियो विद्यार्थी प्रतिनिधित्व छ, जसले राष्ट्रिय राजनीतिभन्दा शैक्षिक र क्याम्पस जीवनका मुद्दामा ध्यान दिन्छ । यी विद्यार्थी परिषद्हरू बाह्य राजनीतिक दलहरूको प्रभावबिना वास्तविक लोकतान्त्रिक शासनमा संलग्न हुन्छन् ।

त्यसैगरी, धेरै विश्व प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयहरूले क्याम्पसमा राजनीतिक दलका संगठनहरूलाई निषेध गरे तापनि निर्दलीय संगठनहरूमार्फत बलियो विद्यार्थी राजनीति र लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतालाई प्रोत्साहन गरेका हुन्छन् । त्यहाँ विद्यार्थीहरूले बाह्य राजनीतिक एजेन्डाभन्दा परै रहेर शैक्षिक मिसनहरूमा केन्द्रित भएर लोकतान्त्रिक अभ्यासमा सहभागिता जनाउँछन् ।

यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि क्याम्पसहरूलाई दलका भर्ती केन्द्रहरूमा परिणत नगरीकन पनि त्यहाँ अर्थपूर्ण विद्यार्थी प्रतिनिधित्व र लोकतान्त्रिक अभ्यास गराउन सम्भव छ ।

आर्थिक विमर्श

विद्यार्थी राजनीतिको राजनीतिक र शैक्षिक कोणबाट विश्लेषण गरिरहँदा यहाँ आर्थिक विमर्शलाई पनि केलाउन उत्तिकै जरुरी छ । नेपालको अर्थतन्त्रलाई उकास्न मानव पुँजी निर्माण अत्यावश्यक छ । यसका लागि हाम्रा विश्वविद्यालयहरूले बलियो प्राविधिक सीप, आलोचनात्मक सोच र पेसागत दक्षता भएका स्नातकहरू उत्पादन गर्न सक्नुपर्छ ।

दल प्रणालीमा आधारित विद्यार्थी राजनीतिले यी सबै लक्ष्यहरूलाई कमजोर बनाउँछ । विद्यार्थीहरूले कठोर शैक्षिक कार्यक्रममा समर्पित हुनुपर्ने वर्षहरू दलगत राजनीतिका लागि खेर फाल्दा विश्वविद्यालयका शैक्षिक मिसनहरू जीर्ण हुँदै जान्छन् । सम्पूर्ण विश्वविद्यालयको वातावरण दीर्घकालीन बौद्धिक विकासभन्दा अल्पकालीन राजनीतिक लाभहरूमा केन्द्रित हुन्छ ।

पछिल्लो समय सफलतापूर्वक आर्थिक छलाङ मारेका दक्षिण कोरिया, सिंगापुरदेखि ताइवानसम्मका देशहरूले आफ्ना विश्वविद्यालयहरूमा शैक्षिक उत्कृष्टतालाई प्राथमिकता दिएका थिए । यसबाट प्रस्ट हुन्छ कि राष्ट्र निर्माण प्राविधिक रूपमा सक्षम र बौद्धिक रूपमा अब्बल स्नातकबाट मात्र सम्भव हुन्छ ।

आगामी बाटो : स्वतन्त्र विद्यार्थी परिषद्

दल प्रणालीमा आधारित विद्यार्थी राजनीति खारेज गर्नुको मतलब विद्यार्थी प्रतिनिधित्व वा क्याम्पसमा लोकतान्त्रिक अभ्यास हटाउनु होइन । यसको अर्थ शैक्षिक र क्याम्पस जीवनका मुद्दाहरूमा केन्द्रित स्वतन्त्र विद्यार्थी परिषद् सिर्जना गर्नु हो । त्यस्ता परिषद्ले शैक्षिक उत्कृष्टतामा ध्यान दिनेछन् । राष्ट्रिय राजनीतिक मुद्दाहरूका बारेमा प्रदर्शनहरू गर्नुको सट्टा विद्यार्थी प्रतिनिधिहरूले शैक्षिक कार्यक्रमहरू, पुस्तकालय, अनुसन्धान अवसरहरू र विद्यार्थी कल्याणका मुद्दाहरूमा काम गर्नेछन् ।

विद्यार्थी परिषद्ले विद्यार्थीहरूमा वास्तविक नेतृत्व सीपहरू विकास गर्नेछन् । उनीहरूले सहमति निर्माण, बजेट व्यवस्थापन, व्यावहारिक समस्याहरूको समाधान र विभिन्न क्षेत्रहरूको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न सिक्नेछन् ।

विद्यार्थी परिषद्ले बौद्धिक विविधतालाई प्रोत्साहन दिनेछन् । दलीय पूर्वाग्रहभन्दा माथि उठेर उनीहरूले वैचारिक मूल्यहरूका आधारमा सार्वजनिक बहसमा सहभागी हुनेछन् । शैक्षिक र व्यावसायिक सफलताका लागि आवश्यक आलोचनात्मक सोचको विकास गर्नेछन् । यसरी नेपालका भावी नेताहरूले विश्वविद्यालयका निर्माणकारी वर्षहरूमा सिकेका पाठहरूले बिस्तारै देशको राजनीतिक संस्कृतिलाई परिवर्तन गर्नेछ ।

सुधार अपरिहार्य

नेपालले यस सुधारलाई जति ढिलाइ गर्छ, त्यसले राजनीतिलाई सार्वजनिक सेवाभन्दा व्यक्तिगत र पार्टीगत स्वार्थ सिद्धिको साधनका रूपमा हेर्ने स्नातकहरूको अर्को समूह उत्पादन गर्छ । दलीय राजनीतिमा बिताइएका हरेक सेमेस्टर नेपाललाई अत्यावश्यक मानव पुँजी निर्माणमा समर्पित नगरिएको सेमेस्टर हो । संसार द्रुत गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ र यदि नेपालका विश्वविद्यालयहरूले शैक्षिक उत्कृष्टताभन्दा दलीय विद्यार्थी राजनीतिलाई प्राथमिकता दिइराखे भने नेपाल अझै पछाडि पर्ने जोखिम रहन्छ ।

परिवर्तनको समय

नेपाल एक चौराहमा उभिएको छ । एकातिर राजनीतिक दलहरूले अझै पनि विश्वविद्यालयहरूलाई राजनीतिक भर्ती केन्द्रका रूपमा सीमित राखिराख्न सक्छन्, जसले फेरि प्राविधिक रूपमा अक्षम नेताहरू र शैक्षिक रूपमा कमसल स्नातकहरू उत्पादन गर्ने प्रणालीलाई निरन्तरता दिइरहनेछ । अर्कोतिर विश्वविद्यालयहरूले शैक्षिक उत्कृष्टताको मिसनमा आफूलाई पुनःस्थापित गर्दै राष्ट्रिय विकासका लागि आवश्यक ज्ञान, सीप र नागरिक गुणहरू विकास गर्न सक्नेछन् ।