युवाहरू जागृत भएपछि उत्पीडनका चट्टानहरू ढाल्न र स्वतन्त्रताको झन्डा उठाउन सक्षम हुन्छन्, भनिन्छ । सेप्टेम्बर, ८–९, २०२५, दुई दिनको जेन–जी आन्दोलनले नेपालको भ्रष्ट सत्तालगायत शीर्षनेताहरू ढाल्न र परिवर्तनको झन्डा उठाउन सफल भएको छ । अन्तरिम सरकार गठन भएको छ ।

पितृसत्तात्मक नेपालमा पहिलो महिला प्रधानमन्त्री सुशीला कार्की नियुक्त हुनु जेन–जी आन्दोलनको उपलब्धि मान्नुपर्छ । जेन–जीको धेरैले प्रशंसा गरिरहेका छन् । जेन–जीका प्रतिद्वन्द्वीहरू उनीहरूसँग सामेल भइरहेका छन् । नेपाली राजनीतिको धूर्त खेलमा जेन–जीका सामु नयाँ प्रणाली निर्माणसम्बन्धी चुनौतीहरू र केही सुझावहरू छलफल गरिएका छन् ।

यो छलफल आवश्यक छ । किनकि इतिहासमा कुनै पनि क्रान्तिले आफ्नो पूर्ण लक्ष्य हासिल गरेको छैन । सबै क्रान्तिका एकै किसिमका असफलता हुँदैनन् । जेन–जीहरूले नेपालको क्रान्तिको इतिहासलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ । उदाहरणका लागि, नेपालमा १९५० को क्रान्तिपछि नेपाली समाजको अभिजात वर्गविरुद्ध लोकतान्त्रिक शक्ति आफ्नो उद्देश्य हासिल गर्न अर्ध सफल भए ।

अर्थात्, राणा शासन समाप्त भए पनि अभिजात वर्गले देशमा शासन गरिरहे । अलोकतान्त्रिक पञ्चायत (१९६०–१९९०) समयमा सुविधा प्राप्त गरेका मानिसहरूका सन्तानले पञ्चायतकाल सुनौलो समय थियो भनेर दाबी गर्छन्, त्यो सत्य होइन । प्रजातन्त्र पुनःस्थापना १९९०–१९९१ पछि क्रान्तिकारी शक्तिको भ्रष्ट अभ्यास र पहिलेका प्रजातन्त्रविरोधी परिवर्तनको शक्तिमा सामेल भए तर प्रजातन्त्रलाई नै नष्ट गरिदिए ।

आफू क्रान्तिकारी दाबी गर्ने एमाले र कांग्रेसका कारण काठमाडौं जलेर खाक भएको छ र मुलुकको राजनीतिक संरचना ध्वस्त भएको छ । उपरोक्त उदाहरणहरू बारेमा जेन–जी सचेत हुनु आवश्यक छ, किनकि जेन–जीले सत्ताच्युत गरेका भ्रष्ट नेताहरू केही वर्षमै सत्तामा आउन सक्छन्, जसरी पञ्चायतकालीन भ्रष्ट नेताहरू अझै पनि राजनीति गर्न स्वतन्त्र छन् । कसैलाई पनि राजनीतिबाट रोक्नु हुँदैन तर जवाफदेहिता यहाँ मुख्य विषय हो ।

क्रान्ति वा आन्दोलनको सबैभन्दा असफल उदाहरण माओवादी राजनीति हो, विशेषगरी प्रचण्डको नेतृत्व । उद्देश्यप्रति प्रतिबद्ध नभएको, व्यक्तिगत स्वार्थ र पार्टीभित्रको आन्तरिक खिचातानीले प्रचण्डलाई पूर्ण रूपमा असफल बनायो । जेन–जीका लागि क्रान्तिकारी शक्तिहरूको विगतको सफलता र असफलताका माथि उल्लेखित उदाहरणहरू हेर्ने ऐना हुन सक्छन् ।

जेन–जीको नयाँ सुरुवात

परिभाषाअनुसार जेन–जीलाई मिलेनियल पछिको र जेनेरेसन अल्फाभन्दा पहिलेको पुस्ता भनिन्छ । सत्तरी–असी वर्षका नेपाली नेताहरूले चलाइरहेका राजनीतिक दलहरू र त्यस्तो पार्टीका समर्थक युवाहरूभन्दा जेन–जी पुस्ता फरक छ । जेन–जीलाई प्रायः स्वतन्त्र सोच भएको पुस्ताको रूपमा वर्णन गरिन्छ । भ्रष्ट राजनीतिज्ञहरूले नेतृत्व गरेको कुनै पनि अवस्थित दलहरूसँग सम्बद्ध छैन भन्ने जेन–जीको दाबी छ । भविष्यमा तिनीहरूले स्वतन्त्र सोच राजनीतिक प्रक्रियामा प्रमाणित गर्नुपर्ने हुन्छ ।

पुराना विचार भएका राजनीतिक नेताहरूमा नयाँ पुस्ताहरूको सोचाइ र बुझाइको कमी नै जेन–जी आन्दोलनको कारण र परिणाम भन्न सकिन्छ । जेन–जीले नेपाललाई युवा सोच केन्द्रित राष्ट्रको जग सिर्जना गरेको छ । ‘विचारमा जवान’ भएको मुलुक दर्शन, ज्ञान र प्राविधिमा सफल हुन्छ भनी प्राचीन ग्रीसमा ‘पाइडिइया’, अर्थात् ‘आदर्श नागरिक’ को बारेमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ । यस अर्थमा, जेन–जीले आदर्श नागरिकको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रयास गर्दैछन् भन्न सकिन्छ ।

इतिहासमा पहिलो पटक जेन–जीले पुरानो राजनीतिक नेतृत्वलाई सफलतापूर्वक चुनौती दिन उभिएका छन् । जेन–जीभन्दा पहिलेका सबै युवाहरू पुराना नेताहरूको नेतृत्वमा स्थापित दलहरूबाट प्रेरित र निर्देशित थिए । तर जेन–जीको अगाडि नयाँ प्रणाली निर्माणका जटिल चुनौतीहरू छन् । विशेषगरी, विगतमा देशमा शासन गरेका सम्भ्रान्त वा यथास्थितिवादी वर्गसँग राजनीतिक वार्ताको सम्बन्धमा ।

नयाँ राजनीतिक परिस्थिति र प्रक्रिया

मुलुकमा दशकौंदेखिको व्यापक भ्रष्टाचारको विरुद्ध जेन–जीले गरेको आन्दोलन सफलताका फलस्वरूप नेपालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको सरकार अपदस्थ हुन गयो । सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धको विरोध प्रदर्शनबाट सुरु भएको आन्दोलन भ्रष्टाचारको अन्त्य, अन्तरिम सरकार गठन गर्ने र नयाँ निर्वाचन गर्ने जस्ता विषय र घटनासम्म पुग्यो ।

जेन–जीले पुरानो प्रणालीबाट लाभान्वित वर्गलाई चुनौती दिए पनि अन्तरिम सरकारको समर्थनमा जेन–जीले सावधानी अपनाउनुपर्ने हुन्छ । अन्तरिम सरकारलाई शक्ति हस्तान्तरण सम्बन्धमा कानुनविद्ले भन्ने गरेको ‘आवश्यकताको सिद्धान्त’ छोटो अवधिमा नयाँ प्रणाली स्थापना गर्न आकर्षक विकल्प जस्तो लाग्न सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा वैधताको अभाव प्रतिकूल हुन सक्छ । प्रत्येक दस–पन्ध्र वर्षमा युवाहरू सडकमा आएर संविधान परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने देखिनु हुँदैन । त्यसैले, ‘संवैधानवाद’ को उल्लंघन नगरी सन्तुलन खोज्नुपर्छ । अर्थात्, लोकतन्त्रलाई तानाशाहीले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन । भ्रष्टाचारलाई लोकतान्त्रिक कानुनको शासनद्वारा सम्बोधन गर्नुपर्छ ।

क्रान्तिकारी शक्तिले यो बुझ्नुपर्छ कि यदि अन्दोलनमार्फत आफ्नो पूर्ण सफलता प्राप्त गरेका छैनन् भने यथास्थितिवादी शक्तिसँगको असमानताहरू क्रान्तिपछि गायब हुँदैनन् । यथास्थितिवादी वा अभिजात वर्गले सेना, प्रहरी, अदालतहरू नियन्त्रण गर्छन् जसले तिनीहरूलाई लाभ दिन जारी राख्छन् । अभिजात वर्गहरू राम्रो संगठित र अनुभवी वार्ताकारहरू हुन्छन् । अभिजात वर्गले वार्तालाई तान्न सक्छन्, कमजोर वर्गले स्वीकार नगरेसम्म उनीहरूलाई दबाएर राख्छन् । कमजोर वर्गले न्यूनतम समावेशीकरणका बारेमा छलफल गर्न मात्र प्रवेश गर्न सक्छन्, जबकि अभिजात वर्गले सम्पत्ति र विशेषाधिकारको रक्षा गर्छन् ।

वर्तमान परिस्थितिमा पुरानो राजनीतिक प्रणाली भत्किएको छ । नयाँ भ्रष्टाचारमुक्त प्रणाली स्थापना गर्न अन्तरिम सरकार सक्रिय हुनुपर्ने छ । नेपाली सेना र नेपालका राष्ट्रपतिको सम्बन्ध कांग्रेस र एमालेसँग यथावत् छ, जसलाई यथास्थितिवादी शक्ति भन्नु अतिशयोक्ति हुँदैन । यस्तो परिदृश्यमा सुशीला कार्की नेतृत्वको अन्तरिम सरकारले काम गर्नुपर्ने छ ।

भ्रष्टाचारविरोधी विषय सम्बन्धमा यथास्थितिवादी र जेन–जीको चासो एउटै नहुन सक्छ । जेन–जीले नेपालको यथास्थितिवादी शक्ति संरचनासँग सामना गर्नुपर्ने छ । क्रान्ति वा द्वन्द्वपछिको वार्तामा प्रायः कमजोर पक्ष (अन्डरडग) अभिजात वर्गसँग हार्छन् । जेनजी हार्नु हुँदैन, त्यसका लागि उनीहरू होसियार हुनुपर्छ ।

सेनाको स्वार्थ र राष्ट्रपतिको स्वार्थ परस्पर विरोधी विषयमा अन्तरिम सरकारको काम जटिल हुनेछ । त्यसैले, जेन–जीले आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्म उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्नमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ । आफ्नो लक्ष्यलाई स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्नुपर्छ । आफ्नो मागमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ । लोकतन्त्र, कानुनको शासन र सामाजिक न्याय ठोस शब्दहरूमा व्यक्त गरिनुपर्छ । नयाँ राजनीतिक र आर्थिक प्राथमिकताहरू निर्धारण गरिनुपर्छ ।

जस्तै, नेपालका युवाहरूलाई रोजगारीको ग्यारेन्टी कसरी गर्न सकिन्छ ? राष्ट्रप्रमुख, सरकार प्रमुख, संसद् सदस्यहरू र उच्चपदस्थ अधिकारीहरू र तल्लो तहका सार्वजनिक सेवाकर्मीहरू, प्रहरी र सेनासहितको तलब कति र कुन अनुपातका आधारमा निर्धारण गर्ने ? भ्रष्टाचार कसरी रोक्ने र भ्रष्टाचारीलाई कसरी दण्डित गर्ने ? सामाजिक सुरक्षा कसरी व्यवस्थापन गर्ने ?

वर्तमान जागरुकतालाई संगठित रूपान्तरण गर्नु जेन–जीको लागि चुनौतीपूर्ण छ । जेन–जीहरूबीच राजतन्त्र र गणतन्त्रात्मक प्रणालीका बारेमा आधारभूत मतभेदहरू छन् भने यो वार्ताको सबैभन्दा कठिन विषय हुन सक्छ । यसले विगतको राजनीतिक द्वन्द्वलाई पुनः सिर्जना गर्न सक्छ । विचारहरूको एकता, समन्वयित संगठन र लक्ष्यहरू प्राप्त गर्ने उचित उद्देश्यको साथ उभिएर वार्ता सञ्चालन गर्नु गाह्रो हुन सक्छ तर यो आवश्यक हुनेछ । क्रान्ति प्रतिक्रान्तिमा परिणत हुन सक्छ भन्नेमा जेन–जीहरू सतर्क हुनुपर्छ ।

केही विशिष्ट सुझावहरू यस प्रकार सूचीबद्ध छन्– सिद्धान्तहरूमा सौदाबाजी नगर्ने, भ्रष्टाचार निर्मूल गर्ने, सांसदहरूलाई फिर्ता बोलाउने नियम बनाउने, वा निष्पक्ष चुनाव सुनिश्चित गर्ने, रचनात्मक र समाधानहरूमा केन्द्रित रहने, सडक र अनलाइनमा शान्तिपूर्ण र्‍याली, कला, संगीत, टिकटक अभियानमार्फत परिचालनलाई जीवन्त राख्न सक्नुपर्छ । वार्तामा नागरिक र संवैधानिक भाषामा बोल्नुपर्छ । जस्तै, हामी पुरानो प्रणालीलाई भत्काउन चाहन्छौं को सट्टा ‘हामी संविधानको भावनालाई सुधार र नवीकरण गर्न चाहन्छौं’ भन्नुपर्छ ।

नेपालमा प्रत्यक्ष निर्वाचित राष्ट्रपतिको प्रस्ताव चर्चित छ, तर उचित नियन्त्रण र सन्तुलनको अभावमा प्रत्यक्ष निर्वाचित राष्ट्रपति संसदीय प्रणालीअन्तर्गत निर्वाचित प्रधानमन्त्रीभन्दा बढी तानाशाही हुन सक्छ ।

जेन–जी आन्दोलन ‘अपहरण’

जेन–जी आन्दोलन सफलताको बाबजुद, हत्या र हिंसा, आगजनी र सार्वजनिक भवन नष्ट गर्ने जस्ता कार्यहरूले कसैलाई पनि कुनै पनि उद्देश्यका लागि औचित्य दिँदैन । जेन–जीका अनुसार, उनीहरूको आन्दोलनलाई अवसरवादीहरूद्वारा ‘अपहरण’ भयो, जसले हत्या–हिंसा, सार्वजनिक सम्पत्ति जलाउने कार्यहरु गरेका हुन् । त्यसो गर्ने अन्य समूहहरू को थिए भन्ने विषयको पनि स्वतन्त्र रूपमा अनुसन्धान गर्न आवश्यक छ । सर्वोच्च अदालत, संसद् र अन्य सरकारी भवनहरूमा आगजनी कुनै आपराधिक तत्त्वहरूको काम हुनुपर्छ । ओली आफैं, सेनालगायत नेपालको सुरक्षा संगठनको पनि असफलता हो ।

दुई दिनको आन्दोलनका क्रममा धेरै निर्दोषको हत्या भएको र सयौं घाइते भएका छन् । यी सबै हत्या र विनाशका लागि वास्तवमा को जिम्मेवार छ भन्ने विषयको अनुसन्धान गरिनु आवश्यक छ । यस्ता अर्थहीन हिंसात्मक कार्यबाट कसलाई फाइदा हुन्छ ? के नेपाललाई अस्थिर बनाउन चाहने राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरू छन् ? अचानक कसरी यति धेरै संगठित हिंसा नेपालभर फैलिन सक्छ ? राष्ट्रिय सुरक्षा संयन्त्र के गरिरहेको थियो ?

स्मरण रहोस् ‘ओरेन्ज रिभोलुसन’ २००४ र ‘मैदान क्रान्ति’ २०१४ पछि युक्रेन रुस र नाटो राज्यहरूका लागि किन र कसरी युद्धभूमि बनेको छ ? नेपालीहरूले गम्भीर भएर सोच्नु पर्छ । कुनै ‘षड्यन्त्रको सिद्धान्त’ प्रयोग नगरी यी प्रश्नहरू बौद्धिकहरूले अनुसन्धान गर्नुपर्छ । भावी सरकारले अपराधीहरूलाई कानुनको कठघरामा ल्याउनैपर्छ । निर्दोष मानिसहरूको हत्यारा प्रहरी र प्रहरीका हत्याराहरू समेतलाई कानुनको कठघरामा उभ्याउनुपर्छ ।

यथास्थितिवादी दलका नेताहरूले के बुझ्नुपर्छ ?

जेन–जी इन्टरनेट, स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जालसँग हुर्केका हुन् । तिनीहरूको विचार विश्वव्यापी आन्दोलनहरूसँग जोडिएका छन्, जसले गर्दा परम्परागत राजनीतिक नेतृत्व वर्गको तुलनामा उनीहरूमा खुला विचारधारा भएको छ ।

सामाजिक जागरुकता र सक्रियता, भ्रष्टाचारविरोधी प्रदर्शन र सामाजिक न्याय अभियानहरूमा जेन–जी मुखर छन् । तिनीहरूले राजनीतिक बहस र नागरिक संलग्नताका लागि टिकटक, इन्स्टाग्राम र ट्विटर/एक्स प्रयोग गर्छन् । शिक्षा र सीप शिक्षा र अनलाइन सिकाइमा बढी पहुँचको साथ प्रविधि, सञ्चार र विदेशी भाषाहरूमा बढी कुशल छन् । यीमध्ये केही विदेशमा उच्च अध्ययन गर्छन्, विश्वव्यापी सञ्जालहरूमा एक्सपोजर प्राप्त गरेका छन् । नेपाली पप संस्कृति, संगीत, कला र फेसनलाई पुनः आकार दिइरहेका छन् । युट्युब र टिकटक प्लेटफर्ममार्फत नयाँ राजनीतिक लहरलाई जन्म दिएका छन् ।

युवाहरूले राजनीतिक प्रणालीभित्र नवप्रवर्तनमा योगदान पुर्‍याउँछन् । स्थापित परम्परा वा संरक्षण सञ्जालमा बाँधिएका पुराना पुस्ताहरूभन्दा फरक, युवाहरू शासन र सहभागिताका नयाँ मोडेलहरू प्रयोग गर्न बढी इच्छुक हुन्छन् । विकेन्द्रीकृत संगठन प्रयोग गरी राजनीतिक परम्परागत मोडहरूलाई चुनौती दिन्छन् । युवाहरूले राजनीतिक नेतृत्वको भविष्यलाई मूर्त रूप दिन्छन् ।

नागरिक जीवनको प्रारम्भिक चरणमा युवा नागरिकहरूलाई संलग्न गराउनाले लोकतान्त्रिक मूल्य र नैतिक जिम्मेवारी सुनिश्चित गर्दछ । भविष्यका नीति निर्माता र निर्णयकर्ताहरूको रूपमा, सक्रियता र सहभागिताको रचनात्मक अनुभवहरूले आउने पुस्ताहरूका लागि राजनीतिक संस्कृतिको चरित्रलाई आकार दिन्छन् ।

युवाहरू राजनीतिक प्रणालीका उत्तराधिकारी मात्र होइनन्, राजनीतिक परिवर्तनका सक्रिय आकार दिनेहरू हुन् । जागरुकता जगाउने, आन्दोलनहरू चलाउने, अभ्यासहरू नवीन गर्ने र नेतृत्व ग्रहण गर्ने उनीहरूको क्षमताले उनीहरूलाई लोकतन्त्र र शासनको नवीकरणमा केन्द्रीय शक्ति बनाउँछ । परिवर्तन अर्थपूर्ण र दिगो हुनका लागि युवाहरूको क्षमतालाई पहिचान र उपयोग गर्न दिनुपर्छ ।

अन्त्यमा, सेना, राष्ट्रपति, विभिन्न राजनीतिक दलहरू र जेन–जीसहित प्रत्येक नेपालीले बुझ्नुपर्छ कि नेपाल इतिहासको सबैभन्दा खतरनाक समयमा गुज्रिरहेको छ । एक राष्ट्रको रूपमा सबैभन्दा खतरनाक प्रवृत्ति भीडको हिंसा हो । उचित प्रक्रिया बिना अभियुक्तलाई गम्भीर शारीरिक हानि वा हत्या गर्नाले औपचारिक कानुनी प्रणाली र राज्यको अधिकारमाथिको विश्वासलाई कमजोर र कानुनको शासनमा हानि गर्छ । यसले सामाजिक संरचनालाई पनि क्षय गर्छ र राज्यले नागरिकहरूको निष्पक्ष मुद्दा र जीवनको अधिकारको रक्षा गर्न असफल भएर आफ्नो मानव अधिकार दायित्वहरू उल्लंघन गर्ने जोखिम हुन्छ ।