काठमाडौँ — यति बेला राष्ट्रिय राजनीतिमा बहसको केन्द्रमा रहेको एउटा विषय हो– वाम एकता वा ध्रुवीकरण । कम्युनिस्ट नेताहरूका दैनिक भाषणमा वाम एकता मुख्य विषय बन्ने गरेको छ, कतिपय नेताले यसैलाई आफ्नो राजनीतिक ‘पुँजी’ बनाएर खपत गर्ने प्रयास गरेका छन् तर निष्कर्ष निस्किन कठिन छ । वाम एकताको ‘डिस्कोर्स’ चल्नु स्वाभाविक पनि छ ।

छिमेकी देशका नेताहरूले नेपालका वामपन्थी नेताहरूलाई सोध्ने प्रश्न हो– एउटै सिद्धान्त, लक्ष्य र सपना बोकेका वामपन्थीहरू किन विभिन्न समूहमा विभाजित छन् ? किन एउटै छातामुनि एकताबद्ध हुन सक्दैनन् ? नेपालका कम्युनिस्ट नेताहरूले गम्भीरतापूर्वक यी यक्ष प्रश्नको जवाफ कहिल्यै पनि खोजेनन् । उनीहरू आ–आफ्ना ‘झुपडी’ बनाएर बस्नमै रमाएका छन् । आन्दोलन जहाँ पुगोस्, अलगअलग ‘भान्छा’ बनाउन बानी परिसकेका छन् । एउटै घरमा बस्नै नसक्ने, सँगै हिँड्नै नसक्ने, आपसमा हातेमालो गर्नै नसक्ने कम्युनिस्टहरूको पुरानो प्रवृत्ति हो । सकेसम्म एकताबद्ध हुन नसक्ने, भइहाले पनि टिकाउन नसक्ने ‘क्रोनिक’ रोगबाट ग्रस्त छ, वाम आन्दोलन । वाम एकता ‘भ्यागुताको धार्नी’ जस्तो भएको छ । 

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनले गर्विलो र दर्बिलो इतिहास बोकेको छ । २००६ सालमा निरंकुश राणा शासनविरुद्धको जनआन्दोलनको गर्भबाट पुष्पलालको नेतृत्वमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको जन्म भयो । पाँच जना योद्धाले लेनिनको जन्मदिनमा नेपालको पहिलो संगठित कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना गरेका थिए । त्यस दिनदेखि नेपालमा वाम विचारको औपचारिक बीजारोपण हुनुका साथै वाम आन्दोलनको संस्थागत यात्रा अघि बढ्यो । 

स्थापनाकालदेखि देश, जनता, किसान–मजदुरको हितमा समर्पित, राष्ट्रियता, जनतन्त्र र जनजीविकाका लागि संघर्ष गर्दै आएको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको सुनौलो इतिहास छ । कम्युनिस्ट पार्टीले राज्यको मूल प्रवाहबाट बहिष्करण र वञ्चितीकरणमा परेका महिला, दलित, जनजाति, अल्पसंख्यक, शोषित, उपेक्षित वर्ग, क्षेत्र, समुदायको पक्षमा सधैं सम्झौताहीन संघर्ष गर्दै आएको छ । हजारौं कम्युनिस्ट नेता र कार्यकर्ताले देश र जनताको हितका लागि जीवनमरणको संघर्ष गरे, कतिले लामो जेल जीवन बिताए, धेरैले आफ्नो अमूल्य जीवन बलिदान दिए ।

आन्दोलनले जनमतको ठूलो हिस्सा आफ्नो पक्षमा आर्जन गर्न पनि सक्यो । आज नेपाल वामपन्थीमय छ, बहुमत जनता कम्युनिस्ट पार्टीको पक्षमा छन् । तर दुर्भाग्य ! यस्तो गौरवशाली इतिहास बोकेको र जनमतको ठूलो हिस्साले विश्वास गरेको नेपालको वाम आन्दोलन विभाजन र विखण्डनको अन्तहीन शृंखलामा फसिरहेकै छ । 

इतिहासले प्रमाणित गरेको छ, जतिबेला वामपन्थीहरू एकजुट भए राष्ट्रियता र लोकतन्त्र सबल भयो, जनजीविकाको आन्दोलन सशक्त बन्यो र प्रतिगामी पुनरुत्थानवादी शक्तिहरू पराजित भए । वामपन्थीहरू टुक्रिँदा आन्दोलन कमजोर, राष्ट्रियता संकटमा, लोकतन्त्र धरापमा र जनताको विश्वासमा आघात पुगेको छ । २०१९ सालको तेस्रो महाधिवेशनपछि सुरु भएको विभाजनको रेखाले आन्दोलनलाई लगातार क्षति पुर्‍यायो । विभिन्न खाले अवसरवाद अर्थात् दक्षिणपन्थी विचलन र उग्रवामपन्थी अतिवादविरुद्ध संघर्ष भए । तर आन्तरिक एकता भने बलियो हुन सकेन । त्यसपछि आजपर्यन्त एकता र विभाजनका अनन्त शृंखला चली नै रहेका छन् । 

२०७५ सालमा नेकपा (एमाले) र नेकपा (माओवादी) बीच एकीकरण भई वाम आन्दोलनको मूल प्रवाह ‘नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)’ स्थापना भयो । यो ऐतिहासिक उपलब्धि बृहत् वाम एकतातर्फको ‘कोसेढुंगा’ थियो । नेकपा नेपालको सबैभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट पार्टी मात्र होइन, संसद्मा करिब दुईतिहाइ बहुमतसहित देशकै सबैभन्दा विशाल र सुदृढ राजनीतिक पार्टी बन्न पुग्यो । दक्षिण एसियामै सबैभन्दा सुसंगठित राजनीतिक दलका रूपमा चर्चा कमायो । तर नेताहरूमा रहेका दम्भ, कुण्ठा, सत्ता उन्मादका कारण एकताबाट निर्मित विशाल धरोहर पनि भूकम्पले धरहरा भत्काएजस्तै छोटो समयमै गर्ल्यामगुर्लुम ढल्यो ।

वैचारिक, सैद्धान्तिक र कार्यक्रमगत आधारभन्दा पद र स्वार्थका कारण एकता टिक्न सकेन । कच्चा जगमा बनेको घरजस्तै त्यो एकता चाँडै भत्कियो र नेकपा विघटन हुन पुग्यो । वाम आन्दोलनका साथै राष्ट्र निर्माण र लोकतन्त्रको सुदृढीकरणका लागि पनि यो एउटा ठूलो दुर्घटना थियो । 

एकतापूर्व २०७४ को संघीय र प्रदेश निर्वाचनमा एमाले–माओवादीबीचको चुनावी तालमेलले जनतामा ठूलो आशा र अपेक्षा जगाएको थियो । जनताको अपार बहुमतसहित चामत्कारिक उपलब्धि प्राप्त भयो । यसले वाम आन्दोलन र लोकतन्त्रको सुदृढीकरणमा विश्वास, अर्कोतिर वाम बहुमतको सरकारबाट विकास, समृद्धि र जनतामा खुसियालीको राजमार्ग खुल्ने अपेक्षा थियो । तर परिणाम उल्टो भयो । बहुमतको सरकार राष्ट्र निर्माण, जनतालाई ‘डेलिभरी’ दिनेतिर होइन, भ्रष्ट र दलाल पुँजीपतिहरूको सेवामा केन्द्रित भयो ।

जनतालाई सेवा सुविधा, सुशासन र रोजगारी दिएर समाजवादका आधार तयार पार्ने ऐतिहासिक अवसर र जिम्मेवारी कम्युनिस्ट पार्टीको काँधमा आइपरेको थियो, त्यो पनि गुम्यो । यहाँनिर चिनियाँ नेताहरूले सोध्ने गरेको ‘नेपालमा कम्युनिस्ट पार्टीहरू पटक–पटक सरकारमा पुगेर पनि किन समाजवादका आधार निर्माण गर्न सकेनन् ?’ भन्ने गम्भीर प्रश्नले नेपालका वाम नेतालाई गिज्याइरहेजस्तो लाग्छ । 

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनले विगतमा ठूलो बलिदान दिएको छ, आज पनि जनताले वामपन्थी शक्तिसँग ठूलो विश्वास राखेका छन् । त्यो अपेक्षा पूरा गर्न सच्चा, सिद्धान्तनिष्ठ र नीति–कार्यक्रममा आधारित एकता अपरिहार्य छ । वाम एकता गीत गाउने वा नारा लगाउने विषय होइन, आत्मसात् गरेर कार्यान्वयन गर्ने जीवन्त प्रक्रिया हो । जंगलको सबैभन्दा बलियो जनावर सिंह पनि दुई कदम अघि बढेपछि एक कदम पछाडि फर्किएर आफ्नो हिँडाइको अवलोकन गर्छ । यसैलाई ‘सिंहावलोकन’ भनिन्छ ।

हामीले पनि विगतको तीतो अनुभव, क्षति र हिँडाइको सिंहावलोकन अर्थात् समीक्षा गर्न जरुरी छ । वामहरूले आत्मालोचनासहित विचारगत स्पष्टता र संगठनात्मक एकतालाई प्राथमिकता दिए भने आन्दोलन धूलो टक्टकाउँदै पुनः उठ्नेछ, एकताबद्ध हुनेछ र फेरि समाजवादको यात्रामा अघि बढ्ने ऐतिहासिक कार्यभार पूरा गर्न सकिनेछ ।

कच्चा धरातलमा प्राविधिक रूपमा गरेको एकता चिरस्थायी हुन सक्दैन भन्ने जिउँदो उदाहरण एमाले–माओवादीबीचको एकता हो । अर्कोतर्फ माले–मार्क्सवादीबीचको एकता टिक्न सक्यो । बलियो माले र संगठनात्मक रूपमा कमजोर मार्क्सवादीबीच मदन भण्डारीको अगुवाइमा बराबरीको हैसियत र ‘विन–विन’ मा एकता भई एमाले बन्यो । मनमोहन अधिकारी एकीकृत पार्टीको अध्यक्ष बन्नुभयो । दम्भ, हठ, इगो त्यागेर उदार दिल र फराकिलो छाती बनाएर गरिएको एकता साँच्चिकै दिगो हुन्छ, जसको ज्वलन्त उदाहरण माले–मार्क्सवादीबीच एकता हो ।

व्यक्तिगत वा समूहगत स्वार्थ र संकीर्णता होइन– देश, जनता र आन्दोलनको हितका खातिर त्याग गरेर भए पनि एकता गर्नु र टिकाउनु जरुरी हुन्छ । त्यसैले कम्युनिस्ट पार्टीहरूबीच हुने एकता नीतिनिष्ठ, सिद्धान्तनिष्ठ र राजनीतिक कार्यदिशामा आधारित हुनुपर्छ । 

विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलन संकटमा हुँदा, आन्दोलन रक्षात्मक अवस्थामा पुग्दा नेपालका कम्युनिस्टहरू गौरवसाथ कम्युनिस्ट पार्टीको ‘हँसिया हथौडा’ अंकित लाल झन्डा फहराउन सफल भएका हुन् । ‘नेपालमा कार्ल मार्क्स जीवित छन्’ भनेर मदन भण्डारीले त्यतिबेला विश्व प्रसिद्ध अमेरिकी अखबार ‘टाइम्स’ मा अन्तर्वार्ता दिनुभएको थियो । जुन अन्तर्वार्ताले विश्वमा ठूलै हलचल मच्चायो, साम्राज्यवादीहरूको मुटुमा ढ्याङ्ग्रो ठोक्यो । 

मदन भण्डारीको नेतृत्वमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको लोकतन्त्रीकरणका लागि ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ को कार्यक्रम ल्याइयो । कम्युनिस्ट पार्टीको नाम र झन्डा बदल्नुपर्छ भन्ने प्रस्तावलाई खारेज गर्दै मदन भण्डारीले गर्वसाथ ‘कम्युनिस्ट पार्टीको नाम र झन्डा बदल्न सकिँदैन, कम्युनिस्ट पार्टी खोपीको देउता हुन सक्दैन, जनताको बीचमा प्रतिस्पर्धाका लागि मैदानमा जान तयार छ’ भन्ने उद्घोष गर्नुभयो । 

वाम एकताको मार्गमा धेरै तगारा छन् । वैचारिक मतभेद, कार्यक्रमगत असहमति, संगठनात्मक विधि–पद्धतिमा असमानता, व्यक्तिवाद, सर्वसत्तावादी प्रवृत्ति, अवसरवाद र शाब्दिक ‘जार्गन’ मा रमाउने प्रवृत्ति यसका प्रमुख बाधक हुन् । पदलोलुपता र गुटबन्दी पनि उत्तिकै गहिरो समस्या हो । अहिलेको आवश्यकता ‘नेतृत्व हस्तान्तरण, नीति कार्यक्रममा रूपान्तरण’ हो तर त्यो विषय प्राथमिकतामै पर्दैन । हामी मार्क्सवाद– लेनिनवादका ठूला भाषण गर्छौं, सिद्धान्त, आदर्श, मूल्य–मान्यताका कुरा गर्छौं, जनतालाई समाजवादको सपना देखाउँछौं, देश र जनताको पक्षमा समर्पित हुने कसम खान्छौं तर पदको अवसर आउँदा ती ‘महान् आदर्श’ ओझेलमा पर्छन् । आखिरमा पदले नै ‘हलो’ अड्काउँछ । स्वार्थका अगाडि सबै सिद्धान्त, मूल्य मान्यता ‘निहुरीमुन्टी’ परेर आत्मसमर्पण गर्न बाध्य हुन्छन् । 

वास्तवमा वाम एकता नारामा सीमित गर्ने विषय होइन, आजको ऐतिहासिक आवश्यकता हो । एकताका लागि गुटबन्दी, अवसरवाद र वैचारिक अस्पष्टता प्रमुख चुनौतीका रूपमा खडा छन् । राष्ट्रको सार्वभौमिकताको सबलीकरण, लोकतन्त्रको सुदृढीकरण, सामाजिक न्यायको सपना साकार गर्न र समाजवादी यात्राको सुनिश्चितता गर्न वाम शक्तिको एकता अपरिहार्य छ । यद्यपि, त्यो बाटो कठिन र चुनौतीपूर्ण भने अवश्य छ । 

‘मिसन ०८४’ सफल बनाउन निर्वाचनअगावै वाम एकता गर्नुपर्छ । त्यो सम्भव नभएमा मोर्चा बनाएर चुनावी तालमेल गर्नुपर्छ । कुनै पनि वामपन्थी पार्टी वा नेताले घमण्ड नगरे हुन्छ, ०८४ को निर्वाचनसम्म यसरी नै एक्लाएक्लै आ–आफ्नो डम्फु बजाइरहने हो भने निकै खराब परिणामको सामना गर्न बाध्य हुनुपर्नेछ । समयमा सही निर्णय नगर्ने हो भने पश्चाताप मात्र बाँकी रहनेछ । विभाजित अवस्थामा निर्वाचन लड्दा र मिलेर 

लड्दाका परिणाम देखिएकै छन् । अबको चुनावमा धेरै चुनौती थपिनेछन् भन्ने कुरामा हेक्का राख्नु जरुरी छ । यतिबेला ‘नयाँ’ का नाममा जनमत भ्रमित बनाउने खेती भइरहेको छ भने अर्कोतिर पुराना पार्टी र नेतालाई ‘बाईबाई’ गर्ने अभियान चलाइँदै छ । समाजमा अस्थिरता, उग्रता र अराजकतामा आकर्षण बढ्दै छ । यदि समयमा बुद्धि पुर्‍याइएन र चेत खुलेन भने सबै वामका लागि ०८४ को चुनाव ‘फलामको च्युरा’ साबित हुनेछ । त्यतिबेला आजको नेतृत्वलाई भावी पुस्ताले अवश्य पनि सराप्नेछ । 

यतिबेला बहुदलीय व्यवस्थामा दुई पार्टी ‘सिस्टम’ लाई प्रोत्साहन गर्ने नाममा बुर्जुवा पुँजीपति वर्गको प्रतिनिधि नेपाली कांग्रेसलाई ‘उकेरा’ लगाउने, फल्ने र फस्टिने वातावरण बनाउने अनि कम्युनिस्टहरूलाई दुस्मनजस्तै निषेध गर्ने रणनीति अपनाइँदै छ । कम्युनिस्टहरू एकापसमा आरोप–प्रत्यारोप, लाञ्छना, दन्तबजानमा व्यस्त छन् । के यसरी कम्युनिस्ट आन्दोलन फैलिन र मजबुत बन्न सक्छ ? 

वाम एकताका उद्देश्य र आधार के हुन् भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ नै । त्यसैले एकताको सवाललाई वैचारिक र राजनीतिक एजेन्डामा केन्द्रित गर्नु जरुरी हुन्छ । पहिलो, मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई मार्गदर्शक सिद्धान्त स्विकार्दै त्यसप्रति अडिग आस्थावान् हुनुपर्छ । दोस्रो, नेपाली समाज पुँजीवादी समाज हो तर यसको मूल चरित्र दलाल नोकरशाही छ भन्ने कुरामा साझा दृष्टिकोण बन्नुपर्छ । तेस्रो, प्रधान अन्तरविरोधको पहिचानमा एकमत हुनुपर्छ । चौथो, अबको लक्ष्य समाजवाद र समाजवादी कार्यदिशाबारे स्पष्ट प्रतिबद्धता जरुरी हुन्छ । पाँचौं, संगठनात्मक पद्धतिमा एकरूपता हुनुपर्छ । मूलतः यी पाँच आधारमा टेकेर गरिएको एकता मात्र दीर्घकालीन र विश्वासिलो हुन्छ । त्यस्तो सच्चा एकताले मात्र जनतामा अपिल गर्न सक्छ । 

कम्युनिस्टहरू भविष्यप्रति आशावादी हुन्छन् । ‘एक माघले जाडो जाँदैन’ भनेझैं हिजोका प्रयास असफल भए पनि एकताको पहलमा निरन्तर लागि नै रहनुपर्छ । ‘वादे वादे जायते तत्त्वबोध’ अर्थात् बहस र पहल गर्दै जाँदा सही नतिजा निकाल्न सकिन्छ । जग कमजोर भएको घर सानोतिनो भुइँचालोले पनि भत्किएजस्तै बलियो ‘फाउन्डेसन’ बिना गरिएको एकता जतिबेला पनि भत्किन सक्छ । यस वास्तविकतालाई आत्मसात् गरेर बलियो वैचारिक र कार्यक्रमिक जगमा एकता गर्नेमा हाम्रो ‘अर्जुनदृष्टि’ हुनुपर्छ । 

‘कुराले चिउरा भिज्दैन’ भनेजस्तै वाम एकता गफमा होइन, सबैले अहंकार त्यागेर, व्यक्तिगत र गुटगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर, धरातलीय यथार्थता (ग्राउन्ड रियालिटी) मा उभिएर इमानदारीपूर्वक हातेमालो गरे मात्र सम्भव छ । हामी सबै एउटै डुंगामा छौं, त्यो डुंगा डुब्दा सँगै डुब्ने निश्चित छ । यति कुराको मात्रै पनि हेक्का राख्यौं भने भविष्यमा वाम आन्दोलनलाई एकताको उज्यालो राजमार्गतर्फ अघि बढाउन सकिनेछ । 

आजको नेतृत्वलाई भावी पुस्ताले सराप्ने अवस्था नबनाऔं । यस्तो नियति भोग्नु नपरोस् भनेर सचेत बनाउँदै विभिन्न दल, समूह, गुट, उपगुटमा विभाजित नेपालका कम्युनिस्टहरूका नाममा जर्मन पादरी मार्टिन निमोलरको प्रसिद्ध कविता यहाँ स्मरण गराउनु सान्दर्भिक ठानेको छु :

‘सुरुमा शासकहरू कम्युनिस्टहरूलाई पक्राउ गर्न आए, म चुप लागें

किनकि म कम्युनिस्ट थिइनँ !

त्यसपछि उनीहरूले समाजवादीलाई समाते, म फेरि पनि मौन बसें

किनकि म समाजवादी थिइनँ !

त्यसपछि उनीहरूले ट्रेड युनियनका सदस्यलाई समाते, म फेरि पनि चुप लागें

किनकि म त्यो समूहमा थिइनँ !

त्यसपछि यहुदीहरूलाई सताए, फेरि म बोलिनँ किनकि म यहुदी पनि थिइनँ ! 

अन्ततः ऊनीहरू मलाई नै लिन आए तर तबसम्म मेरा लागि बोलिदिने कोही बाँकी थिएनन् ।’