मदन भण्डारीको ७४ औं जन्मजयन्तीका अवसरमा असार १४ गते आयोजित कार्यक्रममा उनकी पत्नी तथा पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी, छोरीहरू, एमालेका नेता तथा कार्यकर्ताहरूको उपस्थिति थियो । त्यहाँ प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले मदन भण्डारीमाथि ‘सहकारी ठग’ र ‘तीन–चारवटी श्रीमती राखेको’ जस्ता आरोपसमेत लागेको बताए । 

आफ्नो भनाइको सार र सुई घुमाउँदै उनले त्यस्ता आरोप तथ्यहीन भएको दाबी गर्दै एमाले र त्यसका नेताहरूलाई असफल बनाउने प्रयासस्वरूप त्यस्ता आरोपहरू लगाइएका तर्क गरे । मदन भण्डारीकै निकट रहेर काम गरेका धेरै एमाले नेता/कार्यकतासमेत यस प्रसंगबारे अनभिज्ञता प्रकट गर्छन् ।

मुख्यतः ओलीले यतिबेला त्यस विषयलाई चर्चामा ल्याएका कारण अचम्ममा पनि पर्छन् । किनकि, मदन यतिबेला एमाले वा एमालेइतर पार्टीमा पनि लोकप्रिय र सम्मानित नेतामा पर्छन् । यद्यपि, २०४८ को चुनावी भाषणमा मदनलाई तीन/चारवटी श्रीमती राखेको आरोप लागेको र उनले प्रतिवादसमेत गरेको जानकार बताउँछन् ।

सहकारी ठगको आरोप पनि अप्रमाणित रहेको धेरैको ठोकुवा हुने गर्छ । सहकारी ठगीको प्रसंग झापामा सक्रिय रहेका एमाले नेताहरूले सार्वजनिक रूपमै अस्वीकार गरेका छन् । ‘अनलाइन खबर’ मा प्रकाशित समाचारअनुसार, मोरङमा उतिबेला सरकार र जनता दुवैको लगानीमा बनेको साझा संस्थाले खाद्य सामग्री वितरण गर्ने गर्थ्यो ।

त्यो संस्थाको वितरण प्रणालीको विरोध गर्दै तत्कालीन मालेका २/३ सय कार्यकर्ता मिलेर संस्थाबाट दाल, चामल, नुन–तेल जस्ता सामग्री लुटेर बाँडिदिएका थिए । यो ०३६ सालको दसैं आसपासको घटना थियो । मदनको घर मोरङकै इटहरामा भए पनि त्यस दिन उनी मोरङमा थिएनन् । त्यो पञ्चायती व्यवस्थाको विरोधस्वरूप भएको घटना भए पनि उनी स्वयं त्यसमा संलग्न थिएनन्, उनको योजना वा सहमति पनि थिएन ।

ओली, जो मदनलाई आफूहरूकै प्रयत्नमा महासचिव बनाइएको दाबी गर्छन्, उनैले पछिल्लो समय चर्चामै नरहेको आरोप किन स्मरण गरे भन्ने प्रश्न उब्जिएको छ । मसमेत सहभागी एक अनौपचारिक भेटमा विद्या भण्डारीले ओलीले त्यस प्रसंग झिक्दा आफू अचम्मित भएको सुनाइन् । उनको भनाइ थियो, ‘म आफैं पनि अचम्म परें उहाँले त्यो कुरा किन निकाल्नुभयो होला भनेर ।’

राजनीतिक भाषण एउटा शक्ति हो जसले न केवल कार्यकर्ता वा जनताको भावनालाई हाँक्छ, बरु इतिहास र व्यक्तित्वको पुनः लेखन गर्ने सामर्थ्यसमेत राख्छ । सन् १९६३ मा मार्टिन लुथर किङ जुनियरले लाखौं अमेरिकी नागरिकमाझ राखेको मन्तव्य (आई ह्याभ अ ड्रिम) होस् वा विन्स्टन चर्चिलले १९४० मा दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा हाउस अफ कमन्समा गरेको भाषण (वी स्याल फाइट इन दि बिचेज) होस्, मानिसहरूको जीवनमात्र होइन, भाग्य र भविष्य पनि बदलिए अनि वक्ताको राजनीतिक उचाइलाई नै नयाँ आकार दिए । तर कुनै भाषण यस्ता पनि हुन्छन्, जसले दशकौंदेखि मानिसहरूले बनाएका विश्वासहरू भत्काएर विषय र पात्रहरूको छवि नै धूमिलसमेत पार्न सक्दछन् ।

कुरा गरौं ओलीकै भाषणको । मेरो बुझाइ छ– ओलीका भाषणहरू हेडलाइन त बन्छन्, तर इतिहासमा दर्ज हुन लायक कमै हुन्छन् । फुर्काहरू जोडेर, उखान र टुक्का हालेर विषय र घटनाहरूलाई प्रस्तुत गर्ने ओलीको विशेषता त हो नै, तर यही शैलीमार्फत उनले विषयहरूलाई कसरी ‘म्यानिपुलेट’ गर्छन् भन्ने उदाहरण प्रशस्तै छन् । सन्दर्भलाई आफूइतरका लागि घातक र आफ्ना लागि लाभकर बनाउन प्रयोग गरिने तरिकाहरूमा ओली पारंगत छन् । 

केपी ओलीले आजकाल चर्चामै नरहेको आरोपलाई किन सन्दर्भ बनाए त ? भाषण शैलीका हिसाबले केपी ओली लापरवाह वक्ता हुन् । तर ओलीले कुनै पनि विषय बिनाअर्थ र सुविचारित नियतबिना उठाउँदैनन् । प्रधानमन्त्रीको भूमिका सम्हालिरहेका र पार्टीभित्र एकल सत्ता चलाइरहेका ओली अघिपछिको कार्यक्रममा बोल्दै थिएनन्, स्वयं मदन भण्डारीको विचारमाथिको गोष्ठीमा बोल्दै थिए ।

त्यसमाथि उनकै सामुन्ने विद्या भण्डारी एमालेमा घर फिर्तीको घोषणा गर्दै थिइन्, ‘मदनको नीति, विद्याको नेतृत्व’ भन्ने नारा नै प्रचारित थियो । यस्तो परिस्थितिमा मदन भण्डारीमाथिको अस्पष्ट आरोप स्मरण गरिनु संयोग मात्रै नभई सोचविचारसहित गरिएको सञ्चार रणनीति हो भन्ने देखिन्छ ।

सञ्चारकलाको दृष्टिले हेर्दा, यो सामान्य शैली होइन । ओलीले प्रयोग गरेको यस्तो शैलीलाई अंग्रेजीमा ‘इन्न्युन्डो’ भनिन्छ । जसको नेपालीमा अर्थ हुन्छ– संकेतमार्फत आरोप लगाउने शैली । ‘इन्न्युन्डो’ भन्नाले वक्ताले कुनै विषयमा सीधा आरोपित नगरी अप्रत्यक्ष रूपमा सन्देहको बीउ रोप्ने शैली अपनाउने गर्छन । यस्तो भाषणले श्रोताको मनमा स्वाभाविक रूपमा प्रश्न उब्जाउँछ, ‘त्यो बेला साँच्चै केही थियो त ?’ जबकि यसको कुनै प्रमाण हुँदैन ।

आरोपहरू थिए भनेर भनिए पनि, कसले लगाए, कहिले र किन लगाए भन्ने अस्पष्ट रहन्छ । यस्तो शैलीले पात्रको छविमा आँच पुर्‍याउने प्रयास गर्छ, तर प्रत्यक्ष आरोप नलाग्ने भएकाले सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यो ‘रेटोरिकल सिल्ड’ पनि हो, ‘मैले भनेको होइन, अरूले भनेका थिए’ भन्ने रक्षा कवचभित्र लुकेको हमला ।

यस प्रकारको सञ्चार रणनीति ‘पोइजनिङ द वेल’ अर्थात् ‘इनारमा विष हाल्ने’ शैलीसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ जहाँ कुनै व्यक्तिबारे सन्देहको बीउ रोपेर सत्यलाई समेत प्रभावहीन बनाइन्छ । 

तर्कशास्त्रमा अर्को एउटा शैली छ ‘स्ट्रम्यान फ्यालासी’– हुँदै नभएको शत्रु खडा गर्ने र त्यसलाई परास्त गरेको तर्क गर्ने । हाम्रो सन्दर्भमा खेतबारीमा मान्छेको स्वरूपमा परालको बुख्याचा बनाएर चरा र जनावर भगाउने तरिका । ओलीले प्रयोग गरेको तरिका यही शैलीसँग निकट छ । हुँदै नभएका आरोपहरूसँग संघर्ष गरेको र तिनलाई परास्त गरेर अघि बढेको तर्क पेस गर्दै आफूलाई नैतिक रूपमा उच्च स्थानमा स्थापित गर्ने प्रयास ।

राजनीतिमा यो नयाँ होइन । नेपालकै सन्दर्भमा पनि धेरै नेताले यस्तो प्रयोग गरेका उदाहरण छन् । उदाहरणका लागि, गिरिजाप्रसाद कोइरालाले ‘ग्रान्ड डिजाइन’ को प्रसंग उठाए । त्यसका बारेमा यति धेरै बहस भयो, तर कसैले भन्न सकेनन् कि त्यो के थियो ? आजसम्म पनि कोइरालाले भनेको ‘ग्रान्ड डिजाइन’ को मूल के हो, त्यो ग्रान्ड डिजाइन कसले बनायो, किन बनायो भन्ने स्पष्ट छैन ।