भारतको कश्मीरस्थित पर्यटकीयस्थल पहलगाममा हालै भएको आतंककारी आक्रमणमा अट्ठाइस जनाको ज्यान गयो । मृतकमा नेपाल र यूएईसहित भारतका नागरिक छन् । नेपालमा आफ्ना नागरिक सुदीप न्यौपाने मारिएको प्रति शोक व्यक्त भयो ।

सँगै छिमेकी मित्रराष्ट्र भारतमाथि आइपरेको यस दुर्घटनाप्रति नेपालका राष्ट्रपति–प्रधानमन्त्रीको तहबाट समेत चिन्ता प्रकट भयो । साँध जोडिएको छिमेकी राष्ट्र भएको नाताले मात्र नभएर दुई राष्ट्रबीच अनादिकालदेखि रहिआएको सम्बन्धका कारणले पनि पहलगामको पीडा गहिरोसँग बुझियो । सडकदेखि संसद्सम्म आतंकवादविरुद्ध आवाज गुन्जियो ।

भारत र पाकिस्तानबीच बढ्दो तनाव बाक्लिएर वारपारको नौबत आएको छ । नेपालसँग नजिकका यी दुई छिमेकीबीचको आपसी सम्बन्धका बाछिटाबाट नेपाल अप्रभावित रहने कुरै रहँदैन । तर यस पटक पहलगाम हमलामा एक नेपाली नागरिक यस कारण मारिए कि उसको एक विशेष धार्मिक पहिचान थियो ।

यस्ता आतंकवादी हिंसाको सिकार नेपालीहरू अन्य मुलुकमा समेत हुने गरेको विगत छ । तर यस पटकको यो घटनाको भू–राजनीतिक आयाम पृथक् छ । पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहले पनि यस पटक मुख फोरेका छन् ।

आक्रमणकारीहरूले केवल हिन्दु पुरुष पहिचानलाई प्राथमिकता दिए । भनिन्छ, खोजी–खोजी त्यही जान्ने कोसिस गरे । तिनका लागि को–कुन मुलुकका बासिन्दा हुन् भन्ने कुनै अर्थ थिएन । त्यो सवाल गौण रह्यो । उनीहरूले एक धर्मविशेषकालाई मात्र आफ्नो लक्ष्य बनाए । दक्षिण एसियाली मुलुकहरू विविधता बोकेको क्षेत्र हो । यस्ता कार्यले धार्मिक विभाजनलाई अझ गहिरो बनाउने खतरा छ ।

आतंकवादीहरू धार्मिक पहिचानका आधारमा नरमेध गरेर यस भूखण्डमै धार्मिक द्वन्द्वका परकम्प ल्याउन चाहन्थे । बंगलादेशपछि पहलगाम प्रकरणले एउटा यक्ष प्रश्न खडा भएको छ, जो नेपालभित्र पनि सुनिने गरिन्छ । एक समुदायको अर्को समुदायलाई हेर्ने दृष्टिमा संकीर्णता खडा गर्ने संगठित र लगातार कोसिस हुने क्रमबाट कसरी जोगिने ? 

आतंकवाद त्यो कट्टरपन्थी पक्षबाट गरिन्छ, जो मानव जीवनको पवित्रताप्रति पूरै उदासीन रहन्छन् । उसो त अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय आतंकवादको सार्वभौमिक परिभाषालाई लिएर विभाजित छन्, तर पनि यसलाई सामना गर्न बाध्य छन् । पहलगामले पनि प्रस्ट्यायो, आतंकवाद कुनै दुर्घटना होइन । आतंकवाद सावधानीपूर्वक योजनाबद्ध हुन्छ । र, जबसम्म हमला हुँदैन, यो अदृश्य रहन्छ । यो आतंकवादको विशेष पक्ष हो । न समय न स्थानका बारे नै अनुमान गर्न सकिन्छ ।

भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा एक उपकरणका रूपमा आतंकवादको प्रयोग गर्ने चलन छ । राज्य प्रायोजित आतंकवादले यस्तैमा ठाउँ पाउने गर्छ । भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धा, संसाधन नियन्त्रण, अस्थिरता खडा, सामुदायिक ध्रुवीकरण, भयको प्रसार गर्न छद्मावरणको ओत लिने गरिन्छ । आतंकवादको भू–राजनीति जटिल, कुटिल र क्रूर हुने गर्छ ।

कूटनीतिज्ञहरू बताउने गर्छन्, तपाईंको मुलुकले केही गर्दै छ र त्यसमा छिमेकीको चासो छचल्कियो भने भू–राजनीति हो । त्यसैगरी तपाईंको मुलुकले अर्को कुनै देशसँग केही गर्दै छ भने तेस्रो मुलुकको चासो देखियो भने त्यो भू–राजनीति हो । छिमेकी भारतलाई उसको सुरक्षा सरोकारबारे आश्वस्त बनाउनु त छँदै छ, आफ्नोसमेत सुरक्षा संवेदनशीलता सम्हाल्नु उत्तिकै जिम्मेवारीका रूपमा आइपरेको छ । भारतसँगको खुला सीमा र नेपाल–भारतबीचको पारस्परिक सम्बन्धप्रति कैयौं पक्ष असहिष्णु छ कि भन्ने मन्थन गर्ने बेला पनि हो यो । यो अभिन्न छिमेकी भारतलाई भरोसामा राख्ने समय हो ।

आतंकवादी प्रक्रिया, पात्र र परिणामले प्रत्येक चीज र प्रत्येक शब्दहरूको पूर्वनिर्धारित अर्थलाई बिल्कुलै बदलिँदै जान्छ । तिनीहरू शब्दक्रीडा गर्न जानेका हुन्छन् । तिनका शब्दहरू कुनै जादुगरको टोपीजस्तै हुन्छन्, जहाँ सानो–सानो प्वालबाट कति ठूलो चीज निस्किएर आउँछ । शब्दहरूको सन्दर्भ बदलिनेबित्तिकै अर्थहरूको कायाकल्प हुन पुग्छ । शब्दहरू आफ्नो सीमित र प्रचलित अर्थबाट मुक्त हुँदै जान्छन् । यी सन्दर्भहरू असुविधाजनक सवाल हुन् । पहलगामपश्चात् उदाएका कतिपय क्षेत्रीय भाष्यहरूलाई यस्तै आलोकमा नियाल्नुपर्ने हुन्छ ।

सफाइ उसले दिन्छ, जो सफा छैन । पखालिएको र सफा कपडाले कहिल्यै पनि लौन्ड्रीवालासँग सिकायत गर्दैन । यो त ऐतिहासिक तथ्य हो । पाकिस्तान, भारत र हिन्दुहरूको खिलाफको प्रतिक्रियामा जन्मिएको हो । यही नकारात्मक आधारमा नै उसको अस्तित्व कायम छ । पाकिस्तानका संकट आफ्नै छन् । सन् १९४७ मा पाकिस्तान भारतबाट टुक्रियो ।

जुन ‘पाकिस्तानी संस्कृति’ भन्ने संकथन छ, यो के आफ्नै जन्मकालमै उदायो ? वा भारत र पाकिस्तानको साझा संस्कृति हजारौं वर्ष पहिला सुरु भयो ? दोस्रो प्रश्न उठ्छ, यो हजारौं वर्ष के हो ? हडप्पा–मोहनजोदाडो कसको विरासत हो ? यो त अहिलेको पाकिस्तानमा हो, त्यसो भए के यो उसकै मात्र विरासत हो ? फगत यसकारण कि यो उसकै राजनीतिक सीमाभित्र हो ? तर विभाजन अघि त्यो भारतको हिस्सा थियो । इस्लाम धर्मावलम्बीहरू दुनियाँभर छन् । सबैका आफ्नै अलग संस्कृति छन् । यस्तोमा के कुनै अमूक मुलुक कुनै धर्मको मुखर प्रवक्ता बन्न सक्छ ? 

नितान्त असहायता, विमर्शको प्रभावहीनता र मानवीय संवेदनामा आउँदै गरेको बदलावका कारण केही चीज मान्छे र राष्ट्रको स्वभाव बन्दै जान्छ । जस्तो– हत्या, अविश्वसनीयता, षड्यन्त्र आदि जो कुनै समय व्यक्ति, समाज र देशका लागि अत्यधिक चिन्ताको विषय थियो । त्यो सहज स्वीकृत सत्य बन्दै गएको छ । यसैले पहलगाममाथि चलाइएको क्रूरतापूर्ण गोलीलाई कतिपय मान्छेले ‘मायावी यथार्थ’ को रोचकताका रूपमा देखे ।

तात्कालिक स्वार्थले केही पनि हेर्न दिँदैन, स्वयं आफ्नो भविष्य पनि कि कुनै दिन कतै यस्तै ढल्न पुग्दा त्यस्तै प्रतिक्रिया दोहोरिन्छ जो ऊ आज अरूका लागि देखाउँदै छन् । भन्न खोजेको के हो भने, आतंकी नरम वा उदार भन्ने हुँदैन । राम्रो वा खराब हुँदैन । न त यो वा त्यो तर्कका आधारमा यसको औचित्य नै पुष्टि गर्न सकिन्छ । यथार्थ के हो भने, आतंकवादी हिंसा कुनै बाह्य शक्ति होइन, यो त आफ्नैभित्रको वैचारिक अराजकता हो । यो पनि उत्तिकै ठम्याउनुपर्ने विषय हो ।

आतंकलाई रोज्ने कि तिरस्कार गर्ने ? किनभने आतंकीको लामो सूची हुन्छ । त्यो गोलीको निसाना तपाईं स्वयं बन्न सक्नु हुन्छ । सुदीप न्यौपानेका ठाउँमा जो कोही हुन सक्थ्यो, यस्तै घटनामा फेरि अर्को सुदीप पर्न सक्छ । पहलगामको ताजा आक्रमण र विध्वंस यस दक्षिण एसियाका लागि ‘अशनि– संकेत’ हो । प्रसिद्ध ग्रन्थ गीतामा उल्लिखित छ– ‘ये यथा मां प्रपद्यंते तांस्तथैव भजाम्यहम । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।’

हरेक तरिकाबाट मान्छेहरू मेरै बाटोको स्मरण गरिराखेका छन् । यहाँ कहाँ सम्प्रदायवाद छ ? यी सबै चीजलाई फेरि प्रकट गर्न आवश्यक छ । यही सांस्कृतिक धरोहर हो, यसलाई बुझ्नुपर्ने छ । यसलाई फेरि रेखांकित गर्नु यस समयको ठूलो आवश्यकता हो । कुनै पनि मुलुकको पुँजीभूत चिन्तन नै उसको संस्कृति हो । त्यसमा मूलभूत मान्यताहरू, मूलभूत आस्थाहरू निहित हुन्छन् । जीवन पद्धति, रहनसहन, खानपिनमा परिवर्तन हुन सक्छ तर त्यो मूलभूत आस्थाहरूमा हुँदैन ।

विख्यात फ्रान्सेली कूटनीतिज्ञ चार्ल्स मउरिस डेका शब्दमा ‘प्रत्येक देशको व्यवहारशील परराष्ट्र नीतिमा व्यक्तिगत आकांक्षा, लहड र अति जोस वर्जित हुन्छ ।’ पाकिस्तानका सैन्य संस्थापनले जहिल्यै पनि आफ्ना व्यक्तिगत लहड र अति जोसलाई परराष्ट्र नीतिको निर्णायक पक्ष बनाउन दबाब दिने गर्छ । संस्थापन भन्नेबित्तिकै जन्मकालिक एउटा यथास्थितिवाद भई नै हाल्यो । र, त्यहाँको आन्तरिक शक्ति संरचनामा सेना प्रबल रहेको हुँदा उसको दबाब नै सदर बन्ने गरेको छ । बाघको सवारी अन्ततः खतरनाक त उनका लागि पनि हुने निश्चित छ । तर यो दक्षिण एसियाली शान्तिका लागि प्रत्युत्पादक र आत्मघाती साबित हुँदै आएको छ ।

सार्कले आफ्नो स्वर्णिम यात्रा गर्न सक्ने वर्षहरू पाकिस्तानका कारण खेर गएको छ । पाकिस्तानको यस्तो रवैयाप्रति मौन रहने दक्षिण एसियाली देशहरूका लागि विस्मात् साझा नियति जो बनेको छ । त्यसैगरी यस्ता प्रवृत्ति बोकेको पाकिस्तानप्रति चीनको भित्री रवैया के हुन्छ ? किनभने यो ‘रणनीतिक साझेदारी मित्रताको नयाँ शब्दावली’ मात्र होइन भन्ने कुरा जगजाहेर छ ।