टेलिभिजनमा अहिले कुनै विषयले सबैभन्दा बढी समय खपत गर्छ भने त्यो खेलकुदले नै हो । खेलकुदबाहेक त्यस्तो अन्य कुनै कार्यक्रम छैन जहाँ दर्शकको स्वाभाविक चासो रहन्छ । किनकि खेलकुद व्यापक रूपमा प्रचारित र अपरिहार्य नतिजा उत्पादन गर्ने र बृहत् दर्शक सिर्जना गर्ने माध्यम बनिसकेको छ । 

अवस्था सधैं यस्तो थिएन, अझ बर्लिन ओलम्पिक १९३६ अघि त छँदै थिएन । बर्लिनमा आयोजित खेलहरू एथलेट भिलेज र बर्लिन र पोट्सडममा अवस्थित २५ विशेष कोठाहरूमा श्यामश्वेत टेलिभिजनमा प्रत्यक्ष रूपमा प्रसारण गरियो । विश्वमा कुनै खेलकुद कार्यक्रम टेलिभिजन स्क्रिनमा प्रत्यक्ष देखेको त्यो पहिलो पटक थियो । र, यसले सम्भावनाका नयाँ ढोकाहरू खेलिदियो । १९६० मा इटालीको रोममा आयोजित ओलम्पिक युरोपभर प्रत्यक्ष प्रसारण गरियो । 

जबकि १९६४ को टोकियो ओलम्पिक विश्वव्यापी दर्शकहरूमा पुग्ने पहिलो प्रतियोगिता बन्यो । नेपालले पनि १९६४ बाटै ओलम्पिकमा सहभागिता जनाउन थालेको हो । यतिबेलासम्म सबै प्रत्यक्ष प्रसारण श्यामश्वेत हुन्थ्यो । तर, टोकियो ओलम्पिकको ४ वर्षपछि मेक्सिको सिटीमा अर्को संस्करण आयोजना हुँदा खेलहरू रंगीन दृश्यमा प्रत्यक्ष प्रसारण भए ।

अमेरिकामा पनि ८० वर्ष पहिले मात्रै खेलकुदको प्रत्यक्ष प्रसारण भएको इतिहास छ । कोलम्बियामा १७ मे, १९३९ मा पहिलो पटक न्युयोर्कको बेकर फिल्डमा कोलम्बिया लायन्स र प्रिन्सटन टाइगर्सबीचको कलेजस्तरीय बेसबल प्रतियोगिता नेसनल ब्रोडकास्टिङ कम्पनी (एनबीसी) ले प्रत्यक्ष प्रसारण गरेको थियो । 

भारतमा डिसेम्बर १९६६ मा वेस्ट इन्डिजहरूले भारत भ्रमण गर्दा प्राइम मिनिस्टर इलेभेनविरुद्धको खेल दूरदर्शन टीभीले प्रत्यक्ष प्रसारण गरेको इतिहास छ । त्यो खेलभन्दा पहिले, मानिसहरूले रेडियोमा लाइभ कमेन्ट्री सुनेर मात्रै क्रिकेट फलो गर्थे ।

नेपालमा २०४१ सालमा नेपाल टेलिभिजन सुरु भयो । त्यसको ३ वर्षपछि २०४४ सालमा एनटीभी कप भलिबल प्रतियोगिताको प्रत्यक्ष प्रसारण गरेको रेकर्ड छ । सन् १९८६ को विश्वकप नेपाली दर्शकले नेपाल टेलिभिजनबाटै हेरेका थिए । सन् १९९९ मा नेपालमा आयोजना भएको आठौं दक्षिण एसियाली खेलकुदको उद्घाटन र समापन समारोह पनि नेपाल टेलिभिजनबाट प्रत्यक्ष प्रसारण भयो । तर, खेलहरू भने प्रत्यक्ष प्रसारण गरिएको थिएन ।

विश्वव्यापी रूपमा, खेल प्रसारण उद्योगले तीव्र वृद्धि छ । नेपालमा टेलिभिजन उद्योगको भविष्यलाई लिएर चिन्ता व्यक्त हुन थाल्दा पनि विश्वमा खेलकुद प्रसारकहरूलाई आफ्नो बजार विस्तारको अपूर्व सम्भावनाले स्वागत गरिरहेको छ । फिफा विश्वकप, ओलम्पिक, क्रिकेटका सबै फर्म्याटका प्रतिस्पर्धा, अमेरिकन सकर, रग्बी, भलिबलजस्ता प्रमुख कार्यक्रमहरू अरबौं मानिसले हेर्छन् । ती खेलका खेलाडीहरू रातारात सेलिब्रेटी बन्छन् । 

उदाहरणका लागि, २०२२ फिफा विश्वकप फाइनलले अनुमानित डेढ अर्ब दर्शकलाई आकर्षित गर्‍यो । यसले आधुनिक प्रसारणको शक्ति र सामर्थ्यलाई थप प्रमाणित गरेको छ । एचडी भिजुअलहरू, धेरै क्यामेराका कोणहरू, तत्काल रिप्लेहरू, र आकर्षक कमेन्ट्रीहरूमार्फत, प्रसारकहरूले यस्तो माहोल सिर्जना गर्छन् जुन प्रतियोगिताको स्पर्धाभन्दा धेरै गुणा भव्य हुन्छ । 

खेल अघि र पछिका विश्लेषणहरू, खेलाडी अन्तर्वार्ताहरू र खेलाडीहरूको यात्राको वरिपरि कथा कथनले दर्शकलाई भावनात्मक गहिराइमा पुर्‍याउँछ । जसले खेल प्रशंसकहरूलाई टेलिभिजन वरिपरि तान्छ र व्यापारिक घरानाहरूलाई त्यति नै बेला विज्ञापन देखाउने आवश्यकताबोध हुन्छ । 

अझ, पछिल्लो समय यान्त्रिक सुझबुझमा आधारित बौद्धिकता आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को प्रवेश र प्रयोगले खेलकुद प्रसारणमा क्रान्ति ल्याइरहेको छ । एआई चालित क्यामेराहरूले बल र खेलाडीहरूलाई स्वचालित रूपमा ट्र्याक गर्न सक्छन् । यसले दृश्य माध्यमको कल्पनाशीलतालाई पनि बढाउँछ । मानव संशाधन प्रयोगमा व्यापक कटौती गर्छ । 

वास्तविक–समयमै एनालिटिक्स, मेसिन लर्निङद्वारा सञ्चालित, खेलाडीको गति, सट र्ट्याजेक्टोरीहरू र खेल तथ्यांकहरूजस्ता आवश्यक अन्तरदृष्टिहरू तत्कालै प्रदान गर्न सक्ने भएकाले यसले दर्शकलाई टेलिभिजन सेट छाडेर नजान प्रेरित गर्छ । नेपालमा यही प्रविधिलाई भित्र्याउने बेला भइसकेको छ । नेपाली प्रसारकहरूले पनि अब स्पोर्ट्स च्यानलको विकासका लागि प्रविधिको नवीनतम र उच्चतम नमुनालाई प्रयोगमा ल्याउन जरुरी छ । 

यसबाहेक, एआईले विश्वव्यापी भाषाको अवरोधलाई पन्छाउन पनि मद्दत गर्छ । एआई–सञ्चालित अनुवादहरू र उपशीर्षकहरूले प्रसारित सामग्री विश्वव्यापी दर्शकका लागि पहुँचयोग्य छ भन्ने मान्यता स्थापित गर्छ । 

नेपालको हकमा जहिले पनि खेलकुदको कुरा गर्दा प्रसारण र उत्पादन फरक हुन भनेर बुझाउनै हम्मेहम्मे पर्छ । हेर्दा उस्तैजस्तो देखिए पनि तिनीहरूको उद्देश्य र प्रदान गर्ने सेवा नै अलग हुन्छ । उत्पादनमा सामग्रीको निर्माण र उत्पादनको पाटो महत्त्वपूर्ण हुन्छ । जस्तैः फिल्मिङ, निर्देशन र प्रत्यक्ष फिड सम्पादन । अर्कोतर्फ, प्रसारणले टेलिभिजन, रेडियो, वा डिजिटल प्लाटफर्महरूमार्फत दर्शकलाई यो सामग्री वितरण गर्नमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ ।

उदाहरणका लागि, क्रिकेट म्याचको समयमा, उत्पादन टोलीले क्यामेराको प्लेसमेन्ट, सटहरूको अनुक्रम र स्कोरबोर्डहरूजस्तै ग्राफिक्स समावेशको व्यवस्थापन गर्दछ । प्रसारण टोलीले यो सामग्रीलाई सिमलेस ट्रान्समिसनमार्फत लाखौं दर्शकमा पुग्ने सुनिश्चित गर्दछ । प्रायः प्रायोजनहरू र विज्ञापनहरूलाई एकीकृत गरेर राजस्व उत्पन्न गर्ने काममा उत्पादनभन्दा प्रसारण माध्यमको भूमिका प्रमुख हुन्छ । 

तर, नेपालमा अझै पनि पूर्ण रूपमा खेलकुद च्यानलहरू विकास भई नसकेको अवस्थामा टेलिभिजन स्वयंले खेलकुदका कार्यक्रम र प्रत्यक्ष प्रसारण आफैं उत्पादन र प्रसारण गर्नुपर्ने बाध्यता कायमै छ । त्यसले गर्दा पनि हाम्रा खेलकुदका प्रत्यक्ष प्रसारणहरू अन्तर्राष्ट्रियस्तरका हुन सकेका छैनन् । जबकि हालै आयोजना भएको एनपीएलमा उत्पादन संस्था विदेशी हुँदा स्वदेशी प्रसारण माध्यममा पनि उनीहरूको फिड लिँदा प्रसारण विश्वस्तरीय भएको हामी सबैले अनुभव गरेकै कुरा हो ।