आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को पहिलो ६ महिनामा नेपालबाट भएको समग्र वस्तुको निर्यात ३२ प्रतिशतले वृद्धि हुनु उल्लेखनीय तथ्यांक हो । आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को पहिलो ६ महिनामा ७४ अर्ब ९६ करोडको वस्तु निर्यात भएको पृष्ठभूमिमा चालु आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा ९८ अर्ब ७८ करोडको निर्यात हुनुले हामीकहाँ पनि निर्यात बढोत्तरीको सम्भावना र आधार छन् भन्ने देखिन्छ ।

निर्यातको पछिल्लो तथ्यांकमा खाने तेल (भटमास, सूर्यमुखी र पाम) को हिस्सा २५ अर्ब २ करोड छ । जबकि, अघिल्लो आर्थिक वर्षको ६ महिनामा केबल ३ अर्ब ४५ करोडको तेल निर्यात भएको थियो ।

ध्यान दिनुपर्ने विषय के छ भने यसरी निर्यातको तथ्यांकमा मुख्य अंश रहेको खाने तेल भने नेपाली उत्पादन नै भने होइन, बरु अन्य देशबाट कच्चा पदार्थ आयात गरी प्रशोधन गरी फेरि अन्य देशमै निर्यात गरिन्छ । त्यसैले निर्यातको बढ्दो दरलाई कायमै राख्नु र त्यसमा नेपाली उत्पादनको अंश बढाउन सक्नु नै अबको मुख्य चुनौती हो । सरकार र सबै सरोकारवाला निकायले यसका लागि नीतिगत र व्यवहारगत रूपमा गृहकार्य गर्नुपर्छ ।

नेपालमा भटमास, तोरी, आलस, सूर्यमुखी जस्ता तेलहन उत्पादन हुने भए पनि नेपालकै माग पनि धान्दैनन्, निर्यात गर्न त पुग्ने सम्भावना भएन । त्यसैले अमेरिका, अर्जेन्टिना, युक्रेन, इन्डोनेसिया, मलेसिया, थाइल्यान्डबाट कच्चा तेल आयात हुने गर्छ । चालु आर्थिक वर्षको पहिलो ६ महिनाको अवधिमा ४० अर्ब ८४ करोडको कच्चा तेल आयात भएको छ ।

त्यसबाटै नेपाली माग पूर्ति गर्ने र निर्यात गर्ने गरिन्छ । यद्यपि, निर्यातभन्दा आयात नै बढी देखिन्छ । तर कच्चा पदार्थ आयात गरेर निर्यात गर्दा करिब सय दिनको चक्र हुने र उद्योगीले पनि मौज्दात गर्ने भएकाले आयातको तुलनामा निर्यात कम देखिएको उद्योगीको भनाइ पाइन्छ । व्यापार/व्यवसायका आफ्नै तौरतरिका र रणनीति हुने भए पनि तत्कालका लागि निर्यातमा खाने तेल आकर्षक क्षेत्र रहेको तथ्यांकमा देखिन्छ ।

नेपाल–भारतबीचको वाणिज्य सन्धि र भारतले केही महिनाअघि गरेको नीतिगत परिवर्तनले पनि तेल निर्यातमा आकर्षण सिर्जना गर्न भूमिका खेलेको हो । सन्धिअनुसार नेपालमा ३० प्रतिशत मूल्य अभिवृद्धिसहित उत्पादन गरिएको वस्तुले भारतीय बजारमा भन्साररहित प्रवेश पाउँछ । यसै परिप्रेक्ष्यमा, अन्य मुलुकबाट भित्रिने तेलको भन्सार दर भने भारतले गत भदौमा बढाएको छ । त्यही कारण तेल उद्योगीले निर्यातलाई प्राथमिकता दिइरहेका छन् । जसले नेपालतर्फबाट हुने निर्यातको तथ्यांकलाई सकारात्मक उचाइ दिएको हो ।

कच्चा तेल आयात गरी प्रशोधन गरेर निर्यात गर्ने चक्र चलेकै भए पनि त्यसले व्यापार घाटालाई कम गर्न थोरै भए पनि योगदान दिएकै छ । मुख्य बजार भारत भएकाले भारतीय रुपैयाँ सञ्चितिमा पनि फाइदा पुग्छ । अर्कोतिर, यसले रोजगारी पनि सिर्जना गरेको छ । तेल उद्योगमा मात्रै प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष गरी करिब १५ हजारले रोजगारी पाएको बताइन्छ । यद्यपि, अहिलेको बिन्दुमा उभिएर हेर्दा तेल निर्यातको तथ्यांक जतिसुकै बलियो देखिए पनि दिगो भने होइन ।

भारतले नीतिगत परिवर्तन लिनासाथ यो तथ्यांक खुम्चिने सम्भावना रहन्छ । जस्तो कि, कोभिड महामारीताका भारतले तेलको भन्सार दर ४२ प्रतिशत थियो । त्यतिबेला नेपालमा १० प्रतिशत मात्रै लाग्थ्यो । भारतमा भन्सार महँगो भएकाले नेपालबाट निर्यात बढ्यो । उसले सन् २०२२ मा भन्सार दर घटाएसँगै नेपालबाट हुने निर्यात घट्यो । फेरि गत भदौ १९ मा भारतले कच्चा र प्रशोधित खाद्य तेलमा आधारभूत भन्सार कर २० प्रतिशत बिन्दुले बढाएसँगै उसले आयात गर्ने कच्चा तेल आयातमा लाग्ने कर साढे २७ प्रतिशत पुग्यो ।

फेरि नेपालतर्फबाट निर्यात बढ्यो । अहिलेको समयमा अडिएर पछिल्ला केही महिनाको मात्रै तथ्यांक हेर्दा खाने तेलको निर्यात सकारात्मक भए पनि यो दिगो नभएको प्रस्ट छ । त्यसैले भारतको अहिलेकै नीति र नेपालबाट अहिले भइरहेकै निर्यात तथ्यांकलाई हेरेर हौसिँदा कुनै पनि समयमा जोखिम निम्तिन सक्ने सम्भावनाप्रति सचेत रहनुपर्छ ।