डाक्टर साहेब, मलाई कमजोरी भइरहेछ, कुनै भिटामिन वा टनिक लेखिदिनुस् न ।’ अस्पताल, हेल्थपोस्ट र क्लिनिकमा काम गर्ने डाक्टर वा स्वास्थ्य कार्यकर्ताले प्रायः यस्तो सुनेकै हुनुपर्छ । परिवारका बालबालिका वा बिरामीबाट भर्खर तंग्रिन लागेका व्यक्तिलाई हतारमा टनिक खुवाउने प्रचलन अहिले गाउँसहर सबै ठाउँमा बढ्दो छ ।

सुत्केरीलाई ज्वानोको झोल खुवाएर दूध पर्याप्त मात्रामा आउँथ्यो । क्याल्सियम पनि हुन्थ्यो । तर अहिले ज्वानोको नाममा नाक खुम्च्याइन्छ । तर महँगा क्याल्सियमका चक्की भने मजासँग खुवाइन्छ । 

ग्राहक आफैं औषधि पसलमा गएर भन्छन्– ‘मलाई कमजोरी भएको छ, कुनै तागतको झोल दिनुस् न ।’ पसलेले ‘कुनै रंगीन झोल’ निकालेर दिन्छन् र ग्राहक खुसी हुँदै ‘तागतको सिसी’ लिएर फर्कन्छन् । विशेषगरी गाउँघरतिर महिलाहरू ढाड दुख्नेदेखि लिएर मुटु पोल्नेसम्म जुनसुकै प्रकारको शारीरिक अस्वस्थतामा पनि भिटामिन प्रयोग गर्छन् ।

सहरका महिलाले पनि आफैं ‘दुब्लो भएँ, मोटाउने भिटामिन दिनुस् न’ भनेपछि औषधि पसलबाट पाउँछन् । गाउँमा स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गर्दा कतिचोटि महिलाहरू खास कुनै समस्या नभए पनि कमजोरी भयो भनेर आउँछन् र भिटामिनको माग गर्छन् । उनीहरूलाई भिटामिन नदिने हो भने ‘कस्तो डाक्टर होला, केही रोग छैन भनेर भिटामिन दिएन’ भनेर गुनासो गरेको पनि सुनिन्छ । यस्तै, बच्चाले भात खाएन भनेर बजारको औषधि खुवाए भात र रोटीले पाउने पोषण पुग्छ भन्ठान्छन् । 

भिटामिन मानव शरीरका लागि नभई नहुने तत्त्व हो । भिटामिन दिनदिनै खाने भोजनबाट नै प्राप्त हुन्छ र यसको बढी प्रयोग गरेर ज्यादा फाइदा हुँदैन भन्ने कमैलाई थाहा हुन्छ । हेर्दा आकर्षक देखिने तर महँगा र अनावश्यक झोलले त्यसको पूर्ति हुन सक्दैन भन्ने तथ्यतर्फ कमैको ध्यान जान्छ । गर्भवती र सुत्केरी आमालाई सबै पौष्टिक तत्त्व एवं भिटामिन बढी चाहिन्छ । तर ती आवश्यक तत्त्वहरू प्राकृतिक भोजनमै हुन्छन् । तर, आमाहरू बच्चालाई भिटामिन झोल र टनिक दिएर सन्तुष्ट हुन्छन् । बच्चालाई पोषण दिइरहेको ठान्छन् तर कमैलाई थाहा छ– भान्छामा भएको भोजन नै सबभन्दा उपयुक्त हुन्छ । 

आधुनिक चिकित्सा विज्ञानका पिता हिपोक्र्याटसले भनेका थिए– ‘भोजन नै औषधि हो ।’ विभिन्न विज्ञापनको भरमा औषधि किनेर खाने प्रचलन र घरको खानेकुराले मात्रै हाम्रो शरीर कमजोर हुन्छ भन्ने गलत मानसिकताका कारण मानिसहरू सिसी र चक्की भिटामिन किनेर खान्छन् । हाम्रा करेसाबारीमा फलेका हरिया तरकारी, बजारमा पाइने मौसमअनुसारका फलफूललाई बेवास्ता गरेर धेरैजसो स्वास्थ्य राम्रो पार्नका लागि बजारका ‘टनिक’ खान्छौं । 

अनेक भ्रामक र अज्ञानताका कारण गाउँघरमा पनि सस्ता पोषक खानेकुरा छाडेर महँगो झोल तथा भिटामिन सुईका पछाडि दौडिने विकृति फैलिएको छ । यसको कारण सञ्चारमाध्यममा हर्लिक्स, बुस्ट, बोर्नभिटाको प्रचारप्रसार अत्यधिक हुनु पनि हो । राति अन्धो हुने रोगका लागि भिटामिन ‘ए’ को क्याप्सुल सरकारले बाँड्छ । तर सरकारले ‘मेवा वा अम्बा खानू है’ भन्दैन । जुन ठाउँमा पर्याप्त अमला पाइन्छ, त्यहाँ भिटामिन ‘सी’ को चक्की बेचिन्छ । 

औषधि पसलमा गएर रंगीन झोल किन्नु अगाडि डाक्टरलाई सोध्नुस्, ‘के वास्तवमै मलाई भिटामिन जरुरी छ ?’ भोक लगाउने टनिक आफूले खानुभन्दा अघि वा परिवारका सदस्यलाई दिनुभन्दा अघि सोच्नुस्, ‘के यो वास्तवमा चाहिन्छ नै ?’ भिटामिन झोल र टनिकको जरुरत तपाईंलाई हुँदैन यदि तपाईंले सन्तुलित भोजनबाट सबैखाले भिटामिन पाउन सकिन्छ भनेर बुझ्नुभयो भने । त्यसैगरी धेरै मानिस भोजन भनेर ‘पाचन गराउने रस’ किनेर खान्छन् । तर घरमै भएका ज्वानो र हिङले पच्ने प्रक्रिया राम्रो गराउँछ भनेर कतिलाई थाहा होला ? 

खाना पचाउने भनेर थरीथरीका सिसी बजारबाट किनेर ल्याउनेलाई थाहा छ कि छैन, मेवामा भोजन पचाउन चाहिने सबै पाचन रस हुन्छन् । मेवालाई विभिन्न ठाउँमा विभिन्न तरिकाले प्रयोग गरिन्छ । कतै पाकेका फललाई झोल बनाएर खाइन्छ, कतै काँचो मेवालाई तरकारी वा अचार बनाएर खाइन्छ । जसरी खाए पनि यसले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति बढाउने मात्रा होइन कब्जियत, खाना नपच्ने समस्या हटाउन सघाउँछ । मेवामा भिटामिन ‘सी’ को मात्रा प्रचुर रहेको हुन्छ । 

आधुनिक पाचन रसका बारेमा जानिफकार प्रोफेसर म्यकस वोल्फले क्यानेडियन सिपाहीहरूमाथि एउटा अनुसन्धान गरेका थिए । उनले पर्याप्त मात्रामा पाचन रस भएका फलफूलको रस खान दिएका सिपाहीहरूको स्वास्थ्यमा सुधार मात्र भएन कि उनीहरूमध्ये जसलाई धेरै रुघाखोकी लागिरहन्थ्यो २ तिहाइलाई त लामो समयसम्म रुघाखोकी नै लागेन ।