एकीकरणको बहस- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
पञ्चायती

एकीकरणको बहस

बहुसंख्यक जनताको स्वीकृतिमा र उनीहरूको फाइदाका निम्ति नभएका सबै युद्ध गलत थिए, फरक सभ्यतामाथिका बलात् हस्तक्षेपहरू जतिसुकै राम्रो नियतका साथ भए पनि ती अन्यायपूर्ण थिए भन्ने भाष्य अब निर्माण गरिनुपर्छ रसमग्र मानव इतिहासलाई यही दृष्टिले हेर्नु आवश्यक छ ।
आहुति

पुस २७ नजिकिएपछि पृथ्वीनारायण शाह एकीकरणकर्ता हुन् किहोइनन् भन्ने बहस हरेक वर्ष चल्ने गर्छ जुन स्वाभाविक हो ।

हुन त यस विषयको बहसले आजको नेपाल र नेपालीको जीवनमा तात्त्विक फेरबदल केही ल्याउँदैनतर पनि इतिहासलाई हेर्ने सही दृष्टिकोण बन्न सकेन भने भविष्यलाई ठीक दिशा पनि दिन सकिन्न भन्ने सन्दर्भमा यसलाई आवश्यक नै ठान्नुपर्छ । पृथ्वीनारायण शाहको कदम एकीकरण नै थियो भन्ने जिकिरहरू यस्ता छन्—

सबैतिर बलप्रयोगबाट राज्य विस्तार : त्यसैले एकीकरण !

संसारको इतिहासमा सबै एकीकरण बलप्रयोगबाटै भएको भन्नु सही होइन । जस्तो, हजरत मोहम्मदले आजभन्दा पन्ध्र सय वर्षपहिले इस्लामको एकीकरण बर्बर युद्धमा होमिएका सयौं कबिलाबीच छलफल र एकताद्वारा हासिल गरेका थिए । आजको संयुक्तराज्य अमेरिका र विघटित सोभियत संघ दुवै नै मूलत: छलफल र एकताद्वारा एकीकृत भएका थिए । अर्को कुरा, बलप्रयोगबाट राज्य र त्यस राज्यले शासन गर्ने देशको सीमा बनेको थियो भन्नु र एकीकरण भन्नु एउटै कुरा होइन । संसारको हरेक राष्ट्र र देशनिर्माणका आफ्नै विशेषता र परिघटनाहरू छन् । तर्क गर्ने गरिएजस्तो सबैतिर बलप्रयोगबाट राज्यविस्तार गरिएको र त्यसलाई नै एकीकरण भन्ने गरिएको भन्नु सही होइन ।

एउटै भाषा, एउटै संस्कृति र एउटै जाति समग्रमा एउटै सभ्यताका फरक-फरक राज्यहरूलाई एउटै बनाउन गरिने अनि फरक भाषा, फरक संस्कृति र फरक जाति समग्रमा भन्दा फरक सभ्यतालाई एउटै राज्यको अधीनमा ल्याउन गरिने बलप्रयोग एउटै कुरा होइन । एउटै जाति वा सभ्यताभित्रको बलप्रयोग केवल राजनीतिक सत्ताप्राप्तिका लागि मात्र हुन्छ र त्यसद्वारा बन्ने ठूलो देशले एउटै भाषा, संस्कृति र जाति, समग्रमा त्यस सभ्यताको विकासमा ठोस योगदान गर्छ । तर फरक भाषा, फरक संस्कृति र फरक जाति, समग्रमा फरक सभ्यतामाथि बलप्रयोगद्वारा राज्यविस्तार गर्नु भनेको खास सभ्यताका मानवनिर्मित सबै सांस्कृतिक सम्पदालाई नाश पार्दै जानु हो । एउटा सभ्यता र अर्को सभ्यताबीच छलफल, सहकार्य, सहमति र एकताद्वारा एकीकरण सम्भव छ तर बलप्रयोग गरेर एउटा सभ्यताले अर्को सभ्यतालाई शासित बनाई एकता वा एकीकरण सम्भव नै छैन । त्यस्तो बेला त विजित सभ्यताका मानवीय सबै सांस्कृतिक आर्जनलाई ध्वस्त पार्दै लगेर मात्र राज्य सञ्चालन सम्भव हुन्छ ।

बलप्रयोग गरेर भए पनि एउटै राज्यअन्तर्गत धेरै भूभाग र जनतालाई ल्याउनु नै एकीकरण हो भने इतिहासमा राज्यनिर्माणका निम्ति भएका सबै बलप्रयोग र युद्धलाई जायज मान्नुपर्ने हुन्छ । उपनिवेशवादी कालमा एसिया, ल्याटिन अमेरिका र अफ्रिकामा बेलायत, पोर्चुगल, स्पेन, फ्रान्स आदिको शासनमुनि ल्याउन अन्धाधुन्ध गरिएका बलप्रयोगहरूलाई जायज मान्नुपर्ने हुन्छ । वास्तवमा यो कुरा मान्ने हो भने वर्तमान भारतको राष्ट्रनिर्माता बेलायतकी महारानीलाई मान्नुपर्ने हुन्छ । के यसो गर्न मिल्छ? त्यसैगरी जितेको हुनाले त्यो विजेताले गरेको ठीक मान्ने दृष्टिकोण स्थापित गर्ने हो भने इतिहासमा हार्नेहरू सबै बेठीक थिए भनी मान्नुपर्ने हुन्छ । हार्नु र जित्नु नै ठीक वा बेठीकको सिद्धान्त हुन सक्तैन ।

देश ठूलो र हामी नेपाली भयौं : त्यसैले एकीकरण !

देशको आकार ठूलो र सानो अनि जनसंख्या धेरै र थोरैसँग मानिसको प्रगति र समृद्धि मूल रूपमा जोडिएको छैन, बरु वैचारिक तथा अर्थ–राजनीतिक दिशा र संरचनाले नै निर्णायक भूमिका खेलेका छन् । हामी आजका नेपाली हुन पायौं भन्ने जहाँसम्मको कुरा छ, यो एउटा अवधारणा मात्रै हो । के नेपाली हुनमा गर्व गर्नु भनेको भारतीय वा मंगोलियावासीभन्दा उच्चकोटिको हुनु हो र ? कदापि होइन । जंगबहादुर राणाले लखनउ विद्रोह दमन नगरेका भए आजका बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर आजको भारतमै रहन्थे होलान् । अनि त्यहाँ बसोबास गर्नेले भारतीय हुनुमा गर्व गर्थे होलान्, जसरी आज नेपाली हुनुमा गर्व गर्छन् । यो राष्ट्रिय गर्व त त्यस भूमिसँगको निरन्तरको उठबस र त्यसमाथि आफ्नो स्वामित्वबाट पैदा हुने कुरा हो । त्यो एक सापेक्षिक भावना हो, निरपेक्ष विषय होइन ।

अंग्रेजले नेपाललाई खान्थ्यो : त्यसैले एकीकरण !

पृथ्वीनारायण शाहले राज्यविस्तार नगरेका भए अंग्रेजले सिंगै नेपाल खान्थ्यो भन्ने जुन तर्क छ, त्यसो हुन पनि सक्थ्यो, नहुन पनिसक्थ्यो ।सुरुमा प्रतिरोध नगर्ने भारतीय जनताले त अन्तत: उपनिवेशवादलाई धपाए भने नेपाली जनताचाहिँ साम्राज्यवादसँग लड्दै लड्दैनथे त, कुनै हालतमा भन्न सकिने कुरा होइन । यस सन्दर्भमा अर्को दु:खदायी यथार्थतिर पनि ध्यान खिचौं । पृथ्वीनारायण शाहका आँखाबाट नहेरी नेपालका जनजाति, मधेसी, दलित र कर्णालीपारिका जनताका आँखाबाट हेरियो भने पृथ्वीनारायणको तत्कालीन राज्य र अंग्रेजमा केकति फरक देखिन्छ ?पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौंकेन्द्रित हिन्दु राज्यको अधीनस्थ भएपछि नेपालका दलित, जनजाति, मधेसी र कर्णालीपारिले अंग्रेजी उपनिवेशवादले गर्ने अत्याचारभन्दा कम के भोगे त ? पृथ्वीनारायणको राज्य दूरीका हिसाबले अलि नजिकबाट आएको, छालाको रंग अलि बढी मिल्ने तर अंग्रेज धेरै टाढाबाट आएको, छालाको रंग धेरै नमिल्ने । यहाँभन्दा बढी फरक के भयो त यथार्थमा ? गुणात्मक रूपमा केही पनि फरक भएन । त्यसकारण नेपाल भनेको दलित, जनजाति, मधेसी र कर्णालीपारिका जनताको पनि हो भनेर बुझ्नेबित्तिकै त्यो एकीकरण थियो या राज्यविस्तार भन्ने कुराको एउटा बन्द झ्याल खुलिहाल्छ ।

हिन्दु धर्म सिद्धिन्थ्यो : त्यसैले एकीकरण !

कुनै पनि विचार वा धर्म मूलत: आफूभित्रको वैचारिक कमजोरी वा त्यस विचार या धर्म अनुसरण गर्ने समुदायको कमजोरीका कारण कमजोर हुन्छ, सिद्धिन्छ पनि । इसा मसिह जन्मिएको देश इजरायल जहाँपहिलो चर्च छ तर इसाईहरू कम छन् ।त्यहीँ एघार सय वर्षअगाडि बनेको मस्जिद छ तर मुस्लिम कम छन् । त्यसैले कुनै पनि धर्मको विस्तार र संकुचनकाबहुआयाम छन् ।‘हिन्दु धर्म मासिन्थ्यो, त्यसैले पृथ्वीनारायणको राज्यविस्तार एकीकरण नै थियो’ भन्ने हो भने हिन्दुबाहेकका नेपालभित्रका बौद्ध, इस्लाम, किरात र अन्य धर्ममाथि दमन गर्नु ठीक हो भन्नुपर्ने हुन्छ । एउटा किरातीका लागि हिन्दु वा इस्लाम वा इसाई जुन धर्मले दमन गरे पनि के फरक पर्छ ? अझ तर्कै गर्ने हो भने, इस्लाम र इसाईले त गाई काटेर खान एवं गाईको छालाले छत्तीस ताल निस्कने च्याब्रुङ बाजा बनाउन स्वीकृति दिन्छ, हिन्दुले चाहिँ गाई मार्दा जेल हाल्छ । त्यसैले ‘असिल् हिन्दुस्थाना’ बनाउने राज्यविस्तारको यात्रा कसरी गैरहिन्दुका लागि एकीकरण हुन्छ ?

अरू राजालाई प्रगतिको वास्ता थिएन : त्यसैले एकीकरण !

यो तर्क पनि खासै तथ्यमा आधारित देखिएको छैन किनभने तत्कालीन गोरखा राज्यमा एउटा गतिलो दरबारसम्म थिएन तर वाग्मती उपत्यकामा भव्य सभ्यता भइसकेको थियो । त्यति बेलाका कर्णालीपारि र भेरी आसपासका राज्यहरू अनि पूरै लिम्बूवानसम्म शासन चलाउने सेन राज्य गोरखा राज्यभन्दा विकासमा पछि थिए भन्ने प्रमाण अहिलेसम्म भेटिएको छैन । तब विकास र प्रगतिको चिन्ता अरूलाई थिएन भन्ने तर्कको पुष्टि कसरी हुन्छ ? आफ्नो प्रगतिको वास्तै थिएन भने आफू मर्न तयार भएर पृथ्वीनारायणको सेनासँग किन लडेका त विजित राज्यका जनता ? यदि त्यति बेलाका फरक सभ्यताका राज्यका राजा र जनता प्रगति नै चाहँदैनथे भनी मान्ने हो भने पनि जबर्जस्ती मान्छे मार्दै प्रगति गराइदिन जाने अधिकार पृथ्वीनारायणलाई कहाँबाट प्राप्त हुन्छ ? आजका राउटेलाई जबर्जस्ती गाउँ बनाएर राख्ने, नमान्नेलाई नाक–कान काटिदिन मिल्छ ? कतिपयले ‘त्यति बेला त्यस्तै चलन थियो’ भन्ने तर्क पनि गर्छन् ।त्यस्तै चलन थियो भन्नुको मतलब त्यो ठीक थियो ? सती पठाउने दिन थिए भन्नुको अर्थ सती प्रथा ठीक थियो ? कदापि थिएन ।

एकीकरण नभए नेपाल अब टुक्र्याउनु त : त्यसैले एकीकरण !

एकीकरण थिएन भने अब के नेपाललाई पुरानै टुक्राटुक्रामा फर्काउने त ? यस्तो प्रश्नले त बलात्कारबाट बच्चा जन्मियो भने बलात्कार भन्न हुँदैन भन्ने ठाउँसम्म पुर्‍याउँछ । बालविवाह ठीक थिएन भन्नुको मतलब बालविवाहपछि दाम्पत्यजीवन जेनतेन चलाइरहेको जोडीलाई सम्बन्धविच्छेद नै गराउनुपर्छ भनेको हो ? चरम गरिबीमा पनि गीत गाइन्छ, नाचिन्छ तर त्यो चरम गरिबी ठीक हो ? यस्तो तर्कले त जेजे भए, ती सबै ठीक थिए भन्ने ठाउँमा पुर्‍याउँछ, जुन गलत अवधारणा हो ।

करिब अढाई सय वर्षको एकात्मक केन्द्रीकृत हिन्दु पहाडे खस–आर्य अहंकारवादमा आधारित शासनले नेपालका विभिन्न भाषा, संस्कृति, क्षेत्र र जातीय मनोविज्ञानका मानिसहरूलाई उनीहरूका मौलिक भाषिक, सांस्कृतिक, मनोवैज्ञानिक समग्रमा अलग सभ्यताकृत सम्पदालाई छियाछिया पार्दै प्रताडना दिँदै एकै राज्यमुनि बस्न बाध्य पार्‍यो । त्यस बाध्यताले स्वाभाविक रूपमा जनताबीच आपसी न्यानो, एकअर्काको आवश्यकता अनि सँगै मिलेर प्रगति गर्न सकिने सम्भावना पनि जन्माउँदै लग्यो । अब छुट्टिएरभन्दा पनि एकताबद्ध भएरप्रगति गर्न सकिने अनि साझा परिचय नेपाली भन्नुमा बेग्लै आनन्दको अनुभूति थपिँदै गयो । यसरी आजसम्म पुग्दा बहुराष्ट्रिय राष्ट्रियता निर्माणको सम्भावना प्रकट हुन पुग्यो । यो बेग्लै पक्ष हो ।

निष्कर्षमा पृथ्वीनारायण र ‘एकीकरण’

पृथ्वीनारायण शाह त्यति बेलाका एक सक्षम हिन्दु पहाडे खस–आर्य अहंकारवादी राजा थिए । हरेक सामन्तवादी राजालाई जस्तै धेरै भूभाग र जनतामाथि शासन गर्ने, आफूभन्दा विकसित राज्य पनि हात पार्ने सपना उनमा थियो । आफ्नो नेतृत्वमा विजय हासिल गरिएको राज्यका प्रत्येक राजाले सामन्ती राष्ट्रवादलाई बढावा दिन्थे । उनको ‘दिव्य उपदेश’ भनी चर्चा गरिने गरिएका देशभक्तिका बखानहरूवास्तवमा सामन्तवादकालीन सामन्ती राष्ट्रवादभन्दा माथिल्लो स्तरकाहोइनन् । पृथ्वीनारायण शाह कुनै युद्धसरदार वा लुटाहा योद्धा पनि होइनन्, उनी प्रस्ट रूपमा एक राजाहुन् ।

उनलाई देशनिर्माता भन्न सकिन्छ तर राष्ट्रनिर्माता होइन,एकताको प्रतीक होइन । किनभने, नेपालका फरकफरक राष्ट्रियतालाई दमन गरेर वास्तविक बहुराष्ट्रिय राज्य बन्नै सक्दैनथ्यो र बनेन । उनले त झन् बहुराष्ट्रियतामाथि दमनको योजनाबद्ध अभियान सुरु गरे, जसका कारण नेपालको आन्तरिक राष्ट्रियताको मुद्दा दिन–प्रतिदिन कचल्टिन गयो र आजसम्म समाधान भएको छैन । नेपालमा देश र राष्ट्रको अन्तरलाई हेरिएन भने नेपाल एउटै सभ्यताको देशका रूपमा मात्रै बुझिन्छ‚ जुन कुरा सत्य होइन ।

देश हुनका निम्ति राज्यसत्ता, जनता र भूभाग भए पुग्छ तर राष्ट्र हुनका निम्ति त्यहाँका मानिसहरूबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध मुख्य भएर आउँछ । उनले देशनिर्माण गरे तर नेपालमा बहुसभ्यताबीचबाट वास्तविक नेपाली राष्ट्रियता निर्माणको प्रवेशद्वारमै ताला मारिदिए । त्यसकारण उनको बहुसभ्यताविरोधी अभियान एकता र एकीकरण थिएन, बरु बहुसभ्यता ध्वंसीकरण अभियान थियो ।

वास्तवमा पृथ्वीनारायण शाहको राज्यविस्तारको कदमलाई सही रूपमा अर्थ्याउन प्रचलित एकीकरणको भाष्यमाथि नै प्रश्न उठाउनु र त्यस भाष्यलाई परिवर्तन गर्नु जरुरी छ । सामन्तवादी युगका विजेताहरूले जसरी पनि एउटै राज्यमातहत ल्याउनुलाई एकीकरण अथवा एकता भनी भाष्य निर्माण गरे, त्यही भाष्यलाई पुँजीवादले पनि ग्रहण गर्‍यो र त्यो भाष्यबाट मार्क्सवादीहरूसमेत प्रभावित हुन पुगे, मूल वैचारिक समस्या यहीँनेर छ । बहुसंख्यक जनताको स्वीकृतिमा र उनीहरूको फाइदाका निम्ति नभएका सबै युद्ध गलत थिए, त्यसैगरी फरक सभ्यतामाथिका बलात् हस्तक्षेपहरू जतिसुकै राम्रो नियतका साथ भएपनि ती अन्यायपूर्ण थिए भन्ने भाष्य अब निर्माण गरिनुपर्छ र विगतको समग्र मानव इतिहासलाई यही दृष्टिले हेर्नु आवश्यक छ । यदि यसो नगर्ने हो भने त इतिहासमा हारेकाहरू सबै गलत थिए भन्ने निष्कर्षमा पुगिन्छ अनि हजारौं वर्षमा निर्मित बौद्धिक एवं भौतिक सम्पदाहरू जुन विजेताहरूले ध्वंस गरे, त्यस ध्वंसको प्रक्रियालाई पनि एकता मान्नुपर्ने पो हुन जान्छ!

प्रकाशित : पुस २४, २०७८ २१:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अंग प्रत्यारोपण समाजको अध्यक्षमा डा.पुकार

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — अंग प्रत्यारोपण समाजको अध्यक्षमा डा.पुकारचन्द्र श्रेष्ठ चयन भएका छन् । संस्थाको शनिबार भएको प्रथम वार्षिक साधारणसभाले श्रेष्ठको नेतृत्वमा नयाँ कार्यसमिति निर्विरोध चयन गरेको हो ।

उपाध्यक्षमा डा.गुणकुमार श्रेष्ठ, महासचिवमा डा.कल्पणा श्रेष्ठ, कोषाध्यक्षमा डा.दिपेश श्रेष्ठ चयन भएका छन् ।

सदस्यहरूमा डा. गोपी अर्याल, डा.विशेष पौडेल, डा.लुसन सिंह, डा.सोभित थापा, डा.ललित दास चयन भएका छन् ।

प्रकाशित : पुस २४, २०७८ २०:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×