लज्जित छु, तिम्रो प्रेमको रक्षा गर्न सकिनँ !- विचार - कान्तिपुर समाचार

लज्जित छु, तिम्रो प्रेमको रक्षा गर्न सकिनँ !

भाइ नवराज, तिम्री आमाजस्ता सयौं आमाको काख रित्तो बनाएर, तिमीजस्तै सयौं युवाले रगत बगाएर ल्याएको गणतन्त्रले तिम्रो प्रेमको रक्षा गर्न नसक्दा मलाई आत्मग्लानि भएको छ ।
गीता रसाइली

प्रिय नवराज, तिम्रो नाममा के लेखूँ ? निःशब्द छु, लज्जित छु । मंगलबार बिहानीको सिरेटोले आँखा खोलिदिएपछि मैले तिम्रोबारे लेखिएको समाचार पढें । जाजरकोटको भेरी–४, रानागाउँका २० वर्षीय तिमीले पश्चिम रुकुमको चौरजहारी–८, सेतीकी १७ वर्षीया मल्ल थरकी एक युवतीसित तीन वर्षदेखि प्रेम गरेका रहेछौ ।

तिम्रो प्रेम सम्बन्धलाई यो समाजमा शताब्दियौंदेखि शासन गर्दै आएको कथित उच्च जातिले स्विकार्न सकेनछ । र, आफ्नी प्रेमिका लिन गएका तिमी र तिम्रा साथीहरूको पूरै गाउँ उर्लेर कुटी–कुटी हत्या गरेछ । तिमी र तिम्रा साथीलाई ज्युँदै नदीमा बगाएछ । यसरी तिम्रा जन्तीलाई मलामी बनाएको समाचार मैले ओछ्यानमै जबरजस्ती पढें । ढाकाटोपी लगाएको, झोलामा राष्ट्रिय झन्डा बोकेको तिम्रो तस्बिर मैले समाचारसँगै देखें ।

भाइ नवराज, त्यसपछि मेरा आँखामा बादल छायो । न तत्काल केही बोल्न सकें, न त केही लेख्न नै । पूरै कोठा घुमेजस्तो लाग्यो । मेरा परेली र गाला भिज्दै गए । बिस्तारै भिज्यो सिरानी पनि । काम्न थाले ओठ अनि अवरुद्ध भयो गला । सुनसान कोठामा मुटुको धड्कन मात्रै सुनिइरह्यो । अनायासै मेरो मुखबाट आवाज निस्कियो— धत्, म कस्तो समाजमा बाँचिरा’ छु ! संसार कहाँबाट कहाँ पुगिसक्यो, मेरो समुदायले भने यो एक्काइसौं शताब्दीमा पनि ‘मान्छे भएर बाँच्न देऊ’ भनी भीख माग्नुपरिरहेछ !

कोरोना महामारीले थङथिलो भएको मेरो मस्तिष्कले त्यसपछि कामै गर्न छोड्यो । तिम्रो समाचार सुनेपछि त म शून्य–शून्य भएँ । न तिम्रो नाममा सामाजिक सञ्जालमा केही पोस्ट गर्न सकें, न तिम्री आमालाई केही सन्देश लेख्न । मात्र तिम्रो नाममा बगाउन सकें आँखाबाट आँसु । मेरो क्रन्दन कोठाका भित्तामा ठोक्किएर कानमा आइरह्यो । तिम्रो प्रेम बचाउन नसकेकोमा, तिम्रो ज्यान जोगाउन नसकेकोमा मैले आफूलाई लाचार महसुस गरिरहें । त्यसपछि केही घण्टा आफूलाई ओछ्यानमै पछारिरहें । आँखा टोलाइरहे, म आफैंभित्र हराइरहें । मनमुटुमा शोकधुन बजिरह्यो । जबरजस्ती ओछ्यानबाट उठेपछि जातीय र वर्गीय मुक्तिका लागि आन्दोलनमा लामबद्ध भएका ती दिनहरू सम्झें । ‘मान्छेमान्छे एउटै हुन्, यिनमा फरक किन भयो ? श्रम चल्छ, सीप चल्छ, पानी नचल्ने भो’ भन्ने गीतका हरफहरू याद आए । मेरो मनमा प्रश्नैप्रश्नको पहाड ठडियो । तिम्री आमाजस्ता सयौं आमाको काख रित्तो बनाएर, तिमीजस्तै सयौं युवाले रगत बगाएर ल्याएको गणतन्त्रले भाइ नवराज, तिम्रो प्रेमको रक्षा गर्न नसक्दा मलाई आत्मग्लानि भयो । विडम्बना, जसलाई आत्मग्लानि हुनुपर्ने हो, उनीहरूलाई केही फरक परेको छैन । फरक परोस् पनि किन ? तिमी मात्र हौ र ? दलित समुदायको कोखबाट जन्म लिएकै आधारमा तिमीजस्ता कति प्रेमजोडी उनीहरूको सिकार भएका छन् । अनि कहाँ पोल्छ र उनीहरूलाई ?

दलित समुदायको रगत अरूको जस्तो रातो देखेका भए सायद उनीहरूको मुहारमा लाचारीपन देखिने थियो । तिम्रो रगतले पोल्ने थियो । तर, हजारौंको बलिदानमा टेकेर शासनसत्तामा पुगेकाहरूलाई तिमीजस्ता प्रेमीको बलिदानले कहिल्यै दुःखी बनाएन । मेरो परिवारले रगत बगाएर, मैले लडेर ल्याएको गाणतन्त्रमा आज तिमीजस्ता प्रेमी हारेर मर्नुपरेको छ । अतालिएकी छु म । मेरो समुदायलाई गणतन्त्रले नदिएको न्याय म अब कुन तन्त्रबाट आशा गरूँ ?तिमीजस्तै प्रेममा हारेका सयौं प्रेमीको रगतले पोलेको छ मलाई । तिम्रो मृत्युमा विक्षिप्त छौं हामी । हामी सयौं दलित युवाको रगत यति बेला उम्लेको छ । तर मलाइर् थाहा छैन भाइ नवराज, तिम्रो मृत्युले गर्दा समाजमा पलाउँदै गरेका अरू कति प्रेमका मुना भाँचिन्छन् वा अझ कलकलाउँदा भएर आउँछन् । तर एउटा कुरा सत्य हो, भेरी नदीमा बगेको तिम्रो रगत र आमाको आँसुसँगै खडा भएका छौं सयौं छोराछोरी । पोलेको छ छाती, उम्लेको छ रगत, उठेका छन् हातहरू तिम्रो न्यायका लागि । तिम्रो प्रेमलाई माटोमा मिलाउनेहरू उम्कन पाउनेछैनन् । उनीहरू ल्याइनेछन् कानुनको कठाघरामा । न्याय, न्याय, न्याय भनिरहेका छौं हामी । चिच्याइरहेका छौं आज विभिन्न माध्यमबाट ।

तिम्रो गाउँमा मात्र होइन भाइ, सम्पूर्ण दलित समुदाय आज शोकमा छ । हाम्रो समुदाय मात्र होइन, मानवताको अर्थ बुझ्नेहरू सबै पीडामा छन्, तिम्रो र तिम्रो परिवारका साथमा छन् । भाइ नवराज, तिमीलाई राम्रोसँग थाहा थियो । नेपालको संविधानको मौलिक हकमा जातीय आधारमा कुनै पनि व्यक्तिलाई भेदभाव गर्न पाइँदैन भनिएको छ । त्यही विश्वास र संविधानले तिमीलाई दिएको अधिकारका आधारमा तिमी बलियो भएर आफ्नो प्रेमका लागि लडेका थियौ । तर तिमीले बुझेनौ, यो समाज कति राक्षसी र कुरूप छ भनेर । तिमीले पत्तै पाएनौ, तिम्रो समाजमा मान्छेभन्दा अजिङ्गर र सर्पहरू बढी बस्छन् भनेर, जसले तिमीलाई देख्नेबित्तिकै डस्न र निल्न सक्छन् भनेर । तिनीहरूको यही क्रूरताका कारण तिमीहरूमाथि आक्रमण हुँदा त्यहाँको पूरै समाज रमिते बनेको हो ।

भाइ नवराज, यो समाज यसरी रमिते बन्नु नौलो कुरा होइन । यो समाज रमिते त लक्ष्मी परियार, अजित मिजारहरूको मामिलामा पनि बनेको थियो । बुटवलकी एक किशोरीलाई बलात्कारीको जिम्मा लगाएर पठाउने समाज भोलिपल्ट उनी रूखमा झुन्ड्याएको अवस्थामा भेटिँदा पनि रमिते नै बनिरह्यो । म सुन्दै छु, तिमीले नै चुनेर पठाएका जनप्रतिनिधि पनि बन्दै छन् रे रमिते । सत्ता र शक्तिको आडमा तिम्रो प्रेम र तिम्रो हत्या गर्नेहरूलाई जोगाउने खेल सुरु हुन लागेको छ रे । तिम्रो समाचार लेख्ने पत्रकारलाई धम्क्याइँदै छ रे । त्यति मात्र कहाँ हो र, तिमीलगायत तिम्रा साथीमाथि भएको नरसंहार तिमीहरूकै कारणले सुरु भएको हो भनी संसद्मै बोलिसके ! योभन्दा ठूलो दमन र शक्तिको प्रदर्शन अर्को के हुन सक्छ ? फेरि प्रश्न गर्न मन लाग्यो, गणतन्त्र यसकै लागि थियो ? तिम्रो न्यायका लागि हामीले कुन तन्त्र ल्याउनुपर्ने हो ?

नवराज, यो संसारबाट बिदा लिँदै गर्दा तिमीले धेरै प्रश्न छोडेर गएका छौ । आजसम्मको राजनीतिक परिवर्तनको आन्दोलन कसका लागि थियो ? वर्गीय र जातीय मुक्तिका लागि गरिएको दसवर्षे जनयुद्ध र जनआन्दोलनमा दलित समुदायले ज्यानको आहुति दियो । जनयुद्धमा दिलबहादुर रम्तेल, जनआन्दोलनमा सेतु विकजस्ता कैयौंको बलिदान केका निम्ति थियो ? के सबै आन्दोलनमा उरालिने पछाडि पारिएको वर्ग र समुदायको मुक्तिको नारा सत्तामा पुग्ने हतियार मात्र थियो ? औंलामा गनिन सक्ने दलित नेताहरूलाई सत्ताको नुन चखाएर अलमलाउने र उतै भुलाउने खेल मात्र थियो ? कहाँ छन्, हिजो भाषण गर्ने नेताहरू ? के लेखेर मात्र सबै प्राप्ति हुन्छ ? कहिले हुन्छ संविधानको कार्यान्वयन ? संविधान ल्याउन बगेको रगत अझै आलै छ । अब कति प्रेमजोडीको रगत चाहियो संविधान कार्यान्वयन गर्नका लागि ? तिमीले छोडेका यी प्रश्नहरू बोकेर हामी हिँड्नेछौं र सोधिरहनेछौं निरन्तर ।

भाइ, तिमी र तिमीजस्तै प्रेममा बलिदान गर्ने जोडीको कसम खाएर भन्छु— बाँचेका हामी दलित समुदायका युवाहरूले तिम्रो अपराधीलाई उन्मुक्ति दिनेछैनौं । वास्तवमा तिमीले प्रेममा हारेका होइनौ, जीवन आहुति दिएर जितेका छौ । यो सामन्ती निरंकुश ब्राह्मणवादी समाजसँग लड्दालड्दै तिमी जितेर गएका हौ । बाँकी लडाइँको जिम्मा हामीलाई लगाएर गएका छौ । हाम्रो शरीरमा एक मुठी रगत छउन्जेल, अन्तिम सास रहुन्जेल हामी लडिरहनेछौं । तिम्रा निम्ति, तिमीजस्तै प्रेमीका निम्ति । हाम्रा निम्ति, श्रम र सीपका खानी दलित समुदायका निम्ति ! हार्दिक श्रद्धाञ्जली, प्रिय भाइ नवराज विक र प्रेममा लड्दालड्दै जीवन गुमाउने संसारका सबै प्रेमीजोडीप्रति !

प्रकाशित : जेष्ठ १५, २०७७ ०९:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गणतन्त्रका अपेक्षा र उपलब्धि

राष्ट्रियताको संवर्द्धन राजतन्त्रकालमा होइन, लोकतान्त्रिक र गणतान्त्रिक कालमा भएको छ । तर राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, मन्त्री र जनप्रतिनिधिहरूले शाही संस्कारको भद्दा र विकृत नक्कल गरेका कारण गणतन्त्रको गरिमा र प्रतिष्ठा खण्डित भएको छ ।
गेजा शर्मा वाग्ले

२०६२/६३ को जनआन्दोलनबाट लोकतन्त्र स्थापना भएपछि २३९ वर्ष लामो राजतन्त्र अन्त्य गर्दै नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरियो । त्यसयता नेपाली राजनीतिमा प्रारम्भ भएको विवादास्पद बहस १२ वर्षसम्म पनि जारी छ ।

विशेष गरी गणतन्त्र, संघीयता र धर्मनिरपेक्षताका कारण राष्ट्रियता कमजोर भई देश नै विखण्डित हुन सक्ने बहसले नेपाली नागरिकको मथिंगल खियाएको थियो । राजा ज्ञानेन्द्रको निरंकुश शासनविरुद्ध आन्दोलन गरी लोकतन्त्र स्थापना गरे पनि राजसंस्थालाई राष्ट्रिय एकता र राष्ट्रियताको प्रतीक भएको परम्परागत राजनीतिक संकथनमा विश्वास गर्ने जनमत कमजोर भइसकेको थिएन । ज्ञानेन्द्रको निरंकुश शासनको सिकार भएका राजनीति–सचेत वर्गले गणतन्त्रलाई स्वागत गरे पनि संघीयता र धर्मनिरपेक्षताविरुद्ध सशक्त जनमत थियो । त्यसैले गणतन्त्र, संघीयता र धर्मनिरपेक्षताका कारण विखण्डनको आशंका तथा भावनात्मक एकीकरणको अपेक्षाजस्ता अन्तर्विरोधपूर्ण बहस अद्यापि थामिन सकेका छैनन् ।

संविधान जारी नगरी पहिलो संविधानसभा विघटन तथा राजनीतिक अस्थिरताको चक्रव्यूहका कारण प्रारम्भिक वर्षहरूमा नेपाली नागरिकमा व्यापक निराशा थियो । जातीयता र क्षेत्रीयताका आधारमा राज्यको पुनःसंरचना गर्नुपर्ने केही राजनीतिक दलको प्रस्ताव र संघीयताको मोडलबारे अन्त्यहीन विवादका कारण नागरिक चिन्तित थिए । गणतन्त्र र संघीयता, धर्मनिरपेक्षताको औचित्य, आवश्यकता र सम्भावित परिणतिबारे अन्तर्विरोधपूर्ण बहस र विभाजित जनमतले गर्दा राजनीतिक संक्रमण, संविधान निर्माण र राज्यको पुनःसंरचना थप जटिल र अन्योलपूर्ण भएको थियो । त्यसैले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको अपेक्षा र उपलब्धिबारे वस्तुनिष्ठ विश्लेषण गर्नु न्यायोचित हुनेछ ।

राष्ट्र–राज्यको शिलान्यास नेपालका सन्दर्भमा राष्ट्रियता (न्यास्नालिटी), राष्ट्र–राज्य (नेसन–स्टेट) र राष्ट्र–निर्माण (नेसन–बिल्डिङ) जस्ता राजनीतिशास्त्रका सैद्धान्तिक प्रश्नहरू राष्ट्रवाद (न्यास्नालिज्म) को सिकार भएका छन् । केही वर्षदेखि विश्वव्यापी रूपमा सिर्जना भएको दक्षिणपन्थी तथा उग्र राष्ट्रवादको व्यापक संक्रमणले गर्दा यो बहस थप पेचिलो बनेको छ । नेपालमा अहिले राष्ट्रियता र राष्ट्रिय स्वार्थभन्दा राष्ट्रवाद लोकप्रिय भएको छ । राज्यबाट राष्ट्र–राज्यमा रूपान्तरण अर्थात् राज्यको पुनःसंरचना गर्ने क्रममा नेपालमा मात्रै होइन, अधिकांश देशमा यस्ता विवादास्पद बहस हुँदै आएका छन् । राज्यबाट राष्ट्र–राज्यमा रूपान्तरणका क्रममा यस्ता बहसहरू अहिले विकसित भनिएका अमेरिका, बेलायत, स्विटजरल्यान्ड, जर्मनी, अस्ट्रेलिया, भारत लगायतमा पनि भएका थिए । भविष्यमा जुन देशमा राज्यको पुनःसंरचना गरिनेछ, त्यहाँ पनि बहस हुनेछ ।

सन् १९९० पछि प्रारम्भ भएको बहुलवाद, उदारवाद र लोकतन्त्रको विश्वव्यापी प्रचण्ड लहरले केवल राजनीतिक प्रणाली र अर्थतन्त्र मात्रै होइन, राष्ट्र–राज्य र राष्ट्रियता अनि राष्ट्रिय सुरक्षाको अवधारणा पनि उदार र व्यापक भएको छ । एक्काइसौं शताब्दीको उदार लोकतान्त्रिक युगमा उन्नाइसौं शताब्दीका परम्परागत, संकीर्ण र राज्यकेन्द्रित प्रस्थापनाहरू असान्दर्भिक हुँदै गएका छन् । नेपालको बहुलता र विविधतालाई आत्मसात् गर्दै संविधानसभामार्फत बनेको संविधानले नेपाललाई वास्तविक बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुजातीय राज्यका रूपमा स्थापित गरेको छ । यो लोकतान्त्रिक, उदार र प्रगतिशील संविधान हो एवं यसले गणतन्त्र, संघीयता र धर्मनिरपेक्षतालाई संस्थागत गरेको छ । संसद्मा ३३ प्रतिशतभन्दा बढी र स्थानीय सरकारमा ४० प्रतिशतभन्दा बढी महिलाको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरेको संविधान समावेशीकरणका दृष्टिले उदाहरणीय छ । संविधानले उदार राष्ट्र–राज्य निर्माणको वास्तविक शिलान्यास गरेको छ । २०४६ मा बहुदलीय लोकतन्त्र स्थापना भएपछि प्रारम्भ भएको राष्ट्र–निर्माण प्रक्रियालाई यो संविधानले संवैधानिक रूपमै सुनिश्चित गरेको छ ।

एक्काइसौं शताब्दीमा व्यक्तिविशेष राष्ट्रियताको प्रतीक वा पहरेदार हुन सक्दैन । राष्ट्रियता भनेको केवल भूगोल होइन, जनता र भूगोल दुवै हो । त्यसैले राष्ट्रियताको संरक्षण व्यक्तिविशेषले होइन, जनताले गर्छन् । कुनै भूगोल, जाति, भाषा, धर्म, संस्कृतिलाई ‘राष्ट्रवादी’ वा ‘राष्ट्रघाती’ का रूपमा परिभाषित गर्ने संकीर्ण सोच र प्रवृत्तिले राष्ट्रियता बलियो हुँदैन । महेन्द्रकालीन एकात्मक राज्य, एक भाषा, एक धर्म, एक संस्कृति र एक पोसाक होइन, बहुलता, विविधता र सार्वभौम नागरिक नै राष्ट्रियताका आधार हुन् । त्यसैले गणतन्त्र, संघीयता र धर्मनिरपेक्षताका कारण नेपालको राष्ट्रियताका आयाम र अवयवहरूलाई भावनात्मक रूपमा एकीकृत भई राष्ट्रिय एकताको जग थप बलियो भएको छ । वास्तवमा राष्ट्रियताको संवर्द्धन राजतन्त्रकालमा होइन, लोकतान्त्रिक र गणतान्त्रिक कालमा भएको छ ।

संघीयता र धर्मनिरपेक्षताको अग्निपरीक्षा

गणतन्त्रबारे अहिले खासै प्रश्न उठ्दैन तर संघीयता र धर्मनिरपेक्षताको औचित्यबारे विवादास्पद बहस जारी छ । यदि यो संविधानलाई असफल बनाउने नियोजित षड्यन्त्र गरियो भने संघीयता र धर्मनिरपेक्षतामार्फत प्रहार गरिनेछ । राप्रपा नेपालले प्रारम्भदेखि नै गणतन्त्र, संघीयता र धर्मनिरपेक्षतालाई अस्वीकार गर्दै आइरहेको छ । अहिले साझा पार्टीले पनि संघीयता र धर्मनिरपेक्षताबारे जनमतसंग्रहको माग गरेको छ । नेकपा र नेपाली कांग्रेसले औपचारिक रूपमा संघीयता र धर्मनिरपेक्षताका पक्षमा निर्णय गरे पनि दुवै पार्टीमा संघीयता र धर्मनिरपेक्षताविरोधी जनमत अहिले पनि छ । एकातिर संघीयतामाथि प्रश्न उठिरहेको छ, अर्कातिर नेकपाको सरकार संघीयतालाई कमजोर र असफल बनाउन लागिरहेको छ । त्यसैले संघीयता र धर्मनिरपेक्षताको अग्निपरीक्षा बाँकी नै छ ।

यद्यपि संघीय संविधान लागू भइसकेको छ अनि संघीय, प्रादेशिक र स्थानीय सरकार क्रियाशील छन् । संघीय प्रणालीअनुरूप राज्य सञ्चालन सरकारको प्रमुख संवैधानिक दायित्व हो । तर दुई वर्षसम्म पनि आवश्यक कानुन तर्जुमा नगरी संघीयता कार्यान्वयनलाई प्राथमिकता नदिइएको मात्रै होइन, प्रदेशको नाम र राजधानीबारे नेकपाले प्रदेशसभालाई निर्देशन जारी गरेपछि सरकारको संघीयताप्रतिको नियत पर्दाफास भइसकेको छ । प्रदेशको नाम र राजधानीका लागि पार्टीलाई गुहार्ने र पार्टीले निर्देशन दिने प्रवृत्ति कति संघीयतासम्मत होला ? के संघीय प्रणाली पनि कम्युनिस्ट पार्टीझैं जनवादी केन्द्रीयताको सिद्धान्तअनुरूप सञ्चालन गर्ने हो ?

नेपालको संविधानले उन्नत र उदार संघीय प्रणालीको परिकल्पना गरेको छ तर सरकारको कार्यशैली र निर्णयप्रक्रिया एकात्मक र नियन्त्रणमुखी छ । प्रधानमन्त्री केपी ओलीले राज्यको संघीयकरण र अधिकारको निक्षेपीकरण होइन, अधिकारको केन्द्रीकरण गरी संघीय प्रणालीमाथि संगीन प्रहार गरेका छन् । ओलीकै विश्वासपात्र मुख्यमन्त्रीहरू पृथ्वीसुब्बा गुरुङ र शेरधन राईले समेत सरकारको गैरसंघीय प्रवृत्ति र निर्णयको तीव्र आलोचना गर्दै आइरहेका छन् । संघीयताका कारण देश विखण्डित तथा गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्षताका कारण राष्ट्रियता कमजोर हुने दाबी गरिएको थियो । तर १२ वर्षको लोकतान्त्रिक कालखण्डको विश्लेषण गर्दा उक्त दाबी पुष्टि हुँदैन । राष्ट्र–निर्माण र राष्ट्रियताको संवर्द्धन केही दिन वा महिनामा हुने विषय होइन । यो लामो र निरन्तर प्रक्रिया हो । संघीय प्रणाली जनतालाई राजनीतिक अधिकार, आर्थिक विकास, सांस्कृतिक पहिचान र प्राकृतिक साधनस्रोतमा समान अधिकार स्थापित गर्ने जनतामुखी पद्धति हो । त्यसैले संघीयता विखण्डन होइन, राज्यलाई थप एकीकरण गर्ने प्रक्रिया हो । तर संघीयताको सफलता–असफलता उक्त देशको राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक र सामरिक परिवेश एवं संघीयताको मोडलमा निर्भर रहन्छ । नेपाललाई राष्ट्र–राज्यका रूपमा विकसित गर्दै राष्ट्रियताको संवर्द्धन गर्न राज्यको पुनःसंरचना अपरिहार्य थियो । राजतन्त्रात्मक र एकात्मक प्रणालीबाट संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा रूपान्तरण अत्यन्त जटिल र जोखिमपूर्ण प्रक्रिया थियो । तर त्यसमा नेपाल सफल भयो ।

गणतान्त्रिक शाही संस्कार

लोकतान्त्रिक गणतन्त्र भनेको शासन पद्धति मात्रै होइन, जीवन पद्धति हो । तर नेपालका राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, राजनीतिक दल, मन्त्री र जनप्रतिनिधिहरूले लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई केवल शासन पद्धतिका रूपमा अनुसरण गरेका छन् । गणतन्त्र स्थापना भए पनि राजतन्त्रात्मक शाही संस्कार कायमै देखिन्छ । राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, मन्त्री र जनप्रतिनिधिहरूले शाही संस्कारको भद्दा र विकृत नक्कल गरेकै कारण गणतन्त्रको गरिमा र प्रतिष्ठा खण्डित भएको छ । राष्ट्रपति गणतन्त्रको प्रतीक अर्थात् धरोहर हो । राष्ट्रपति व्यक्ति होइन, संस्था हो । तर नेपालको गणतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने क्रममा राष्ट्रपति नै पटकपटक विवादमा आएका छन् । संस्थापक राष्ट्रपति रामवरण यादव पनि विवादमुक्त थिएनन् भने, वर्तमान राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी पटकपटक विवादमा तानिएकी छन् । नागरिक समाज, सामाजिक सञ्जाल, सञ्चारमाध्यम, प्रतिपक्षी दलहरूले मात्रै होइन, स्वयं सत्तारूढ दलकै वरिष्ठ नेताहरूले समेत राष्ट्रपति भण्डारी शाही संस्कार, राज्य सञ्चालनमा अवाञ्छित हस्तक्षेप र दलगत आग्रहभन्दा माथि उठ्न नसकेको आरोप लगाउँदै आएका छन् । राष्ट्रपतिको शाही संस्कार र विवादित निर्णयका कारण राष्ट्रपति संस्थालाई विवादित मात्रै होइन, बदनाम र अलोकप्रियसमेत बनाएको छ ।

प्रश्न केवल पूर्वराष्ट्रपति यादव र वर्तमान राष्ट्रपति भण्डारीको होइन, गणतन्त्रको भविष्यको हो । राष्ट्रपति कमजोर र अलोकप्रिय हुनु भनेको गणतन्त्र कमजोर र अलोकप्रिय हुनु हो । नेपाली नागरिकले सामन्ती र अधिनायकवादी राजसंस्था अन्त्य गरी अर्को त्यस्तै संस्थाको परिकल्पना गरेका थिएनन्, गणतान्त्रिक शासन, संस्कार र शैलीको अपेक्षा गरेका थिए । तर राजदरबारबाट शीतलनिवास र राजाबाट राष्ट्रपति गरी भूगोल र स्वरूप परिवर्तन भए पनि शासन, शैली र संस्कार मौलिक रूपमा परिवर्तन भएन । राष्ट्रपतिको गरिमा र प्रतिष्ठा सलामी, सवारी र विलासी जीवनशैलीमा होइन, जनताको आस्था र विश्वासमा निर्भर हुन्छ । तर राष्ट्रपतिले उक्त वास्तविकतालाई आत्मसात् गरेको देखिएन । त्यसैले गणतन्त्रलाई पूर्वराजा वा कमल थापाजस्ता राजावादीहरूबाट होइन, गणतन्त्रवादी कम्युनिस्ट पार्टीकी नेत्री एवं स्वयं राष्ट्रपतिबाटै खतरा भएको वास्तविकताले गणतन्त्रको इतिहास र वर्तमान दुवै लज्जित भएको छ । गणतन्त्रको भविष्य र जनताको भावनासँग गाँसिएको संस्था र विषय भएकाले राष्ट्रपति र सरकारले आलोचनालाई सुझावका रूपमा आत्मसात् गर्नु उपयुक्त हुनेछ ।

निष्कर्ष

गणतान्त्रिक कालखण्डमा राष्ट्रियता संवर्द्धन, राष्ट्र–राज्य निर्माण र गणतान्त्रिक प्रणालीका दृष्टिले सकारात्मक र उल्लेखनीय उपलब्धि भएका छन् । तर गणतान्त्रिक गन्तव्य सकारात्मक दिशातर्फ उन्मुख भए पनि संविधानप्रति मधेसी र जनजाति समुदायको असन्तुष्टि यथावतै छ । उक्त समुदायको भावनालाई पनि सम्बोधन गर्दै संविधान संशोधनमार्फत यसलाई सबैले अपनत्व अनुभूति गर्ने साझा र समृद्ध दस्ताबेजका रूपमा विकसित गर्नु संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रकै दीर्घजीवनका दृष्टिले पनि अपरिहार्य छ । तर नेकपा र ओली सकारात्मक नभएका कारण संविधानलाई थप स्वीकार्य बनाउने अवसर गुमिरहेको छ । संविधानमा घोषणा गरिए पनि गणतान्त्रिक, संघीय र धर्मनिरपेक्ष संस्कार र शैली विकसित भइसकेको छैन । राष्ट्रपतिमा गणतान्त्रिक र सरकारमा लोकतान्त्रिक, उत्तरदायी र पारदर्शी संस्कार छैन भने, राज्यका निकाय विशेष गरी सुरक्षा निकायमा धर्मनिरपेक्ष संस्कार विकसित भएको छैन ।

आर्थिक विकास, सामाजिक रूपान्तरण, सुशासन र विकासका दृष्टिले मीमांसा गर्दा गणतान्त्रिक कालखण्ड पनि निराशाजनक देखिन्छ । संविधानका अक्षर र जनताको भावनाअनुरूप राज्य सञ्चालन गरी जनतालाई आर्थिक विकास र सामाजिक रूपान्तरणको अनुभूति दिलाउन पाइएन भने राजनीतिक परिवर्तन र कागजी संविधानको कुनै अर्थ हुँदैन । राजपरिवारको राष्ट्रियकरण गरिएको सम्पत्ति नेकपानिकट व्यापारिक घरानालाई कौडीको मोलमा सुम्पिने कम्युनिस्ट सरकारको जनवादी निर्णयले ‘सर्वहारा’ वर्गको अधिनायकत्वमा जनताको शासन स्थापित गर्ने कम्युनिस्ट ‘सिद्धान्त’ समेत प्रदूषित भएको छ । कम्युनिस्ट सरकारका भ्रष्टाचार र कमिसन काण्डको फेहरिस्तले कुशासनको इतिहासमा नयाँ कीर्तिमान कायम गरेको छ । त्यसैले अहिले संविधान र राजनीतिक प्रणालीले भन्दा पनि सरकारको सर्वसत्तावादी र भ्रष्टाचारी प्रवृत्तिका कारण लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र संविधानको भविष्यमाथि प्रश्न खडा भएको छ ।

ट्विटर : @GejaWagle

प्रकाशित : जेष्ठ १५, २०७७ ०९:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×