उद्देश्य के लिनु ? उद्यम गर्नू

विज्ञान बाबु रेग्मी

२०१९ को जुलाईमा फर्च्युन पत्रिकाले वर्षेनि प्रस्तुत गर्ने विश्वभरिको सबैभन्दा ठूला ५०० कम्पनी (ग्लोबल ५००) को नाम सार्वजनिक गर्‍यो । उक्त सूचीमा इतिहासमै पहिलोपटक अमेरिकी कम्पनीको संख्या (१२१) लाई चिनियाँ कम्पनीको संख्या (१२९) ले उछिन्यो । ब्राजिल, मेक्सिको, भारत, इन्डोनेसिया, थाइल्यान्ड लगायतका ‘इमर्जिङ’ मुलुकहरूबाट केही वर्ष अघिसम्म सूचीमा अट्न नसकेका व्यवसायहरू अहिले समेटिन सफल भए ।


चीनले यस्ता तथ्यांकमा बर्चस्व जमाउन थाल्नु र अन्य मध्यम आय मुलुकहरूको पहिचान बन्दै जानु कुनै संयोग होइन । यो सानो उदाहरणले नै प्रस्ट पार्छ ! अर्थतन्त्रले गति लिँदै जाँदा व्यवसायहरू फस्टाउँदै जान्छन् । त्यसले उद्यमशीलताको संशाधनलाई बढावा दिन्छ । फलस्वरुप, अर्थतन्त्रको जग थप मजबुत बन्दै जान्छ । छिट्टै समृद्धि ल्याउनुछ, ठूलो फड्को मार्नुछ भन्ने थाहा भएको तर कसरी दिगो वृद्धि तय गर्ने भन्ने कुरामा दुविधा रहेको नेपालजस्तो विकासोन्मुख मुलुकका लागि उद्यमशीलताको महत्त्व झनै बढी हुन्छ ।

उद्यमशीलताको महत्त्व बुझ्न नेपाली समाजको जनसांख्यिक बनोट नियाल्नुपर्छ । हाल नेपालमा जनसंख्याको आधाभन्दा बढी १५–६० उमेर समूहका सक्रिय जनशक्ति छ । मध्यमवर्गीय जनसंख्याको वृद्धि भइराखेको छ भने बजारसम्मको पहुँच गत दशकमा धेरै बढेको छ । दशकौं अँध्यारोमा रहे पनि मुलुकको ऊर्जा क्षेत्रले कोल्टे फेरेको छ । प्रविधिको विकासले नयाँ पुस्ताले नयाँ आविष्कार र विश्व बजारको समाचार सजिलै प्राप्त गर्नसकेका छन् । यी विविध कारणले अन्य विकासोन्मुख मुलुकमा झैं नेपालमा पनि उद्यमशीलतको विकासले ठोस रूप लिँदै गएको छ । उद्योग मन्त्रालयका अनुसार, गत दुई वर्षमा नेपालमा करिब २ लाख नयाँ व्यवसाय सुरु भएका छन् । हाल सञ्चालनमा रहेका ५० प्रतिशतभन्दा बढी व्यवसाय ४० वर्षभन्दा कम उमेरका मानिसले व्यवस्थापन गरिरहेका छन् । विदेशमा शिक्षा र सीप लिएर स्वदेशमै उद्यम गर्ने वा गर्न चाहनेहरूको संख्या बढेको छ । सकारात्मक संकेत देखापरेको अवस्थामा उद्यमशीलतालाई दिगो योजनासाथ अर्थतन्त्रको खम्बाको रूपमा तयार पार्ने अवसर प्राप्त भएको छ । उच्च राजनीतिक वृत्तमा स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने तथा कृषि क्षेत्रलाई व्यावसायिक रूपमा बलियो बनाउने बहस चलिरहँदा उद्यमशीलताको आवश्यकता झन् गहन भएको छ ।

विद्यमान बेरोजगारी समस्याको दिगो समाधान उद्यमशीलता नै हो । हरेक वर्ष करिब साढे चारदेखि ५ लाख नेपाली रोजगारीका लागि तयार भएर श्रम बजारमा छिर्छन् । तर देशभित्र रोजगार सिर्जनाको दर न्यून भएका कारण अझै पनि १००० भन्दा धेरै युवा दैनिक रूपमा विदेशिने गर्छन् । विगतमा भन्दा यो संख्या कम भए पनि अझै चिन्ताजनक नै छ । यसलाई दिगो रूपमा हल गर्न सरकारी तवरबाट ‘रोजगारी कार्यक्रम’ मात्र पर्याप्त हुँदैन । वर्षेनि नयाँ व्यवसायहरू खुल्दै जाने र स्थापित उद्योगधन्दाहरूको उत्पादन क्षमता बढ्दै जाने अवस्था नबनेसम्म बेरोजगार समस्या समाधान हुँदैन । २०७५ को राष्ट्रिय आर्थिक सर्वेक्षणलाई हेर्ने हो भने देशभर दर्ता भएका कुल व्यवसायमध्ये ४० प्रतिशत त २०७३ वा सोभन्दा पछि दर्ता भएका छन् । त्यसको ५० प्रतिशतभन्दा बढी २०७४/७५ मै दर्ता भएका छन् । यो आँकडाले सबै कुरा नबोले पनि स्वरोजगार र उद्यमका लागि बजार आतुर रहेको देखाउँछ । हालसालका वर्षमा बचत दर पनि बढेको छ । यसले लगानीको सम्भावनाको संकेत गर्छ । यो अवसरलाई गुम्न नदिन सबै तहका सरकारले उद्यमीमैत्री वातावरण सिर्जना गरिदिनुपर्छ । हरेक ससाना उद्यम विकास गर्न कसरी टेवा पुर्‍याउन सकिन्छ र आर्थिक तथा प्रशासनिक झमेला कसरी कम गराउन सकिन्छ भन्ने विषयलाई केन्द्रमा राखेर कार्यक्रमहरू तय गर्नुपर्छ । निजी क्षेत्र नै सबैभन्दा ठूलो रोजगारदाता हो र हुनुपर्छ, जुन उद्यमशीलताको विकासविना असम्भव छ ।

कृषिलाई व्यावसायीकरण र आधुनिकीकरण कसरी गर्ने भन्ने बहस चलिरहँदा उद्यमशीलताको आवश्यकता महसुस हुन्छ । गत दस वर्षमा दुबै खाद्य तथा नगदेबाली उत्पादनमा उल्लेख्य वृद्धि हुनसकेको छैन । ठूलो मात्रामा उत्पादन हुने क्षेत्रमा उत्पादकत्व वृद्धि नगरी कृषि क्षेत्रको उत्थान हुन सक्दैन । यसका लागि उत्पादनमात्र होइन, वस्तुको तयारी, ब्रान्डिङ र बजार व्यवस्थापनसम्म निजी क्षेत्रको संलग्नता बढाउन उच्च लगानी क्षमता भएका उद्यमहरूको प्रोत्साहन गरिनुपर्छ । तर अझै पनि ८० प्रतिशत जनसंख्या ग्रामीण क्षेत्रमा बसिरहेको अवस्थामा कृषि क्षेत्रको ठूला उद्यममात्र समाधान होइन । अफ्रिकामा पछिल्लो समय साना किसान (स्मलहोल्डर फार्मर्स) हरूलाई उत्पादकत्व बढाउने र बजारसँग जोड्ने कार्यक्रमहरूमार्फत उद्यमशीलतातर्फ उन्मुख गरिएको छ । नेपालका लागि पनि गाउँघरका साना किसानहरूलाई थोरै स्रोत र साधन उपलब्ध हुँदा उत्पादन र आय वृद्धि गर्नसक्ने बनाउन कृषि क्षेत्रमा साना उद्यमीहरूको प्रवेश आवश्यक छ ।

अर्गानिक खेती, पानीमै सब्जी उत्पादन गर्ने विधि (हाइड्रोपोनिक्स), ग्रामीण उत्पादनको बजारीकरण, नेपाली चिया–कफीको ब्रान्डिङ, अनलाइन खाद्य बिक्री–वितरण आदि क्षेत्रमा पछिल्लो समय युवा उद्यमीहरू लालायित देखिएका छन् । सरकारले अघि सारेको अन्य कृषि सहुलियतका साथै कृषि क्षेत्रमा देखिएका यी आधुनिक उद्यमशीलतालाई समयमै ध्यान दिनु आवश्यक छ । झन्डै ७० प्रतिशत जनसंख्या आबद्ध भएको र कुल गार्हस्थ उत्पादनमा करिब एक तृतीयांश योगदान रहँदै आएको कृषि क्षेत्रलाई दिगो विकासको साझेदार बनाउने हो भने स्थानीय तहमा नै प्रोत्साहन गर्न सकिने साना तथा मझौला उद्यमको विकास अपरिहार्य छ ।

दीर्घकालीन आर्थिक विकास निजी क्षेत्रको बलमा हुन्छ । सरकारी पहलमा पूर्वाधार विकास हाम्रो प्राथमिकता हो नै, तर यी संरचनाले विकासलाई सहजीकरण गर्नेमात्र हो । उद्यमीहरूबाट हुने अन्वेषण र लगानी वृद्धिले उत्पादन क्षमता बढाउँछ । रोजगार सिर्जना गर्छ । प्रतिव्यक्ति आय माथि उठाउँछ । बलियो आर्थिक वृद्धिलाई निरन्तरता दिन्छ । यसर्थ नेपाली अर्थतन्त्रको दिगो आर्थिक विकासको केन्द्रमा उद्यमशीलताको विकास र व्यवस्थापन पर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७६ ०८:१०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पूरक भोजनको नाममा ठगी

डा. अरुणा उप्रेती

अहिले नेपालमा ‘फोर्टिफिकेसन’को हावा चलेको छ । आमजनले खाने खाना पिठो, तेल, चामल आदिमा थरीथरीका भिटामिन, खनिज पदार्थ मिसाएर खान दिने चलन छ । जब सरकारले साधारणजनको स्वास्थ्यको वास्ता गर्नुको साटो ठूला व्यापारीहरूको पैसा कमाउने चाहनालाई बढी समर्थन गर्छ, त्यसबेला ‘फोर्टिफिकेसन’को ‘स्वाङ’ र नाटक हुन्छ ।

प्रकृति दयालु छ । राम्रो स्वास्थ्यको लागि चाहिने सम्पूर्ण भोजन प्रकृतिबाटै पाइन्छ । तर राजनीतिक, सामाजिक, धार्मिक र गरिबीको कारणले मानिसहरूलाई कुपोषण हुँदा व्यापारिक घरानाका मानिसहरू कुपोषण ठिक पार्न हामी खानामा अनेक थरीका भिटामिन मिलाइदिन्छौं । फोर्टिफिकेसन गरिदिन्छौं, अनि कुपोषण हुँदैन भनेर सरकारलाई भन्छन् । सरकार समस्याको विश्लेषणविनै त्यस्ता व्यपारीको चंगुलमा पर्छ । यसले सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्या सिर्जना हुन्छ ।

नेपालमा अहिले पूरक खाना (पूरक आहार) भनेर अनेक प्याकेटका खाना, भिटामिन, खनिज, ओमेगा ३ जस्ता पदार्थको बिक्री भइरहेका छन् । एक चक्की वा क्याप्सुलको ५०–१०० रुपैयाँसम्म पर्ने यस्ता पूरक आहारले केही फाइदा हुँदैन । यो बनाएर बेच्ने कम्पनीहरूचाहिँं मालमाल हुन्छन् । उपभोक्ता मञ्चमा आबद्ध बाबुराम हुमागाईंले एक कार्यक्रममा भनेका थिए, ‘कतिले विवेकशील तरिकाले पूरक आहार बेच्न नियम बनाउनुपर्छ भन्छन्, तर अनेक थरीका भिटामिन, खनिजहरू जुन प्रकारले क्याप्सुलका रूपमा उपभोक्ताले प्रयोग गर्छन्, त्यो अविवेकशील नै हुन्छ । त्यो कामै लाग्दैन । अनि किन त्यसबारे नियम बनाउनु ?’

विवेकशील जनस्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार पूरक आहारलाई औषधिको रूपमा खानै पर्दैन । सन्तुलित खाना खाए पुग्छ । पूरक आहार किन्नु व्यर्थमा पैसा खर्च गर्नु हो । डाक्टरहरू पनि ‘तिम्रो भोजन नै औषधि हो’ भन्छन् । वास्तवमा राम्रो भोजन नभए जति औषधि खाए पनि काम लाग्दैन ।

कुपोषित बालबालिकालाई भोजनको माध्यमबाट नै स्वस्थ बनाउन सकिन्छ । स्वास्थ्य मन्त्रालयले विभिन्न जिल्लामा स्थापना गरेको ‘पोषण पुन:स्थापना गृह’मा कुपोषित बालबालिकालाई भान्छाकै खानेकुरा ख्वाएर, मसाज गरेर, खेलाएर, घाममा राखेर ठिक पारिन्छ । तर पूरक आहार बनाउने कम्पनीहरू भन्छन्, ‘सूक्ष्म पोषण तत्त्वहरू भएको पूरक आहारले अनेक रोगबाट बचाउँछ ।’ यस्तो भ्रम सिर्जना गरेर उपभोक्तालाई नचाहिने औषधि किन्न लगाइन्छ ।

भारतमा सन् २०१७ मा ४ खर्ब डलरको ‘पूरक आहार’को व्यापार थियो । २०२२ मा यो १० खर्बको हुने एक अध्ययनले देखाएको छ । अर्थात् अनेक विज्ञापनको फन्दामा फँसेर मानिसहरू घरको खाना बेवास्ता गरी पूरक आहार किन्छन् । नेपालमा पनि त्यस्तै अवस्था देखा परिरहेको छ । मानिसहरूले ५ रुपैयाँमा पाइने खाना छाडेर पूरक आहारको रूपमा ५० रुपैयाँमा क्याप्सुल किन्छन् । आजभोलि स्वास्थ्यकर्मीहरूले पूरक आहारलाई औषधि भनी लेखिदिन्छन् । कति दु:खलाग्दो कुरा ।

म १६ महिना नेदरल्यान्ड बसेँ । त्यहाँ कसैलाई पनि ‘भिटामिन’ वा ‘पूरक आहार’ दिएको देखिन्न । अमेरिकामा चाहिँ ‘हेल्थ फुड’ को नाममा पूरक आहारमा अर्बौं डलरको व्यापार हुन्छ । पूरक आहार नखाने डचहरू अमेरिकनहरूभन्दा स्वस्थ छन् भन्ने तथ्यांकले देखाउँछ ।

भारतमा गरिएको एक अनुसन्धान अनुसार भिटामिनको चक्की, झोल र खनिज पदार्थ ४० प्रतिशत, अनेक थरीका ‘हर्वल औषधि’ भनेर २० प्रतिशत, फो बायोटिक १० प्रतिशत, ओमेगा ३ फ्याट्टी एसिड, प्रोटिन १५ प्रतिशत विभिन्न नामबाट बिक्री हुन्छ । यो पढेपछि मलाई लाग्यो, त्यहाँका करोडौं जनतालाई ‘पूरक खाना’को रूपमा ठगिएको छ । त्यहाँका जनताले घरको गहुँ, दाल, दही छाडेर पूरक आहार खान्छन्, भोजन होइन ।

नेपालमा कुनै–कुनै स्वास्थ्यकर्मीले बिरामीलाई ३ वटा औषधि लेखे त्यसमा २ वटा पूरक आहार लेख्छन् । औषधि विभागले यस्ता पूरक आहार औषधि पसलमा बेच्ने होइन भन्छ । तर खाद्य विभागचाहिँ यसलाई बेच भन्छ । मारमा पर्ने त उपभोक्ता नै हुन् । यस्ता पूरक आहारको मानिसलाई जरुरतै पर्दैन । त्यसमाथि पनि क्लिनिकल अन्कोलोजी सम्बन्धी एक अध्ययनमा सिद्ध भएको छ— भिटामिन बी ६ र भिटामिन बी १२ चक्की पूरक आहारको रूपमा खाँदा फोक्सोको क्यान्सरको सम्भावना बढ्न सक्छ । यस्ता क्याप्सुलले बेफाइदा गर्छन् भन्ने उपभोक्तहरूलाई थाहा छैन । यस्ता पूरक आहारको बाहिरपट्टि लेखिएको हुन्छ, ‘औषधि होइन’, तर डाक्टरहरूले लेखिदिन्छन् । कसैले प्रश्न गर्दैन ।

काठमाडौंका ३ वटा अस्पतालमा ३ सय बिरामीको पुर्जीको विश्लेषण गर्दा डाक्टरले लेखिदिएको औषधि हेर्दा ५१ प्रतिशतलाई भिटामिन, १५ प्रतिशतलाई खनिज, ५ प्रतिशतलाई प्रोबायटिक, ३ प्रतिशतलाई प्रोटिन, ३ प्रतिशतलाई पाचन रस दिइएको फेला पर्‍यो । २३ प्रतिशतलार्ई चाहिँ किन केही पनि नदिइएको होला ? यो पनि अनुसन्धानको विषय हो ।

बालबालिकालाई घरको खानाले पुग्दैन । त्यसैले भिटामिन ‘ए’, ‘डी’ मिलाइएको पिठो ख्वाउनुपर्छ । महिलाहरू गर्भवती भएका बेला घरमा पकाएको खानाले मात्र कुपोषण हुनसक्छ । बच्चा सानो हुनसक्छ । त्यसैले फोर्टिफिकेसन गरेको अन्न ख्वाउनुपर्छ । व्यापारीहरू यस्ता भ्रामक प्रचार बारम्बार गर्छन् । तर गर्भवती महिलालाई पहिले नै शरीरमा भिटामिन ‘ए’ र ‘डी’ पर्याप्त छ भने भिटामिन ‘ए’ र ‘डी’ले ‘फोर्टिफिकेसन’ मिलाएको पिठो वा चामल खान दियो भने उसको शरीरमा यस्ता भिटामिन बढी हुनसक्छ । अनि झन् नोक्सान गर्छ । शरीरमा भिटामिन ‘ए’ चाहिनेभन्दा बढी भएपछि छालाका अनेक समस्या देखिन्छन् ।

आँखामा आँसुको कमी हुन्छ । कपाल झर्ने, नङ झर्ने, वाकवाक आउने, टाउको दुख्ने समस्या हुनसक्छ । ‘हाइपर भिटामिनोसिस’ अर्थात बढी भिटामिन भएपछि हड्डीमा पनि समस्या देखिन्छ । गर्भवतीलाई भिटामिन ‘ए’ बढी भएपछि भ्रूणलाई पनि असर पर्न सक्छ । विश्व स्वास्थ्य संघले भनेको छ, ‘अन्नमा भिटामिन ‘ए’ मिलाउनु हुँदैन ।’ भिटामिन ए त फर्सी, गाँजर, शखरखण्ड, हरियो तरकारी खाएपछि शरीरलाई प्राप्त भइहाल्छ । तर नेपाल सरकार फर्सी, सिस्नो, पालुंगो, सहजन, करीपत्ता, गाँजर आदि पर्याप्त हुने ठाउँमा पनि भिटामिन ‘ए’को क्याप्सुल नै खानुपर्छ भनिरहन्छ भने कुपोषणको समस्या कम हुँदैन ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७६ ०८:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT