वातावरणमा अधुरो बहस- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

वातावरणमा अधुरो बहस

वातावरणीय प्रभाव परिवर्तनीय भए पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्छ, अपरिवर्तनीय भए विकल्प खोज्नुपर्छ ।
सुबोध ढकाल

काठमाडौँ — नेपालमा पूर्वाधार विकासका काममा खिचातानी, किचलो र नकारात्मक बहस बढी चल्ने गरेका छन् । सूक्ष्म विश्लेषण र अनुसन्धान बेगर वजन बिनाका तर्कवितर्क हुने गर्छन् । यसमा राजनीतिक स्वार्थ प्रतिविम्बित देखिन्छ ।

जीविकोपार्जनमा कठिनाइ भएपछि सल्यान शान्तिनगरका बादी महिलाहरू बिक्री गर्नका लागि शारदा खोलाबाट गिट्टी बालुवा निकाल्दै । तस्बिर: विप्लव/कान्तिपुर

पूर्वाधार निर्माणका सन्दर्भमा निर्माणपछिको परिदृश्य र वातावरणमा पर्ने प्रभावबारे वैज्ञानिक विश्लेषण जरुरी हुन्छ । विकास निर्माणका विषयमा भइरहेका बहसले वातावरण भनेको रुख र वनमात्र हुन् भन्ने सन्देश प्रवाह गरेजस्तो देखिन्छ । वातावरणको बहसमा रुख र वनलाई मात्र बढी केन्द्रित गरिनु विषयको गम्भीरता नबुझ्नु हो । पूर्वाधार विकास वा अन्य विकासको काम गर्दा त्यसले वातावरणमा के नकारात्मक प्रभाव पार्छ र त्यहाँको अहिलेको वातावरणले उक्त विकास कार्यलाई के प्रभाव पार्छ भनी दोहोरो र मिहिन विश्लेषण गर्नुपर्छ ।


विकासको काम गर्न लागिएको स्थानमा धेरै पहिरो भए त्यसले पहिरोले विकासको काममा पार्ने असरबारे बहस हुँदैन । त्यस स्थानमा चट्टानहरू दोब्रिएका, टुक्रिएका र कुहिएका हुन सक्छन् । तिनले परियोजनामा नकारात्मक प्रभावबारे छलफल गरिँदैन । भूकम्पले पहिले ठूलो क्षति गरेको, बाढी आएको भए त्यसबाट निर्माण कार्यमा हुनसक्ने जोखिमबारे चर्चा हुँदैन । के यी वातावरणका विषय होइनन् ? यस्ता कुराले वातावरणमा नकारात्मक प्रभाव पार्दैन ?


मुख्यतया वातावरणका दुई खाले प्रभाव हुन सक्छन्– अपरिवर्तनीय वा भर्पाइ गर्न नसकिने प्रभाव र परिवर्तनीय वा भर्पाइ गर्न सकिने प्रभाव । अपरिवर्तनीय प्रभाव भन्नाले विकासको कामले एक चोटी नकारात्मक प्रभाव पार्‍यो भने त्यसलाई सकारात्मक रूपमा परिवर्तन गर्न सकिँदैन । जस्तो– मान्छेको ज्यान । विकासको कामले कोही मान्छेको मृत्यु भयो भने त्यसलाई फेरि जिउँदो बनाउन सकिँदैन । यो सबैभन्दा ठूलो वातावरणीय प्रभाव हो । विकासका कामले कोही मान्छेको ज्यान लिन्छ भने त्यस्तो विकास कार्य अघि बढाउन मिल्दैन । यसमा दुर्घटनावश हुने मृत्यु भने पर्दैन ।


अर्को प्रभाव मान्छेको सम्पत्ति र जीविकोपार्जनसँग गाँसिएको हुनसक्छ । यो भर्पाइ गर्न सकिन्छ । नकारात्मक प्रभाव पर्ने मानिसको तुलनामा धेरै गुना मानिसलाई जीवनस्तर उठ्नेगरी सकारात्मक प्रभाव पार्ने परिदृश्य देखिन्छ भने नकारात्मक प्रभाव परेका मानिस वा समुदायलाई जीवनस्तर सप्रिने गरी वैकल्पिक व्यवस्था गरेर विकास कार्य गर्न वाञ्छनीय हुन्छ । यस्तो प्रभावको सजिलै भर्पाइ गर्न सकिन्छ । पानी, वनस्पति, जनावर, जैविक विविधता र वातावरणीय पक्षमा पर्ने प्रभावका विषयमा पनि विश्लेषण गर्नु जरुरी हुन्छ ।


यस्ता पक्षको वातावरणीय प्रभाव परिवर्तनीय वा अपरिवर्तनीय दुबै खाले हुन सक्छन् । कुनै जनावर, वनस्पति वा तिनीहरूको समूह निमिट्यान्न हुने परिदृश्य देखिन्छ भने त्यो अपरिवर्तनीय प्रभाव हो । त्यसको वैकल्पिक व्यवस्था गर्न सकिँदैन र त्यस्तो विकास आयोजना अगाडि बढाउन मिल्दैन । उचित व्यवस्थापन गर्न सकिने र अस्तित्व समाप्त नहुने अवस्था हो भने सकेसम्म कम प्रभाव पर्ने प्रविधि प्रयोग गरी विकास कार्य गर्नुपर्छ ।


प्राय:जसो विकासका कामले पानीको स्रोत निमिट्यान पार्नेगरी प्रभाव पार्दैनन् । विज्ञान र प्रविधिको उचित प्रयोग गरेर स्रोत पुनर्जीवित गर्न सकिने आधार छन् । असर र फाइदाको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्ने हो भने यस्ता प्रभाव भर्पाइ गर्न सकिने हुन् कि नसकिने हुन् भन्ने राम्ररी थाहा पाउन सकिन्छ । वनजङ्गल अनि त्यसमा आस्रितका लागि पनि उचित र वैकल्पिक व्यवस्था गरेर परिवर्तनीय प्रभावमा बदल्न सकिन्छ ।


मानिसको ज्यान लिने खालको विकासका काम सबैभन्दा ठूला र अपरिवर्तनीय वातवरणीय प्रभाव हुन् । मान्छेको ज्यान जाने कुरा वातवरणीय मात्र नभई पारिवारिक, सामाजिक र अन्य सबै हिसाबले पनि सबैभन्दा अपरिवर्तनीय प्रभाव हो । यस्तो परिदृश्य विकासका काम गर्दा अथवा विकासका काम समाप्त भैसकेपछि तिनै कामका कमजोरीले निम्त्याउने पहिरो, बाढी लगायतका विपद्ले ल्याउने गर्छन् ।


जमिनको कमजोर भाग आँकलन नगरी वा वास्ता नगरी सडक खन्ने क्रममै पहिरो आई मान्छेको ज्यान जानु, पहिलेको ठूलो पहिरो चिन्न नसकी वा वास्ता नगरी त्यही स्थानमा बनाइएका संरचना वा जलविद्युत योजनामा बनेका ठूला बाँध उचित स्थानमा नराखिँदा तिनीहरू भत्किएर हुने मानवीय क्षति भर्पाइ गर्न नसकिने प्रभाव हो ।


जमिन मुनिको पानी बढी निकालेर जमिन र घर भास्सिएर हुने मानवीय क्षति, जमिनको स्थिति र धान्न सक्ने क्षमताको लेखाजोखा नगरी वा गलत स्थानमा बनेका ठूलठूला भवन वा अन्य भौतिक संरचना भत्किएर हुने मानवीय क्षति पनि भर्पाइ गर्न सकिँदैन । आउन सक्ने सबैभन्दा ठूलो बाढीको सतह आँकलन नगरी तथा खोला कत्तिको डाइनामिक छ भन्ने लेखाजोखा नगरी खोला नजिकै बसाइएका सहर र बस्ती अनि तिनले ल्याउने विपद्, भूकम्पको उच्च जोखिमयुक्त स्थानमा बसाइएका बस्ती र अन्य पूर्वाधार विकासका कामले गर्ने मानवीय तथा समग्र वातावरणीय क्षति अपरिवर्तनीय र भर्पाइ गर्न नसकिने वातावरणीय प्रभाव हुन् ।


पूर्वाधार विकास र अन्य विकासका कामबाट अथवा काम गर्ने स्थानको कमजोरीले विपद्हरू निम्तिन्छन् भने त्यो सबैभन्दा ठूलो र भर्पाइ गर्न नसकिने वातावरणीय प्रभाव हो ।


लेखक इन्जिनियरिङ भूगर्भविद् हुन् ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७५ ०८:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पूर्वाधार विकासमा अतिवाद

सुबोध ढकाल

काठमाडौँ — पूर्वाधार विकासका सन्दर्भमा नेपालमा दुई खाले अतिवाद देखिएका छन् । एउटाले भौगर्भिक, भौगोलिक, जैविक, वित्तीय, सामाजिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय जस्ता कुरालाई महत्त्वको ठान्दैन । पूर्वाधार विकास देश विकासको मेरुदण्ड भएकाले जति नकारात्मक प्रभाव परे पनि यस्ता कुरा गौण ठान्नुपर्छ भन्छ ।

अर्को अतिवादले प्रकृतिलाई चलाउनै हुँदैन, रुख काटेर विकास गर्न पाइँदैन, जलविद्युत् आयोजना भन्नासाथ वातावरणीय विनाश हो, देश विकासका नाममा विनाश भयो जस्ता तर्क अघि सार्ने गर्छ । निजगढमा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल बनाउनैपर्छ भन्नेहरू र विमानस्थल निर्माणले वातावरण सखाप पार्छ भन्दै यसको विरोध गर्नेहरू अतिवादका पछिल्ला उदाहरण हुन् ।

यस सन्दर्भमा विकासपछि र वातावरणमा पर्ने प्रतिकूल प्रभावको परिदृश्य कस्तो भन्ने विषयमा वैज्ञानिक विश्लेषण जरुरी हुन्छ । त्यस्तै वातावरणीय प्रतिकूल प्रभाव के साँच्चिकै अपरिवर्तनीय हो भन्नेमा पनि बिनापूर्वाग्रह र नि:स्वार्थ ढंगले सूक्ष्म अध्ययन गर्न आवश्यक छ । विकासका कारण वातावरणमा पर्ने प्रतिकूल प्रभावको भर्पाइ किन जरुरी छ, भर्पाइ गर्ने तरिका के हो र कति समयसम्म भर्पाइ हुन्छ भन्ने विषयमा वैज्ञानिक खाका र योजना विकासका सबैखाले परियोजनाले विस्तृत अध्ययनका बेला बनाइसकेको हुनुपर्छ ।

हामीकहाँ परियोजना सुरु हुनुपूर्व वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन अथवा यस्तैखाले प्रतिवेदन बुझाउनुपर्ने प्रावधान छ तर के यस्ता प्रतिवेदन सम्बन्धित विषयमा ज्ञान, अनुभव र कुशलता प्राप्त विज्ञले अनि उपयुक्त विधिअनुसार तयार पार्ने गरेका छन् भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । जनधनको सुरक्षा, समृद्धि र देश विकासका साथै वातावरणको संवेदनशीलतासँग जोडिएका दूरगामी प्रभाव पार्ने आयोजनामा केटाकेटी पाराका वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनका कुरा सतहमा आउनुलाई त्यस्तै अतिवाद प्रोत्साहन गर्ने र दिगो विकास हुन नदिने षड्यन्त्रका रूपमा लिनुपर्ने हुन्छ ।


यतिसम्म कि, एउटा आयोजनाको वातावरण प्रभाव मूल्याङ्कन प्रतिवेदनमा अर्कै आयोजनाको नाम र ठाउँ साभार गरिएको पाइएको समेत सुनिने गरेको छ । यस्ता प्रतिवेदनलाई कसरी सदर गरिन्छ अनि त्यसलाई कसले र कसरी पत्याउने भन्ने गहन प्रश्नको उत्तर कसले दिने ? यस्ता काम गर्ने संस्था र व्यक्तिहरू दण्डित हुने गरेका छन् ? वातावरण प्रभाव मूल्याङ्कन गर्ने व्यक्ति र संस्थाका लागि लाइसेन्स व्यवस्था गर्ने र उनीहरूको प्रतिवेदनमा कमजोरी भेटिए लाइसेन्स खारेज गर्ने प्रावधान राख्नसके बेथिति अन्त्य हुन सक्थ्यो ।

भौगर्भिक अध्ययनबिना पूर्वाधार विकासका काम अघि बढाउनु, सम्बन्धित सबै क्षेत्रका साँच्चिकै विज्ञहरूसँग अन्तक्र्रिया नगरी सहमति दिनु, दिगो विकास र कम वातावरणीय प्रभावका लागि उपयुक्त प्रविधिमा ध्यान नदिनु, सम्बन्धित विषयका प्राविधिक बन्दोबस्त नगरी विकासका काम गर्नुजस्ता कुरा वातावरण र दिगोपनमा संवेदनहीनता हुन् ।

विकास र वातवरणजस्ता संवेदनशील र दूरगामी प्रभावका विषयमा दलगत राजनीतिक गन्ध आउनु लज्जास्पद छ । प्राविधिक र वैज्ञानिकले आफ्नो निहित स्वार्थका लागि अर्थात कुनै राजनीतिक पार्टीलाई खुसी बनाउन वर्षौं लगाएर आर्जन गरेको ज्ञान र बुद्धि तिलाञ्जली दिन तम्तयार हुने प्रवृत्ति छ । सम्बन्धित विषयको ज्ञान र अनुभवबिना आफूलाई विज्ञका रूपमा प्रस्तुत गर्नेहरू पनि छन् । त्यही आधारमा उनीहरूलाई ‘महान् विज्ञ’ ठहर्‍याउनु विडम्बनापूर्ण छ । साँच्चिकै देशको दिगो विकास गर्ने हो भने नक्कली प्राविधिक र विज्ञलाई बिदा गर्नुपर्छ । कुनै राजनीतिक पार्टीमा आबद्ध नभएका तर सम्बन्धित विषयमा विद्वत्ता हासिल गरेका विज्ञ पहिचान गरी रोस्टर बनाउनुपर्छ र परेका बेला उनीहरूलाई परिचालन गर्नुपर्छ ।

वातावरणका अतिवादीहरूलाई मेरो सुझाव छ– पहिला विषयको संवेदनशीलता अनि गाम्भीर्यलाई बुझ्ने गर्नुस् । विकासको कुरा आउनासाथ वातावरणको हवाला दिँदै नकारात्मक प्रतिक्रिया नदिनुस् । सस्तो लोकप्रियताभन्दा पनि साँच्चिकै अपरिवर्तनीय वातावरणीय र दिगो प्रभावबारे सूक्ष्म अध्ययन गरेर मात्र धारणा बनाउनुस् ।


वातावरणको कुरा खालि विकासविरोधी एजेन्डा हो भन्ने अतिवादीलाई मेरो सुझाव छ– विकासको सर्वस्वीकार्य मान्यताअनुसार वातावरणमा अपरिवर्तनीय र दूरगामी प्रभाव पर्ने परिदृश्य देखिन्छन् भने त्यो विकास नभएर विनाश नै हो भन्ने बुझ्नुस् । वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन संवेदनशील विषय भएकाले यसलाई औपचारिकताका हिसाबमा नगराउनुस् । भर्पाइ गर्न सकिने वातावरणीय प्रभाव भए कसले, कसरी र कहिलेसम्म भर्पाइ हुने हो स्पष्ट खाका र योजना तयार पार्नुस् ।


सरोकारवालालाई चित्त बुझाउनुस् । नेपाल भौगर्भिक हिसाबले अति गतिशील छ भन्ने कुरा सदैव याद गर्नुस् । प्राविधिक कुरामा कुन राजनीतिक पार्टी वा को मान्छे भन्ने कुराबाट कहिल्यै प्रभावित नहुनुस् । प्रकृतिसँग लाप्पा खेल्ने अनि पहाडको अस्तित्व मेटाएर विकास गर्छु भन्ने जस्ता सोच दिमागमा कहिल्यै नल्याउनुस् । विश्वप्रसिद्ध नयाँ प्रविधि प्रयोग र दिगो विकासको अवधारणालाई सदैव बढाउनुस् ।

विकास र वातावरणका कुरामा सरकार र राजनीतिक पार्टीहरूलाई मेरो सुझाव छ– यो देश हामी सबैको हो, विकास भएको देश भोलि म पनि चलाउन पाउनेछु । देश विकास हुनु भनेको मेरो पनि विकास हुनु हो । विकास गर्न नदिएर होइन, उसले भन्दा धेरै विकास म गर्छु भन्ने जस्ता सकारात्मक सोच र कदमले मात्र देश समृद्ध बन्न सक्छ ।

सरकारमा हुँदा त्यही कुरा ठीक अनि सरकारबाहिर हुँदा त्यही कुरा बेठीक जस्तो दहीचिउरे कुराले तपाईंको अनि तपाईंको पार्टीको लोकप्रियता बढ्दैन, बरु घट्छ । आफ्नै पार्टीमा लागेका बुद्धिजीवी र विज्ञ भनिनेहरूको मात्र विश्वासमा नपर्नुस् । तिनीहरूकै कारण तपाईंको राजनीति दाउमा पनि पर्न सक्छ । प्राविधिक र इन्जिनियार अनि वैज्ञानिकलाई गलत कामका लागि कहिल्यै दबाब नदिनुस् ।


लेखक इन्जिनियरिङ भूगर्भविद् हुन् ।

प्रकाशित : आश्विन १४, २०७५ ०८:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×