गुल्मी — विद्यार्थीको मिहनेत, शिक्षकको सक्रियता र समुदायको सहभागितमा यहाँको एक विद्यालयमा खेती गरेर सीप सिक्नेसँगै राम्रो आम्दानी पनि भइरहेको छ । गुल्मीको चन्द्रकोट गाउँपालिका–५ ग्वाघामा रहेको ग्वाघा माध्यमिक विद्यालयमा विद्यार्थीहरु पढाइसँगै कृषि कर्ममा पनि सहभागी भइरहेका छन् ।

कक्षा ८ मा अध्ययनरत् विद्यार्थी आरोही काउछाले विद्यालयमा कृषि गरेपछि कृषि कर्मप्रति बुझ्ने अवसर मिलेको बताइन् । ‘समूहमा मिलेर काम गर्ने बानीको विकास भएको छ’, उनले भनिन्, ‘विद्यालयको सिकाइ घरमा पनि पेशाका रुपमा अगाडि बढाउन सकिने सोंचेका छौं ।’  

विद्यालय परिसरमा अहिले दुई रोपनी जग्गामा खेती भइरहेको छ । जसमध्ये केही व्यक्तिगत जग्गा भए पनि विद्यालयलाई निःशुल्क भोगचलन गर्न दिइएको छ । कक्षा ८ देखि १० सम्मका ९० जना विद्यार्थी कृषिमा संलग्न छन् । आलोपालो, बिदाको दिन, खाली पिरियड र विद्यालय समयभन्दा अघिपछिको समयमा विद्यार्थी खटिने गरेका छन् । जसमा शिक्षकको सक्रियता र समुदायस्तरबाट साथ रहेको छ ।

तीन वर्षदेखि थालिएको कृषि कर्मबाट विद्यालयले आठ लाख रुपैयाँ आम्दानी गरेको विद्यालयका प्रधानाध्यापक प्रकाश थापाले बताए । जसमध्ये २ लाख रुपैयाँ विद्यार्थीको शैक्षिक भ्रमण र छात्रवृत्ति वितरण भएको छ भने ६ लाख रुपैयाँ ‘विद्यार्थी कल्याणकारी कोष’ मा बचत रहेको छ । विद्यालयिमा मल्चिङ्ग प्रविधिबाट अकबरे खुर्सानी खेती, अदुवा, च्याउ, स्कुस र सिमीलगायतका तरकारी खेती भइरहेको छ ।

कक्षा ११ मा पढ्ने शुलभ कार्कीले विद्यालयमा सिकेर घरमा व्यवसायिक खेती नै गरेका छन्  । सिजनअनुसारको खेती गर्ने उनले आफ्नो खर्च कृषिबाटै चलाउँछन् भने बुबाआमा पनि यसैमा संलग्न हुँदा घरखर्चको पनि जोहो भएको छ । ‘साथीहरुसँग मिलेर काम गर्दै स्कुलमा च्याउ र खुर्सानी खेती सिक्यौं’, उनले भने, ‘अहिले घरमा च्याउ र खुर्सानी खेती बिस्तार गरेका छौं, यसले आर्थिक आम्दानी पनि भएको छ साथै बाआमालाई सहयोग पनि भएको छ ।’ उनको कर्मप्रति बुबाआमाले सहयोग गर्दै प्रशंसा पनि गर्ने गरेका छन् ।  

अर्का विद्यार्थी सोनिया कार्कीले आफूहरु मिलेर गरेको उत्पादन आफैंले प्रयोग गर्न पाएको र यसले सिकाइ पनि भएको बताउँछिन् । ‘बाउबाजेले परम्परागत रुपमा खेती गर्थे, जसले केही समय खान मात्रै पुग्थ्यो’, उनले भनिन्, ‘हामीले आधुनिक किसिमले गरेका छौं, आम्दानीसहित भविष्यमा पनि यसले फाइदा पुर्‍याउने आशा छ ।’ बिरुवा घर लगेर लगाएर उत्पादन दिने गरेको उनले बताइन् ।

समिर कार्की कक्षा ८ मा पढ्ने यस विद्यालयका नयाँ विद्यार्थी हुन् । उनी पनि यो विद्यालयले सुरुवात गरेको कृषिमा आकर्षित छन् । ‘कृषिबाट पनि रोजगारी र आम्दानी हुन्छ भन्ने कुरा गाउँकै विद्यालयमा सिक्यौं’, उनले भने । 

कुनै प्राविधिक नभई साधारण विषय पढाइ हुने ग्रामीण भेगको विद्यालय भए पनि विद्यार्थीका लागि सिकाइ र विद्यालयका लागि नयाँ अभ्यासका रुपमा कृषि कर्म सुरु गरेको विद्यालयका प्रधानाध्यापक प्रकाश थापाले बताए । ‘खाली समयमा विद्यार्थीले नपढ्ने, कुलतमा फस्ने र मोबाइलमा गेम मात्रै खेल्ने समस्या थियो’, उनले भने, ‘विद्यार्थीका सिकाइका रुपमा खाली पिरियड, बिदाको दिन र अघिपछिको समय सदुपयोगका लागि सुरु गरेका हौं ।’ विद्यालय पसिरमा कृषि योग्य जमिन नभए पनि खरबारीका रुपमा रहेको बाँझो बारीमा खेतीपाती गरेको उनले बताए  ।

विद्यालयले गतवर्ष अकबरे खुर्सानी बिक्रीबाट मात्रै डेढ लाख रुपैयाँ आम्दानी भएको थियो भने ६ क्विन्टल भन्दा बढी अदुवा बिक्री गरेको थियो । अहिले पनि विद्यालयबाट अकबरे खुर्सानी प्रतिकिलो ३ सय रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको छ । विद्यार्थीका लागि निःशुल्क बिरुवा वितरण गर्दै त्यसको अवस्था शिक्षककले रेखदेख गर्दै आएका छन् । ‘विद्यार्थीको मेहनत, हाम्रो सक्रियता र समुदायको साथमा कृषिबाट सिकाइसँगै आम्दानी पनि भइरहेको छ’, प्रधानाध्यापक प्रकाश थापाले भने ।