काठमाडौँ — जापानमा १० महिनायता ७२ नेपालीको मृत्यु भएको छ । त्यसमध्ये २८ विद्यार्थीले आत्महत्या गरेका छन् । परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार गत साउनदेखि असार तेस्रो सातासम्म ७२ नेपालीको ज्यान गएको हो । बिरामी भएर मृत्यु हुनेको संख्या न्यून छ । कतिपय मृत्युको कागजातमा कारण खुलाइएको छ तर धेरैजसोमा ‘पत्ता नलागेको’ (कारण नखुलेको) लेखिएका छन् । 

जापानका लागि कार्यवाहक राजदूत हरिहरकान्त पौडेलले पछिल्लो समयमा मृत्युका घटना बढेपछि शव व्यवस्थापन निकै जटिल बनेको बताए । ‘कतिपय परिवारका सदस्यले यहाँ नै अन्तिम संस्कार गर्ने गरेका छन्, कतिपय केसमा अन्तिम संस्कार भइसके पनि पछि आफन्तले दूतावासलाई जानकारी पनि दिने गरेका छैनन्,’ उनले भने ।

जापानबाट नेपालमा शव ल्याउनका लागि झन्डै १२ लाख रुपैयाँ लाग्छ । शैक्षिक संस्थाहरूले विद्यार्थी भिसामा गएका विद्यार्थीको शव नेपाल पठाउन लाग्ने खर्चसमेत बेहोर्ने गरेका छैनन् ।जापानबाट नेपालमा शव ल्याउनका लागि झन्डै १२ लाख रुपैयाँ लाग्छ । शैक्षिक संस्थाहरूले विद्यार्थी भिसामा गएका विद्यार्थीको शव नेपाल पठाउन लाग्ने खर्चसमेत बेहोर्ने गरेका छैनन् । त्यस्ता शैक्षिक संस्थाहरू दूतावासको सम्पर्कमा आउने गरेका छैनन् । पछिल्लो समय भाषा पढ्न भन्दै विद्यार्थी भिसामा जापानमा काम गर्न जानेको संख्या बढी छ । यसरी विद्यार्थी भिसामा जानेलाई वैदेशिक रोजगार विभागबाट श्रम स्वीकृति लिनुपर्ने व्यवस्था छैन । श्रम स्वीकृति नलिएका श्रमिकको मृत्यु भएकामा शव ल्याउन वा व्यवस्थापन गर्न वैदेशिक रोजगार बोर्डले खर्च दिँदैन ।

मृत्यु वा आत्महत्या भएका नेपालीहरू विशेष गरी निर्माण क्षेत्र, नेपालीबाट सञ्चालित होटल तथा रेस्टुरेन्ट, सप्लाई कम्पनीमा कार्यरत छन् । रेस्टुरेन्ट सञ्चालकले श्रमिकको स्वास्थ्य बिमा र सामाजिक सुरक्षा रकम भुक्तानी गर्दैनन् । जापान सरकारको अभिलेखअनुसार सन् २०२५ सम्म १ लाख १६ हजार नेपाली विद्यार्थी भिसामा जापानमा छन् । यो संख्या चीनपछि दोस्रो हो । अहिले जापानमा रहेको आप्रवासीको सूचीमा नेपालीको संख्या पाँचौंमा पर्छ । जापानमा ३ लाख ९ सय ९२ जना नेपाली छन् । जसमा ९ हजार ९ सय आठ जनाले स्थायी आवासीय परिचयपत्र लिएका छन् । 

गैरआवासीय नेपाली संघ, जापानका अनुसार उच्च ब्याजमा ऋण काढेर जापान आएका नेपाली विद्यार्थी मानसिक दबाबमा फसेका छन् । ‘जापान महँगो भएकाले कोठाभाडा, खानपिन र कलेज शुल्क धान्न २८ घण्टाको कमाइले पुग्दैन,’ एनआरएन जापानका सचिव सचिन आचार्यले भने, ‘नेपालको ऋण तिर्न परिवारले पैसा माग्दा मानसिक तनाव हुन्छ । विद्यार्थी भिसाबाट श्रम भिसा लिन भाषा आवश्यक पर्छ । यो एकदमै कठिन छ । जसले गर्दा आत्महत्या बढ्न थालेको देखिन्छ ।’

उनका अनुसार विद्यार्थी भिसा सजिलो पाइने भएकाले विद्यार्थी भिसामा श्रमिक आउन थालेका हुन् । ‘काम नपाउनेले त झन् नेपालबाटै पैसा मगाएर खर्च चलाउनुपर्छ । २८ घण्टाभन्दा बढी काम गरेको भेटिएका केसमा दैनिकजसो नेपाली पक्राउ परिरहेका छन्,’ उनले भने, ‘नेपाली दूतावासमा न्यून जनशक्ति छ । जसले गर्दा जेलमा जान दूतावासलाई कठिन भइरहेको छ ।’

नेपाली विद्यार्थी उमा खत्रीले जापानको बसाइ निकै कठिन रहेको बताइन् । ‘जापान आएपछि धेरै दुःख गर्नुपर्छ भनेर मैले सोचेको नै थिइनँ । जापानी भाषामा दक्खल भएर आउनुपर्दो रहेछ । मिहिनेत गर्नेका लागि राम्रो छ, तर विद्यार्थीलाई कठिन छ,’ उनले भने, ‘सहरमा बस्न निकै महँगो छ । गाउँतिर घरभाडा सस्तो तर काम पाइँदैन । कलेजमा ८० प्रतिशत उपस्थिति अनिवार्य छ । यो भएन भने भिसा नवीकरणमा समस्या आउँछ ।’

१३ लाख ५० हजारभन्दा बढी रुपैयाँ बुझाएर जापान पुगेका बागलुङ हिरा श्रीषले हप्तामा २८ घण्टाभन्दा बढी काम गर्दा पनि खान, लाउन र ब्याज तिर्न नपुग्ने बताए । ‘नेपालबाट धेरै अपेक्षा गरेर आउँछन्, तर दुई वर्षभित्र ऋण तिर्न पनि मुस्किल पर्छ,’ उनले भने, ‘नेपालमा सोच्ने र जापानमा भोग्ने वास्तविकता निकै फरक छ । नेपालमा बस्दा धेरैलाई ७०–८० हजार धेरै हो जस्तो लाग्छ । तर जापानमा एक लाखभन्दा बढी कमाइ हुँदा पनि घर पठाउन सकिँदैन । यहीं टिक्न पनि कठिन छ । पैसा हातमै बस्दैन ।’

उनले कन्सल्टेन्सीका मिठा कुरामा विद्यार्थी फस्ने गरेको बताए । ‘भाषा एक वर्ष सिक्नुपर्छ । कामको ग्यारेन्टी हुँदैन । पार्टटाइममा पनि धेरै प्रतिस्पर्धा हुन्छ,’ उनले भने, ‘पैसा बचाउन दुई वटा काम गर्नुपर्छ, जुन गैरकानुनी हो । यसले भिसा रद्दसमेत हुन सक्छ ।’