काठमाडौँ — शान्तिनगर गैरीगाउँस्थित सुकुमवासी बस्तीमा गत १२ वैशाखमा सरकारले डोजर चलायो । घर भत्किएपछि २४ वर्षीया युवती बाआमासँगै माछापोखरीस्थित ‘होल्डिङ सेन्टर’ मा बस्न थालिन् । उनी आफ्नो नियमित काममा पनि गइरहेकी थिइन् । सरकारले ‘होल्डिङ सेन्टर’ का रूपमा तोकेको होटलका सञ्चालकले मंगलबार साँझ अचानक उनीहरूलाई भने, ‘भोलिबाट तपाईंहरूलाई अर्को ठाउँमा सार्ने भनिएको छ । बिहानै तयार भएर बस्नू ।’

यो उर्दी सुन्नासाथ उनीहरू चकित परे । ‘हामीलाई कहाँ लैजाने, किन लैजाने, केही पनि थाहा थिएन । कुनै प्रक्रियाबारे जानकारी नै नदिई सिधै उठ भनेपछि त फेरि अर्को बस्ती उठाए जस्तो महसुस भयो,’ ती युवतीले भनिन् । 

होटल सञ्चालकलाई ‘कहाँ लैजाने ?’ भनेर उनीहरूले सोधे । सञ्चालकले पनि आफूलाई थाहा नभएको बताए । उनीहरूले नजाने अडान लिएपछि प्रहरीले धम्कीको स्वरमा भने, ‘अरू केही थाहा छैन, भोलि ४० वटा टाउको तयार हुनुपर्छ ।’ 

होटल सञ्चालकलाई ‘कहाँ लैजाने ?’ भनेर उनीहरूले सोधे । सञ्चालकले पनि आफूलाई थाहा नभएको बताए । उनीहरूले नजाने अडान लिएपछि प्रहरीले धम्कीको स्वरमा भने, ‘अरू केही थाहा छैन, भोलि ४० वटा टाउको तयार हुनुपर्छ ।’ती युवतीले कान्तिपुरसँग भनिन्, ‘यो सुनेर हामीलाई झनै डर लाग्यो । मान्छेलाई मान्छे जस्तो होइन, वस्तु जस्तो गन्ती गरेर जहाँ पायो त्यहीँ लैजाने कुराले त्रसित बनायो ।’ बुधबार बिहान साढे ७ बजे सरकारको गाडी आउने भनिएको थियो । तर लैजाने टोली २ बजे मात्र आयो । टोलीमा साधा पोसाकका प्रहरी र सरकारी कर्मचारी थिए । दुई घण्टाजति विवाद भयो । होटलमा बसेका विस्थापितहरूले सोधे, ‘सुरुमा त सबै सुकुमवासीलाई लजमा राख्ने कुरा थियो, अहिले किन हटाउन खोजिएको ?’ कति त रुन नै थाले । केहीले भने, ‘हामी टाढा कसरी जाने ? नानीबाबुहरूको कलेज छ, स्कुल छ, हाम्रो काम छ ।’ 

बस चढ्ने बेला उनीहरूलाई भक्तपुर लैजाने भनियो । पुगेपछि मात्र थाहा भयो कि उनीहरूलाई नगरकोटस्थित ‘राष्ट्रिय खानेपानी तथा सरसफाइ अनुसन्धान अभिवृद्धि केन्द्र’ लगिएको रहेछ । ‘नगरकोट पुग्दा बेलुकाको ५ बजिसकेको थियो । त्यो दिन हामीले दिउँसोको खाजा पनि खान पाएनौं । बेलुका साढे ८ बजेतिर मात्र त्यहाँका कर्मचारीहरूले खाना बनाइदिनुभयो । बिहान साढे ८ बजे खाएको खानाले राति साढे ८ बजेसम्म धान्नुपर्‍यो,’ ती युवतीले सुनाइन् । 

अहिले बसिरहेको ठाउँमा सुविधा भए पनि आफूहरूको जीवन बस्ने कोठाले मात्र नचल्ने उनको गुनासो छ । ‘नगरकोटको यस ठाउँबाट मूल सडकमा आउन मात्र एक घण्टा हिँड्नुपर्छ । त्यहाँबाट गाडी पाउन पनि गाह्रो छ । यसले गर्दा दैनिक काममा जानेहरूका लागि त यहाँ बस्नु असम्भव जस्तै भएको छ,’ उनले भनिन् ।

त्यहाँ भएका बालबालिकाको स्कुलको पनि कुनै टुंगो नभएको चिन्ता गर्छिन् उनी । ‘माछापोखरीमा हुँदा पनि कसैले सोध्न आएन, यहाँ त झन् कसले सोध्ने ? अरू ठाउँमा त स्कुल पठाउन थाले भन्छन् । हाम्रा नानीबाबुहरूको भविष्यचाहिँ अन्धकार पार्न खोजिएको हो कि !’ उनको चिन्ता छ । नगरकोट पुर्‍याइएकाहरूलाई फेरि कहाँ सारिने हो भन्ने चिन्ताले सताइरहेको छ । ‘सरकारले हामीलाई यसरी नै ठाउँ–ठाउँमा झुलाएर, दिक्क बनाएर आफैं छोडेर जाऊन् भन्ने चाहेको हो कि ? काम छुट्यो, पढाइ छुट्यो, हाम्रो सामान्य जीवन पूरै अस्तव्यस्त भयो,’ ती युवतीले भनिन् । 

सरकारले पूर्वसूचना र कुनै जानकारीबिना विस्थापितलाई एकपछि अर्को गर्दै विभिन्न स्थान सारिरहेको छ । थापाथलीबाट विस्थापित भएकी ४९ वर्षीया कुमारी लामाको परिवार पनि बिहीबार काभ्रेको बनेपास्थित रेडक्रस भवन पुग्यो । थापाथलीबाट पहिलो दिन उनीहरूलाई बालाजुको ‘टोकियो टाउन’ होटलमा लगिएको थियो । ‘त्यहाँ राम्रै थियो । समयमा चिया, नास्ता र खाना थियो । तर अचानक हिजो बेलुका हामीलाई त्यहाँबाट सारिने कुरा आयो,’ कुमारीले सुनाइन् । 

सुरुमा त उनलाई ‘तपाईंहरूलाई होइन, अर्को होटलका मान्छेले खानपिनको गुनासो गरेकाले उनीहरूलाई मात्र सार्ने हो’ भनियो तर भोलिपल्टै उनीहरूलाई पनि जान बाध्य पारियो । ‘हामीलाई किन यसरी लान खोजेको ? मेरो बच्चाको पढाइ के हुन्छ ? श्रीमान्को ड्युटी धोबीघाटमा छ । त्यहाँबाट झन् टाढा हुन्छ, हामी जाँदैनौं,’ उनले प्रतिवाद गरिन् । तर होटलमा राख्दा छानबिन गर्न मिल्दैन, उता खुला ठाउँ छ, केटाकेटी खेल्ने ठाउँ छ, सुविधा छ भनियो । 

कहाँ लैजाने भन्ने जानकारी उनीहरूलाई जाने दिनसम्म पनि दिइएको थिएन । अन्ततः बिहीबार बनेपाको रेडक्रस भवन पुर्‍याइयो । ‘हामीलाई गाडीले ठाउँसम्म पनि पुर्‍याएन, मेन रोडमै झारिदियो । त्यहाँबाट कैदीलाई जस्तै लाइन लगाएर हिँडाउँदै यहाँ ल्याइयो,’ उनले सुनाइन् । 

कुमारीका अनुसार अहिले त्यहाँ विभिन्न ठाउँबाट ल्याइएका १०४ जना छन् । ‘यहाँको अवस्था देख्दा रुन मन लाग्छ । खाना खानका लागि फेरि डाँडाबाट तल होटल (चण्डी/उग्रचण्डी) तिर झर्नुपर्छ । खाना खान जाँदा र फर्कंदा हामीलाई पूरै भेडा बाख्रालाई जस्तै गरी लस्कर लगाएर लगिन्छ । दिउँसो खाजाको केही व्यवस्था छैन,’ उनले भनिन् । त्यहाँको चिसो वातावरणले कुमारीको सानो नाति बिरामी परेका छन् । 

खाना खान जाँदा र फर्कंदा हामीलाई पूरै भेडा बाख्रालाई जस्तै गरी लस्कर लगाएर लगिन्छ । दिउँसो खाजाको केही व्यवस्था छैन,’ उनले भनिन् । त्यहाँको चिसो वातावरणले कुमारीको सानो नाति बिरामी परेका छन् ।आफूहरूलाई एकपछि अर्को गर्दै ठाउँ सार्दा पीडा भइरहेको कुमारीले सुनाइन् । ‘हाम्रो त रोजगार नै छुट्ने डर भइसक्यो । यहाँबाट काममा जान पनि भ्याइँदैन,’ उनले भनिन्, ‘त्यसैले आज बिहानै पनि ७–८ जना मान्छे त दिक्क भएर यहाँबाट फर्किए ।’ 

अधिकार सम्पन्न बागमती सभ्यता एकीकृत विकास समितिका आयोजना निर्देशक मचाकाजी महर्जन आफूहरूले विस्थापितहरूलाई जहाँ लगे पनि पूर्वजानकारी दिने गरेको बताउँछन् । ‘हामीले सबैलाई जानकारी गराएरै लैजाऔं भन्ने योजना बनाएका थियौं । कहाँ लैजान लागिएको हो भनेर सोधेको भए हामीले तत्कालै भनिदिने थियौं,’ उनले भने । विस्थापितहरूले पटकपटक जानकारी लिन खोज्दा पनि नभनेको गुनासो गरेको सुनाएपछि उनले जवाफ दिए, ‘त्यसो भए मिसकम्युनिकेसन भयो । अबदेखि जानकारी गराउन लगाउँला ।’