काठमाडौँ — २१ फागुनको निर्वाचनका लागि उम्मेदवारहरूले राष्ट्रिय झन्डा ओढेर उम्मेदवारी दर्तादेखि भोट माग्नेसम्मका गतिविधि गर्दै आएका छन् । यसरी राष्ट्रिय झन्डा प्रयोग गर्नु दुरुपयोग हो/होइन भन्ने प्रश्न उठेको छ ।

कानुनविद् र संविधानका जानकारहरूले राष्ट्रिय झन्डा देश र एकताको प्रतीक भएकाले यसको दुरुपयोग हुन नदिन सरकारले कडाइ गर्नुपर्ने टिप्पणी गरेका छन् । 

राष्ट्रिय झन्डाबारे संविधान, सरकारको कार्यविधि र फौजदारी अपराध संहितामा उल्लेख छ । संविधानको धारा ८ मा राष्ट्रिय झन्डासम्बन्धी व्यवस्था छ । राष्ट्रियताको प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरिने झन्डाको बनावटदेखि कसरी बनाउनेसम्मको विषयमा संविधानको अनुसूची १ मा उल्लेख गरिएको छ ।

त्यस्तै गृह मन्त्रालयले राष्ट्रिय झन्डाको प्रयोग सही रूपमा होस् भनेर कार्यविधि नै बनाएको छ । ‘नेपालको संविधान तथा राष्ट्रिय झन्डा र राष्ट्रिय गानको प्रयोगसम्बन्धी कार्यविधि, (प्रथम संशोधनसमेत) २०६९’ मा सरकारले यसको प्रयोगबारे निश्चित क्षेत्राधिकार तोकेको छ । 

कार्यविधिको दफा ११ मा व्यापारिक विज्ञापनमा प्रयोग गर्न, राष्ट्रिय झन्डाको प्रतीक ब्याच टाँस्दा कम्मरभन्दा तल टाँस्न र चन्द्रमा तल पर्ने गरी प्रयोग गर्न नपाइने उल्लेख छ । उक्त दफामा छातीभन्दा तलको भागमा लगाइने कुनै भित्री वा बाहिरी वस्त्रमा झन्डाको प्रतीक वा चित्र राख्न पाइँदैन भन्नुको तात्पर्य बर्को ओढेझैं वा ज्याकेट वा कोट लगाएझैं पिठ्यूँमा झन्डा ओढ्न नपाउने कानुनविद्हरूको तर्क छ । तर आन्दोलन, विरोधसभा, हिंसात्मक प्रदर्शनदेखि चुनाव प्रचारसम्ममा झन्डाको प्रयोग हुने गरेको छ । 

झन्डा दुरुपयोग गरेको पाइएमा कारबाहीका लागि फौजदारी अपराध संहितामा कैद सजाय र जरिवाना नै हुने उल्लेख छ । मुलुकी अपराध संहिता २०७४ को परिच्छेद ८ को दफा १५१ अनुसार राष्ट्रिय झन्डा र राष्ट्रिय गानको अपमान गरे कारबाही हुने उल्लेख छ । 

‘कसैले नेपाल वा नेपाल सरकारविरुद्ध घृणा फैलाउने नियतले नेपालको राष्ट्रिय गानको अपमान गर्न, नेपालको झन्डा जलाउन, त्यसको जानीजानी अपमान गर्न वा सार्वजनिक नैतिकता, शिष्टाचार वा सदाचारको दृष्टिकोणले प्रयोग गर्न नहुने ठाउँ, वस्तु वा अवस्थामा त्यस्तो गान, झन्डा वा नेपालको निसाना छाप प्रयोग गर्न हुँदैन’ उपदफा १ मा लेखिएको छ । झन्डाको दुरुपयोग गरेमा तीन वर्ष कैद वा तीस हजारसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुने उक्त दफामा उल्लेख छ । 

संविधानविद् डा. भीमार्जुन आचार्य पछिल्लो समय राष्ट्रिय झण्डाको दुरुपयोग बढेको बताउँछन् । ‘राष्ट्रिय झन्डाको धेरै नै दुरुपयोग हुन थाल्यो । राष्ट्रिय झन्डा ओढेर आन्दोलन गर्ने, राष्ट्रिय संरचना जलाउने, मत माग्ने भइरहेको छ,’ आचार्यले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्, ‘यी कार्य वर्जित छन् । राष्ट्रिय झन्डा ओढ्ने कपडा होइन ।’