लमजुङ — लमजुङका ब्राह्मणहरूले सामाजिक क्रान्ति गर्दै हलो जोतेको सम्झनामा आइतबार लमजुङको सुन्दरबजार नगरपालिका ४, दुराडाँडाको अर्चल्यानी बाटेगरामा हलो क्रान्ति दिवस मनाइँदैछ । नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापनापूर्व ११ साउन २००६ मा पण्डित तोयानाथ अधिकारीको अगुवाइमा लेफ्टिनेन्ट शेषकान्त अधिकारी, मुखिया हरिभक्त पौडेल, मायानाथ पौडेल, श्रीकान्त अधिकारीलगायत २७ जना बाहुनले नेपालमै पहिलोपटक हलो जोतेको मानिन्छ ।

हलो क्रान्ति नेपाल तथा तोयनाथ स्मृति प्रतिष्ठानको आयोजनामा आइतबार ७६ औँ हलो क्रान्ति दिवस मनाउन लागिएको संस्थाका सचिव लक्ष्मीकान्त न्यौपानेले जानकारी दिए । उनका अनुसार दिवसका दिन हलो क्रान्तिमा संलग्नहरूको स्मृतिमा गीत, कविता वाचन गर्ने, स्मरण गर्ने, सामाजिक क्रान्तिमा उनीहरूको योगदानको चर्चा–परिचर्चा गर्ने कार्यक्रम रहेको छ ।

अर्चल्यानीको बाटेगरामा प्रत्येक वर्ष हलो क्रान्ति दिवस मनाइन्छ । ब्राह्मणवाद तथा जातीय भेदभावसँगै हलीप्रथा अन्त्यका लागि भनेर बाहुनले पहिलोपटक हलो जोतेको दिनलाई हलो क्रान्ति दिवसको रूपमा मनाउन थालिएको हलो क्रान्ति नेपाल तथा तोयनाथ स्मृति प्रतिष्ठानले जनाएको छ ।

^{२००६ साल साउन ११ गते ‘हलोक्रान्ति’ गरेका प्रमुख व्यक्ति स्वर्गीय पण्डित तोयानाथ अधिकारी । फाइल तस्बिरः कान्तिपुर} 

ब्राह्मणले हलो जोतेको विरोधमा राणा सरकारसमक्ष उजुरी पर्‍यो । सरकार विरोधी काम गरेको आरोपमा तत्कालीन सरकार प्रमुख श्री ३ मोहन शम्शेरको पालामा ‘बडा हाकिमले खटाएको’ भन्दै २००७ साल साउन ११ गते सरकारी व्यक्तिले पण्डित तोयानाथ अधिकारी, शेषकान्त अधिकारी र श्रीकान्त अधिकारीलाई गिरफ्तार गर्‍यो । परेवाडाँडा, सुरुको सदरमुकाम कुन्छा, भोर्लेटार हुँदै १ दिन १ रात हिँडाएर उनीहरूलाई बिहान ४ बजे पोखराको गोश्वरामा हाजिर गराए ।

‘कानुन र वेदमा बाहुनले हलो जोत्न हुँदैन भन्ने उल्लेख भए जस्तोसुकै कारबाही भोग्न पनि तयार छौँ’ भनेर जेलभित्रै अनशन बसेपछि उनीहरू ४८ घण्टापछि रिहा भए । श्रीकान्त पोखराको बिन्दवासिनीस्थित आधार स्कूलमा पढाउने भएकाले उनलाई कागज गराए । तोयानाथ र शेषकान्तलाई दैनिक तारेखमा छाडियो । तारेखको म्याद गुजारेपछि उनीहरू गाउँ फर्किए । तर, गाउँलेले उनीहरूप्रति हेर्ने दृष्टिकोण फेरेनन् ।

२०७१ पुस ३० गते निधन भएका विष्णुप्रसाद अधिकारी । फाइल तस्बिरः कान्तिपुर 

अहिले हलोक्रान्तिमा सहभागी २७ जना नै ब्राह्मण छैनन् । उनीहरू सबैको निधन भइसकेको छ । ‘हलो क्रान्ति’ को नेतृत्वकर्ता पण्डित तोयानाथ अधिकारीको २०२२ सालमा निधन भयो । सबैभन्दा कान्छो मायानाथ पौडेलको २०७३ जेठ २८ गते निधन भयो । त्यसअघि २०७१ पुस ३० गते विष्णुप्रसाद अधिकारीको निधन भयो ।

मायानाथले आफू जीवित छँदा भने अनुसार हलोक्रान्ति एउटा कृषि र श्रममा क्रान्ति थियो । आर्थिक क्रान्ति थियो । सामाजिक क्रान्ति थियो । यस प्रकारको कार्य जातीय छुवाछुतविरुद्ध थियो । २००६ साउन ११ गते लमजुङको दुराडाँडामा हलोक्रान्ति भएपछि २००६ सालकै पुसमा तनहुँ, फागुनमा कास्की र धादिङ, २००७ वैशाखमा अर्घाखाँची र गोरखा साथै २००८ मा स्याङ्जा हलो जोत्ने अभियान सुरु भएको विभिन्न कृति तथा लेखहरूमा पाइन्छ ।

२०७३ जेठ २८ गते निधन भएका मायानाथ पौडेल । फाइल तस्बिरः कान्तिपुर