एक वर्षलाई टर्यो जोखिम
लुम्बिनी — विश्व सम्पदास्थल लुम्बिनी युनेस्कोको सम्भावित खतराको सूचीबाट हटेको छ । फ्रान्सको पेरिसमा भइरहेको युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेज कमिटीको ४७ औं सेसनले संरक्षणमैत्री र सुधारका काम भइरहेकाले एक वर्षका लागि खतराको सूचीमा नराख्ने निर्णय गरेको हो ।
बुल्गेरियाका प्रोफेसर निकोले नेनोवको अध्यक्षतामा बिहीबार सम्पन्न बैठकले उक्त निर्णय गरेको हो । युनेस्कोले लुम्बिनीको समग्र अवस्था बुझ्नका लागि रिएक्टिभ मनिटरिङ मिसन लुम्बिनी पठाउने निर्णय पनि गरेको छ ।
यो मिसनले स्थलगत अवलोकन गरेर दिने प्रतिवेदनका आधार पुनः लुम्बिनी खतराको सूचीमा पर्ने वा नपर्ने निर्णय हुने सेसनमा सहभागी लुम्बिनी विकास कोषका वरिष्ठ निर्देशक ज्ञानीन राईले बताए । यसअघि पनि वर्ल्ड हेरिटेज सेन्टर र इकोमसले २०२२ मा सम्पदाविज्ञ रोलेन लिन र प्रोफेसर कारिया संलग्न रहेको रिएक्टिभ मनिटरिङ मिसन लुम्बिनी पठाएर दिएको प्रतिवेदनका आधारमा २०२४ मा लुम्बिनीलाई सम्भावित खतराको सूचीमा राखेको थियो ।
दिल्लीमा गत साउनमा आयोजित युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेज कमिटीको ४६ औं सेसनमा लुम्बिनीलाई खतराको सूचीमा किन नराख्ने भन्ने विषयमा छलफल हुँदा भारतको संशोधन प्रस्तावले तत्काललाई खतराको सूचीमा समावेश भएको थिएन । तर, त्यहाँ लुम्बिनीका विषयमा भएको छलफलमा नेपालले राखेका प्रस्ताव, उठेका विषय, जिज्ञासा र आएका सुझावलाई समेटेर युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेज कमिटीले फ्रान्सस्थित नेपाली दूतावासमार्फत १२ बुँदे निर्णय र निर्देशन पठाएको थियो ।
यी बुँदालाई आत्मसात् गरेर सुधार, संरक्षण, कानुनी स्पष्टता र नीति निर्माण गरेर एसओपी रिपोर्ट पेस गरिँदा सकारात्मक निर्णय भएको लुम्बिनी विकास कोषका सदस्य–सचिव सानुराजा शाक्यले बताए । ‘सब कुरालाई समेटेर काम गरेका छौं,’ उनले भने, ‘यसले राम्रो परिणाम दिएको छ । अब संरक्षणमैत्री कामलाई निरन्तरता दिने छौं ।’
लुम्बिनीका सम्पदाको संरक्षण र व्यवस्थापन गर्न एकीकृत व्यवस्थापन संरचना (इन्टिग्रेटेड म्यानेजमेन्ट फ्रेमवर्क) निर्माण र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्न विश्व सम्पदा क्षेत्रमा विभिन्न सेक्टर स्ट्रयाटेजी (खण्डित रणनीतिक योजना) बनाएर काम थालेपछि युनेस्कोले सकारात्मक रूपमा लिएको छ । पाँच विषयमा पुरातत्व, भिजिटर व्यवस्थापन, प्राकृतिक प्रकोप, स्थानीय विकास र बौद्ध समुदायलाई समेटेर सेक्टर स्ट्रयाटेजी बनाइएको हो ।
आईएमएफ समग्रमा अवधरणा दिने नीति हो भने सेक्टर स्ट्रयाटेजी काम गर्ने योजना हो । त्यस्तै अशोक स्तम्भ, मार्कर स्टोन (चिनो ढुंगा) र नेटिभिटी स्कप्चर्सको संरक्षण, सरसफाइ र सिपेज हुन नदिन उपकरण र प्रविधि प्रयोग गरेर काम थालेपछि युनेस्कोले राम्रो मानेको छ । मायादेवी मन्दिरमा रंगरोगन, पंखा, बिजुली र बत्ती लगाएर राम्रो बनाइएको छ । सम्भावित खतराको सूचीबाट जोगाउन गहन, विस्तारित र नतिजामुखी योजना बनाएर काम गर्न आग्रह गरिएको थियो ।
लुम्बिनीको अद्वितीय विश्वव्यापी महत्त्वलाई जोगाउन धेरै मिहिनेत गरेर युनेस्कोले मागेका कुरा प्रतिबद्धतामा मात्र नभएर फिल्डमा पनि त्यसै अनुसारको इम्पिलिमेन्टेसन गरेपछि अहिलेको सकारात्मक परिणाम आएको कोषका वरिष्ठ निर्देशक राईले बताए । ‘लुम्बिनीलाई सम्भावित खतराको सूचीबाटै जोगाउन विज्ञ विशेषज्ञ बोलाएर वर्ल्ड हेरिटेज इन्टरनेसनल कन्फरेन्स गरियो । यो निकै सकारात्मक र प्रभावकारी रह्यो,’ उनले भने ।
युनेस्कोले गरेका पुराना सिफारिस पनि माइन्युटली अध्ययन गरी उनीहरूको चित्त दुखाई केमा हो भनेर विश्लेषण गरेर एसओसी (स्टेट अफ कन्जभेसन रिपोर्ट) पठाएकाले परिणाम सुखद आएको कोषका सचिव शाक्यले बताए । त्यस्तै राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय विशेषज्ञ, मन्त्रालय र पुरातत्व विभागसँग समन्वय गरेर रिपोर्ट तयार गरिएकाले पनि राम्रो प्रभाव परेको उनले बताए ।
पेरिसमा जुलाई ६ देखि १६ सम्म युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेज कमिटीको ४७ औं सेसन चलिरहेको छ । आउँदो बुधबार उक्त सेसन समाप्त हुनेछ ।
