लुम्बिनी — बुटवल–११, माझगाउँकी पिया गहतराजलाई अहिले पर्नु पिर परेको छ । केही समय चटपटे बेचेर जिविका चलाइरहेकी उनलाई स्थानीय टोल विकास समितिले ठेला राख्न नदिएपछि व्यवसाय बन्द भयो । श्रीमानले बसपार्कमा गाडी बनाउने काम गर्छन् ।

एक सन्तानकी आमा उनले श्रीमानले घर खर्चका लागि दिने गरेको पैसाबाट अलिअलि छुट्टाएर बुटवल–११ देवीनगरको सनराईज बहुउद्धेशीय सहकारी संस्थामा बचत गरेकी थिइन् । उनले जम्मा गरेको पैसा अब उनले पाउने/नपाउने भन्ने चिन्ता परेको छ ।

नयाँ वर्ष २०८२ को सुरुवातसँगै उक्त सहकारीका पदाधिकारी फरार भएसँगै सूचना टाँस गरेर सहकारी बन्द भएको थाह पाएपछि उनको निद्रा हराएको छ । ‘१ सय को मासु पनि नकिनेर मैले जम्मा गरेकी थिएँ । ३ वटा खातामा गरि ५५ हजार थियो, बर्बाद भयो,’ उनले भनिन् ।

टिनको छाप्रो लगाएको घरमा भाडामा बस्छिन् । ४ हजार ५ सय रुपैयाँ मासिक भाडा लाग्छ । २ हजारको चामल किन्छिन् । २ हजारको ग्यास किन्नुपर्ने उनले बताइन् । एकैपटक पैसा चाहिँदा आफुसँग हुँदैन भनेर छिमेकी सबैले बचत गरेको देखेर बुढालाई नटेरीकन बचत गरेको रकम ठगिएपछि गहतराजले केही मेसो नपाएको दुखेसो गरिन् । ‘मैले के गर्ने होला ? छोरालाई भर्ना गर्ने भनेको यो वर्ष, पैसा सुको छैन, निकालेर काम चलाउँला भनेको त भागेछन्,’ उनले भनिन् ।

आफुले अघिपछि पनि पैसा निकाल्ने क्रममा धेरै दिन लगाइदिने, आनाकानी गर्ने गरेको उनले बताइन् । ‘कर्मचारीलाई थाहा थियो होला । किन भनिदिएनन् ?’ उनले भनिन्, ‘सबै मिलेर खाए हाम्रो पैसा, हामी गरिब मर्ने भयौं ।’

बुटवल–११ कै मझुवा बस्ने विमला थापाले नातिनी यासी थापाको नाममा बचत खाता खोलिदिएकी थिइन् । उनले १३ वर्ष भयो स्थानीय एक मसला उद्योगमा काम गर्न थालेको । त्यही उद्योग वरपरका पसलमा दैनिक बचत उठाउन आएका कर्मचारीले मनाएपछि उनले पनि सनराइज सहकारीमा जम्मा गर्न थालेकी थिइन् । ‘नातिनीको बिमा गरिदिन हुन्छ भनेर जम्मा गरेको मेरो पैसा गयो,’ उनले भनिन्, ‘पैसा देख्दा जम्मा ३० हजार थियो, तर मैले त काममा खाजा समेत नखाएर बचाएकी थिएँ । श्रीमान वृद्ध भइसकेकाले काम गर्न सक्दैनन् ।’

घरको खर्च चलाउन आफुले काम गरेपनि केही समय यता काममा आउन नपाएको उनले बताइन् । ‘अहिले काम त्यति छैन भनेर आउनु पर्दैन भनेका छन्,’ उनले भनिन्, ‘निकालेर बिमामा राखिदिउँला भनेथे । निकाल्न चेक काटेर पनि लगें । तर दिएनन् ।’ गत चैतको २३ गतेसम्म उनले बचत दिएको पासबुकमा उल्लेख छ । यसअघि एकपटक ३० हजार निकालेकी उनले त्यस यता जम्मा मात्रै गरेकी थिइन् । ‘कहिले १ सय, कहिले २ सय गरेर दिएको पैसा हो, फिर्ता पाम्ला कि नाई ?’ गहभरि आँसु पारेर उनी भुइँमा थचक्कै बसिन् ।

अहिले यस्तै पीडाबाट गुज्रिएका छन् सनराईजमा बचत गरेका बचतकर्ता । उनीहरुले नयाँ वर्षसँगै जम्मा भएको रकमबाट केही न केही गर्ने भनेर सपना बुन्दाबुन्दै पैसा नै हराएको छ । दैनिक उनीहरुको दैलोमै पुगेर बचत उठाउने भएपछि पैसा जम्मा गर्न सहज मानेका थिए ।

दर्ता भएको सहकारी रहेछ, सबैले जम्मा गरेको देखेर आफु पनि सदस्य भएको पण्डित विष्णु भट्टराईले सुनाए । उनी माझगाउँमा रहेको मन्दिरमा पुजारीको काम गर्छन् । घर छैन । त्यहीं बस्छन् । छिमेकका अधिकांशले सनराईज सहकारीमा जम्मा गरेको देखेर उनले घर बनाउने सपनासहित रकम जम्मा गर्न थालेका थिए ।

‘सहकारीमा ७ महिना अघिदेखि बचत गरेको थिएँ,’ उनले भने, ‘१ लाख पहिले निकालेको थिएँ, ४ लाख अझै छ ।’ विष्णुले पैसा निकाल्न खोजेपनि पुजाआजामा व्यस्त भएकाले सहकारीसम्म आइरहने समय पाएका थिएनन् । ‘पैसा मागेको थिएँ । तर कर्मचारीले भोलि, पर्सी भन्दै टारेका थिए,’ उनले भने ।

टार्दाटार्दै सहकारीका मानिस फरार भए भन्ने सुनेका उनले सरकार बलियो नहुंदाको नतिजा आफुहरुले यस्तो भोग्नुपरेको बताए । ‘यत्तिको जानकारी पाए लगत्तै सम्बन्धित निकायले उनीहरुलाई खोजतलास गरिहाल्नुपर्थ्यो,’ उनले भने, ‘निवेदन दिने, प्रक्रिया गर्ने गर्दासम्म उनीहरु कहाँ पुग्छन्, न पैसा पाइन्छ, न सुनुवाई हुन्छ ।’ पक्राउ नै परेपनि रकम फिर्ता गराइदिन सक्ने आंट सरकारको नदेखेको उनले बताए ।

स्थानीय एलीसा प्रजाले चाउमिन र चिया विक्रि गर्ने सानो पसल चलाउँछिन् । उनका एकजना स्टाफ र आफ्नो सहित १ लाख १० हजार रुपैयाँ सहकारीमा जम्मा थियो । ‘सामान किन्न, भाडा तिर्न सहज भएको थियो, त्यसैले जम्मा गरेकी थिएँ,’ उनले भनिन्, ‘अब मैले व्यवसाय कसरी धान्ने ? मेरो पसल चलाउने पैसा नै डुब्यो ।’ उनले पिरको भारी बोकेर हिँडेको र रुन मात्रै नसकेको बताइन् ।

मान्छेका अगाडि रुँदा ‘किन राखिथिस् ?’ भनेर उल्टै जवाफ पाउने भन्दै उनले जिवनमा दुःख गर्नेलाई नै हरेक समस्या पर्ने बताइन् । एलीसाले आफ्नो सानो व्यापारबाट चलेको जिवन कसरी चलाउने भन्ने बारे नै सोच्न नसकेको बताइन् । ‘घर जान पनि मन छैन,’ उनले भनिन्, ‘यहाँ ढुकेर बसेको ३ दिन भयो, पासबुक र नागरिकताको फोटोकपी सबैले एक ठाउँ जम्मा गरेर निवेदन दिने कुरा भएको छ ।’ रकम फिर्ता पाउने कुरा त अब सोच्नै पर्दैन कि जस्तो लागेको उनले बताइन्

सहकारी संचालक फरार भएपछि बचतकर्ता घटनापछि ईलाका प्रहरी कार्यालय बुटवल पुगेका थिए । प्रहरीले पक्राउ प्रक्रिया या कुनैपनि कदम चाल्नुअघि सहकारी पीडीतको निवेदन प्रदेश सहकारी रजिष्ट्रार कार्यालयमा दर्ता भएपछि सम्बन्धित निकायले आफूहरुलाई प्रक्रियागत रुपमा अघि बढ्न पत्राचार गर्ने र सोही अनुसार आफूहरुले काम गर्ने जानकारी दियो । त्यसपछि पीडितले शुक्रबार सहकारी परिसरमा जम्मा भई पासबुक र नागरिकताको फोटोकपी जम्मा गररिरहेका थिए । उनीहरुले दाङ गएर निवेदन बुझाउने र त्यसपश्चात प्रक्रियामा अघि बढ्ने बताए ।

बन्द रहेको सहरकारीको कार्यालय अगाडि जम्मा भएका पीडितमध्येका अगुवा दीपकराज डोटेलले सबै पीडितको नाम, फोन नम्बर टिपेर फोन गर्ने, बोलाउने र यसरी प्रकृयामा जाने बताइरहेका थिए । डोटेलको पनि उक्त सहकारीमा ३ लाख रुपैयाँ फसेको छ । उनी फोटोकपी पसल चलाउँछन् । बुटवल–१३ बेलबासमा रहेको उनको पसलमै पुगेर पैसा संकलन गर्ने भएपछि सजिलो मानेर रकम जम्मा गरेको उनले बताए ।

यसअघि सुप्रिम बचतमा समेत पैसा राखेको र फस्नु अघि नै बच्न सफल भएपनि यता पैसा डुबेको उनले बताए । डोटेलले पिडामा भए पनि केही उपाय निस्कन्छ कि, दोषीलाई छोड्न नहुने भन्दै आफुहरु तातेको बताए । सुरुको दिनमा सबै पीडित आएको भए पनि विस्तारै कम मानिस आउन थालेपछि आफूले फोन गर्दै बोलाइरहेको उनले बताए ।

मैनाबगरकी बेली आचार्यले बिरामी रहेका श्रीमानको औषधी उपचारमा सघाउ पुग्छ भनी रकम जम्मा गरेकी थिइन् । उनकी छोरी पनि बिरामी छिन् । बेलीले किराना पसलबाट पैसा जम्मा गरेर सहकारीमा रोखेको ३ वर्ष भएको थियो । ‘सहकारी सुरु भएपछि म सदस्य बनेकी हुँ,’ उनले भनिन्, ‘३ वटा खाता छ, फिक्समा २० हजार रकम थियो, अरु २ वटामा १४ हजार र ३७ हजार रकम छ ।’