काठमाडौँ — नेपाल सरकारको अनुमति लिएर बर्सेनि ५ हजार हाराहारी विद्यार्थी उच्च शिक्षा अध्ययनका लागि भारत जाने गरेका छन् । अनुमति नलिई भारतका शिक्षण संस्थामा पढ्न जाने विद्यार्थीको संख्या त्योभन्दा बढी रहेको सरकारी अधिकारीहरू नै बताउँछन् । तर यकिन तथ्याङ्क भने छैन ।

शिक्षा मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार चालु आर्थिक वर्षका ८ महिनामा विभिन्न मुलुकमा अध्ययन गर्न भनेर ६६ हजार विद्यार्थीले ‘नो अब्जेक्सन सर्टिफिकेट’ (एनओसी) प्राप्त गरेका छन् । त्यसमध्ये ४ हजार ३ सय ७३ विद्यार्थी भारत गएका छन् ।

०८०/८१ मा ५ हजार ९ सय १० छात्रछात्रा भारत गएको शिक्षा मन्त्रालयले जनाएको छ । ०७९/८० मा ५ हजार १ सय १५, ०७८/७९ मा ५ हजार १० र ०७७/७८ मा ४ हजार ४ सय ५५ विद्यार्थीले भारतका लागि एनओसी लिएका थिए । भारतमा एनओसी प्राप्त २४ हजार विद्यार्थी अध्ययनरत रहेको तथ्यांक छ । 

शिक्षा मन्त्रालयको उच्च शिक्षा महाशाखाका सहसचिव वैकुण्ठ अर्यालले नेपाली विद्यार्थी एनओसी नलिई पनि भारत पढ्न जाने गरेको बताए । ‘भारतमा पढिरहेका विद्यार्थीको संख्या हेर्दा एनओसी नलिई पनि धेरै विद्यार्थी जाने गरेको देखिन्छ,’ उनले भने ।

सरकारसँग एनओसी नलिई भारत पढ्न जाने विद्यार्थीको नियमन गर्ने संयन्त्र छैन । विदेशी मुद्रा सटही र भिसा प्रयोजनका लागि एनओसी आवश्यक हुन्छ । भारतको हकमा मुद्रा सटही सहज छ भने नेपाली नागरिकलाई भिसा पनि चाहिँदैन । ‘भारतका लागि एनओसी अनिवार्य र व्यवस्थित गर्ने विषयमा छलफल भइरहेको छ,’ सहसचिव अर्यालले भने । नेपाल शैक्षिक परामर्श संघ नेपाल (इक्यान) का अनुसार एनओसी लिएर र नलिई वार्षिक १५ हजार नेपाली विद्यार्थी भारत पुग्ने गरेका छन् ।

इक्यान अध्यक्ष शेषराज भट्टराईले भारतका विश्वविद्यालय र कलेजको विवरण विश्लेषण गर्दा भारतमा अध्ययनरत अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थीमध्ये नेपालीको संख्या सबैभन्दा बढी पाइएको उल्लेख गरे । उनका अनुसार भारतमा पढ्ने विदेशी विद्यार्थीमध्ये २५ देखि ३० प्रतिशत नेपाली हुने गरेका छन् । ‘भारतसँग सिमाना जोडिएका जिल्लाका विद्यार्थी धेरै जान्छन्,’ भट्टराईले भने, ‘विद्यार्थी शैक्षिक कन्सल्टेन्सीमार्फत र सिधै भारतका विश्वविद्यालय र कलेजमा पुग्ने गरेका छन् ।’ 

भारतका ओडिसासहित पञ्जाब, कर्नाटक, उत्तर प्रदेश, हरियाणा, दिल्ली, उत्तराखण्ड, अरुणाचल, पश्चिम बंगाल, उत्तराखण्ड, महाराष्ट्रलगायत राज्यमा रहेका विश्वविद्यालय र कलेजमा नेपाली विद्यार्थी पुग्ने गरेका छन् । एनओसी नलिई भारतमा पढेर फर्केका विद्यार्थी समकक्षता लिन आउने गरेको त्रिभुवन विश्वविद्यालय पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका प्रमुख पारसनाथ यादवले बताए ।

‘समकक्षता लिन एनओसी अनिवार्य छैन । धेरैजसो विद्यार्थी एनओसी नलिई पढ्न भारत गएको पाइन्छ,’ उनले भने । एनओसीको नियमन प्रभावकारी नभएका कारण विद्यार्थी सहजै भारत जाने गरेको यादवले जनाए ।

भारतको ओडिसास्थित कलिंगा इन्स्टिच्युट अफ इन्डस्ट्रियल टेक्नोलोजी (केआईआईटी) विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत नेपाली विद्यार्थी प्रकृति लम्सालको रहस्यमय मृत्यु र त्यसबाट सिर्जित घटनापछि शिक्षा मन्त्रालयले भारत गएका विद्यार्थीको संख्या खोन्न थालेको छ । मन्त्रालयले भारत गएको विद्यार्थीको विवरण इक्यानसँग पनि माग गरेको छ । 

नेपालका एक सयभन्दा धेरै शैक्षिक परामर्श संस्थाले विद्यार्थीलाई अध्ययनका लागि भारत पठाउने गरेको तथ्यांक छ । भारतका स्तरीय मानिने विश्वविद्यालयले १० प्रतिशत विदेशी विद्यार्थी भर्ना गर्ने नीति लिएका कारण छात्रवृत्तिलगायत सुविधा दिएर नेपाली विद्यार्थी लैजाने प्रवृत्ति बढेको शैक्षिक परामर्शदाताहरू बताउँछन् ।

केआईआईटीमा अध्ययनरत एक छात्रले भारत जान भिसा नचाहिने र पैसा लैजान समस्या नहुने भएकाले धेरैले एनओसी नलिएको बताए । ‘फि तिरेर पढ्ने विद्यार्थीले भारत जाने बेला बोर्डरमा पैसा साट्छन्,’ उनले भने, ‘छात्रवृत्तिमा पढ्ने विद्यार्थीलाई त त्यति झन्झट पनि हुँदैन ।’ बैंकमार्फत आवश्यक रकम लैजाने विद्यार्थीले भने बाध्य भएर एनओसी लिने गरेको ती छात्रले सुनाए ।