भुटानी शरणार्थीको पुनर्बसोबास बन्द- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भुटानी शरणार्थीको पुनर्बसोबास बन्द

दमक(झापा) र पथरी(मोरङ) का ६ हजार ३ सय ६५ शरणार्थी शिविरमा बसेको यथास्थिति प्रमाणित भइसके पनि अब पुनर्बसोबासमा जान नपाउने
शिविरमा रहेका ६५ सय भुटानी शरणार्थीको जिम्मा कसले लिन्छ ? शरणार्थी आयोगले तत्काल पुनर्विचार गर्नुपर्छ – टेकनाथ रिजाल, नेता
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — झापाको दमक र मोरङको पथरीस्थित शिविरमा रहेका भुटानी शरणार्थीको तेस्रो देश पुनर्बसोबास सधैंका लागि बन्द भएको छ । शिविरका भुटानी शरणार्थीलाई पुनर्बसोबासमा लगिने भन्दै दर्ता प्रक्रिया र प्रमाणीकरणका लागि विवरण भराउने क्रम जारी रहेकै बेला राष्ट्रसंघीय शरणार्थी आयोगले ‘पुनर्बसोबासका सबै कार्यक्रम पूर्ण रूपमा स्थगित गरिएको’ सूचना जारी गरेको छ ।

दमक र मोरङका दुई शिविरका ६ हजार ३ सय ६५ शरणार्थीको पहिचान र शिविरमा बसेको यथास्थिति प्रमाणित भइसकेको छ तर उनीहरू अब पुनर्बसोबासमा जान नपाउने भएका हुन् । आयोगका अनुसार सन् २००६ देखि २०१६ सम्म चलेको पुनर्बसोबास कार्यक्रममा अमेरिका, बेलायत, क्यानडा, अस्ट्रेलियासहित ८ देशमा १ लाख १३ हजार ५ सय शरणार्थी बसोबासमा गइसकेका छन् । आयोगले अब तेस्रो देश बसोबासमा जाने भन्ने हल्ला वा अफवाहका पछि नलाग्न शरणार्थीहरूलाई आग्रह गरेको छ ।

सन् १९९२ मा सुरु भएको भुटानी शरणार्थी समस्या समाधानको पहिलो विकल्प स्वैच्छिक घरफिर्ती भए पनि त्यसमा कुनै उपलब्धि हुन नसकेपछि नेपाल सरकारकै आग्रहमा पुनर्बसोबास अघि बढाइएको थियो । ‘आयोगले एकपक्षीय रूपमा पुनर्बसोबासको सम्पूर्ण प्रक्रिया स्थगित भएको भन्नुको त्यति अर्थ रहन्न,’ गृह मन्त्रालयअन्तर्गत शरणार्थी मामिलासमेत हेर्ने स्थानीय प्रशासन तथा प्रदेश समन्वय इकाइका उपसचिव शेखर पौडेलले भने, ‘तत्कालको हकमा शरणार्थीलाई बसोबास दिलाउन तत्पर आश्रयदाता मुलुक उपलब्ध भएका छैनन् । भविष्यका बारेमा अहिल्यै भन्न सकिन्न ।’

घरफिर्ती र पुनर्बसोबासका दुवै प्रक्रिया स्थगनमा परेपछि शरणार्थी स्थानीय बसोबासको चरणमा प्रवेश गर्न सक्ने विषयमा बहस सुरु भएको छ । झन्डै तीन वर्षअघि गृहका पूर्वसहसचिव बालकृष्ण पन्थीको संयोजकत्वमा बनेको एउटा समितिले ‘विशेष सेवासर्तमा शरणार्थीलाई राष्ट्रियकरण गर्न नमिल्ने भए पनि आत्मनिर्भर बन्नका लागि मार्गप्रशस्त गर्न सकिने’ सुझाव दिएको थियो । सुझावमा शरणार्थीलाई सामूहिक खेतीतर्फ लगाउने र श्रम अनुमति दिएर जीविकोपार्जनमा अग्रसर गराउन सकिनेसमेत भनिएको छ ।

शरणार्थीको प्रारम्भिक प्रमाण, पहिचान तथा विगतका जनगणनामा छुट भएको ‘प्रमाणका आधारमा’ ४ सय २९ जना भुटानी शरणार्थीलाई परिचयपत्र दिने सिफारिस अहिले कार्यान्वयन प्रक्रियामा छ । ‘शरणार्थीको पछिल्लो संख्या र याथस्थितिबारे स्पष्ट पार्न गृहले जिल्लास्थित शरणार्थी समन्वय इकाइलाई पत्राचार गरिसकेको छ,’ उपसचिव पौडेलले भने, ‘विगतका अध्ययन प्रतिवेदन र परिस्थिति हेरीकन शरणार्थीलाई स्थानीय तहमा काम गर्न अनुमति दिने प्रक्रिया पनि अघि बढाइएको छ । शरणार्थीहरूको स्थानीय प्रशासनमा घटना दर्तासहित लाइसेन्स र प्यान कार्ड दिने प्रक्रिया पनि अघि बढेको छ ।’

झापाका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी चोमेन्द्र न्यौपानेले विगतको जनगणनामा छुटेका वा पुनः प्रमाणित गर्नुपर्ने शरणार्थीका हकमा पुरानै दर्तालाई अघि बढाउन सकिने भए पनि शरणार्थीमाझ नयाँ दर्ता कार्यक्रम नरहेको जानकारी दिए । ‘जन्म–मृत्युसहितको नियमित प्रक्रियाको दर्ता स्थानीय प्रशासनमा हुनुलाई अन्यथा भन्न मिल्दैन,’ उनले भने ।

शरणार्थी आयोगका जनसम्पर्क अधिकृत दीपेशदास श्रेष्ठले नेपाल सरकारसँगको समन्वयमै शरणार्थी पुनर्बसोबासको सम्भावना अन्त्य भएको र यसबारेमा अन्योलमा नरहन’ भन्दै आयोगले विज्ञप्ति जारी गरेको जानकारी दिए । ‘आयोगको काठमाडौं कार्यालयले भुटानी शरणार्थी मामिलामा सहयोग र समन्वयको काम भने जारी राख्नेछ,’ उनले भने, ‘शरणार्थी समुदायलाई सीपमूलक तालिम, आयआर्जनका काममा सघाउ गर्न आयोग तत्पर रहेको छ । शरणार्थीको स्वैच्छिक घरफिर्ती प्रक्रियाबारे परामर्श गर्नमा समेत आयोगले भूमिका निर्वाह गर्नेछ ।’

आयोगले अप्रिल २४ मा जारी गरेको विज्ञप्तिमा ‘तेस्रो देशमा जाने प्रक्रियामा विगतमा जोडिएका अथवा निजी प्रयासमा जाने तयारीमा रहने शरणार्थीका हकमा’ भने पुनर्बसोबास प्रक्रिया नरोकिएको उल्लेख छ । नयाँ दर्ताका शरणार्थी वा अन्य इच्छुकका हकमा भने सम्पूर्ण प्रक्रिया स्थगित भएको हो ।

शरणार्थी आयोग भाग्न मिल्दैन : भूटानी अधिकारवादी नेता

‘जातीय सफाया’ अभियानमा परेर लखेटिएका भुटानी नागरिकको हकअधिकारका निम्ति पैरवी गर्दै आएका अभियन्ता भम्पा राई तथा टेकनाथ रिजालले शरणार्थी समस्या समाधानका नाममा आफ्नो पहिचान बनाएर केही परिवारलाई छिन्नभिन्न बनाउँदै र केहीलाई शिविरमै अलपत्र छाडेर राष्ट्रसंघीय आयोग जिम्मेवारीबाट पन्छिन नमिल्ने बताएका छन् । ‘आज शिविरमा रहेका भुटानी शरणार्थीहरू शिक्षा, स्वास्थ्य, खाद्यान्नको समस्याबाट ग्रसित बन्दै गएका छन् । शरणार्थी आयोग, विश्व खाद्यसहितका दातृ निकाय र संस्थाहरू सहयोगका कामबाट हटिसकेका छन्,’ शरणार्थीकै निम्ति स्वास्थ्य स्वयंसेवी बनेर दमक बस्दै आएका राईले भने, ‘भुटानी शरणार्थीका हकमा सांकेतिक रूपमै भए पनि घरफिर्तीको विकल्प अघि नबढिन्जेल र पुनर्बसोबासका क्रममा छिन्नभिन्न बनेका परिवारलाई पुनर्मिलन नगराएसम्म यो समस्या सधैं रहिरहने देखिन्छ । त्यसमाथि शिविरमा रहेका भुटानी शरणार्थीको भविष्यबारे आयोगले नबोलेर कसले बोल्ने हो ?’

बिर्तामोड बस्दै आएका अर्का मानवअधिकारवादी नेता रिजालले पनि वर्षौंवर्षको अन्योल र शरणार्थी परिवारको छिन्नभिन्न स्थितिका माझ शरणार्थी आयोगले ‘भगौडा’ बन्न नमिल्ने प्रतिक्रिया दिए । ‘पुनर्बसोबासमा लगिए पनि पारिवारिक रूपमा जेजसरी छिन्नभिन्न बनाएर शरणार्थीलाई तेस्रो देशमा लगिएको छ, यसबारेमा पनि विश्व समुदायले कहिल्यै बोल्न चाहेको छैन,’ उनले भने, ‘आज दर्ता अथवा नवीकरण भइसकेका र प्रक्रियामा रहेका ६५ सयजति शरणार्थीलाई पनि आयोगले घर न घाटको स्थितिमा

पुर्‍याएको छ । यो अमानवीय र अव्यावहारिक कार्यशैलीका बारेमा आयोगले तत्काल पुनर्विचार गर्नुपर्छ ।’ उनले पहिचान र प्रमाणका आधारमा भुटानी भनेर दर्तामा रहेका नागरिकलाई स्थानीय बसोबास गराइए ‘ल्होत्साम्पा जातीय सफायाको अभियानमा नेपाल सरकार पनि संलग्न रहेको’ पुष्टि हुन सक्ने बताए ।

शरणार्थी शिविरमा पछिल्ला वर्षमा आफन्त खोज्दै आउनेमा बढीजसो भुटानी कारागारबाट कैद सजाय भुक्तान गरेका छन् । ‘राजनीतिक बन्दी’ का रूपमा २१ वर्षसम्म जेल बसेर ४ वर्षअघि मात्रै बेलडाँगी शिविरमा फर्किएका मनबहादुर राई पनि शरणार्थी दर्ता कार्ड लिने प्रक्रियामै छन् । ‘म शिविरमा आइपुग्दा यहाँ आफन्त पनि कोही भेटिएनन्, शरणार्थीको परिचयपत्र पनि पाउन सकेको छैन,’ राईले सुनाए । गृह मन्त्रालयले भने राईजस्तै शरणार्थी पहिचान प्रमाणित भइसकेका भुटानीलाई परिचयपत्र उपलब्ध गराउने क्रममै ४ सय २९ शरणार्थीलाई कार्ड उपलब्ध गराउन प्रक्रिया अघि बढाइएको जनाएको छ । भुटानी, तिब्बतीसहित नेपालमा झन्डै २० हजार शरणार्थी रहेको तथ्यांक शरणार्थी आयोगसँग छ ।

प्रकाशित : वैशाख ३०, २०७९ ०६:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गोलमढीको पार्वती मूर्ति अमेरिकाबाट फर्काइने

प्राचनीकालदेखि पूजा हुँदै आएको मूर्ति एकाएक हराएपछि ४५ वर्षदेखि प्रतिकृति बनाई नित्यपूजा गरिँदै
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — भक्तपुरको गोलमढीस्थित वीरभद्रेश्वर महादेव मन्दिरबाट ४५ वर्षअघि हराएको कलात्मक पार्वती (तारा) को मूर्ति अमेरिकाको कनेक्टिकटस्थित येल युनिभर्सिटीको आर्ट ग्यालरीबाट नेपाल फर्किने भएको छ । उक्त मूर्ति नेपालको भन्ने पुष्टि भएपछि युनिभर्सिटी फर्काउन तयार भएको हो ।

न्युयोर्कस्थित कार्यबाहक महावाणिज्यदूत विष्णुप्रसाद गौतमका अनुसार गत वर्षको असारमै उक्त मूर्तिको अवस्थितिबारेमा सूचना आएको थियो । आवश्यक तथ्य पहिचान र प्रमाणिकरणपछि मूर्ति घर फर्काउन युनिभर्सिटी तयार भएको हो । अंशुवर्माकालीन सम्पदा मानिने पार्वतीको मूर्तिलाई युनिभर्सिटी वेबसाइटमा भने ‘बुद्धिस्ट गडेस तारा’ भनेर उल्लेख गरिएको थियो ।

भक्तपुरको गोलमढीस्थित वीरभद्रेश्वर महादेव मन्दिरमा उक्त मूर्ति २०३३ सालसम्म थियो । येल युनिभर्सिटीको आर्ट सेक्सनकी क्युरेटर एन्टोनिया बर्तोलले कार्गोको प्रक्रिया र सुरक्षा प्रबन्धसँगै नेपालको सम्पदालाई छिटै घर फर्काइने प्रतिक्रिया दिइन् । उक्त मूर्ति फर्काएपछि गोलमढीको मन्दिरमा प्रतिस्थापन गर्न भक्तपुर नगरपालिकाले प्रतिबद्धता जनाइसकेको छ । नेपालबाट चोरिएका/हराएका सम्पदाको खोजीनितिबारेको अन्र्तराष्ट्रिय अभियान ‘लस्ट आर्टस् अफ नेपाल’ ले नेपाली सम्पदा येलमा रहेकोबारे सूचना पहिलोपटक सार्वजनिक गरेको थियो ।

वीरभद्रेश्वर महादेव मन्दिरका पुजारी कीर्तिनाथ मिश्रले मूर्ति एकाएक हराएपछि प्रतिलिपि बनाएर नित्यपूजा भइरहेको जानकारी दिए । इतिहासको अभिलेखमा, स्विस अध्येता उसर्लच भोन स्क्रोडरले भक्तपुर भ्रमणका क्रममा गोलमढीस्थित पार्वतीको तस्बिर २०३३ सालमा खिचेका थिए । उनले उक्त मूर्तिबारेको विवरण ‘नेप्लिज स्टोन स्क्लर्पर्च्स’ (दोस्रो खण्ड) कृतिमा समेटेका छन् ।

गोलमढीस्थित वीरभद्रेश्वर महादेव परिसरकै शिलालेखमा उल्लेख भएअनुसार पनि यो शिव–पार्वती मूर्ति अंशुवर्माकालीन प्रमाणित भएको छ । इतिहासविद् धनबज्र वज्राचार्यको ‘लिच्छविकालका अभिलेख’ (२०३०) कृतिमा यो गोलमढी शिवदेव सम्वत ५१६ मा अंशुबर्मा ‘महासामन्त’ उपाधिबाट विभूषित भएपछि स्थापित गरिएको उल्लेख छ । अमेरिकी विश्वविद्यालय र अरू अध्येताले ‘तारा’ को मूर्ति भनेर प्रचार गरे पनि यो पार्वतीकै मूर्ति भएको स्पष्ट देखिन्छ । ‘धार्मिक र सांस्कृतिक सद्भाव रहेको समाजमा शिव मन्दिरभित्र तारा(बौद्धमार्गी) मूर्ति रहन सम्भव रहेको’ धारणा राख्दै सम्पदाविद्ले यो कृतिमा ‘वसुधरा रूप’ देख्न सकिने जनाएका छन् । एउटै मूर्तिलाई हिन्दुहरूले पार्वतीका रूपमा र बौद्धहरूले ताराका रूपमा मान्दै आएको हुन सक्ने विज्ञको राय छ ।

येल युनिभर्सिटीको वेबसाइटमा उल्लेख भएअनुसार सन् १९७६ मा भक्तपुर गोलमढीबाट प्राप्त भएको उक्त मूर्ति सुरुमा स्पिन्क एन्ड सन लिमिटेड (लन्डन) ले देवीको मूर्ति भनेर कला सम्पदाका संग्रहकर्ता जेम्स एन्ड मार्लिन एल्सडर्फलाई बेचेको थियो । त्यसबेलाको लिलामी मूल्य १८ हजार डलर रहेको सूचना बाहिर आइसकेको छ । सन् १९८४ जेम्स दम्पतीले यो सम्पदा पाएपछिका केही वर्षसम्म ‘बिक्री बाहिर’ देखिएको यो सम्पदा सन् २००२ मा एकैचोटि माइकल एन्ड जर्जिया, न्युयोर्कमा पुगेको देखिन्छ । येल युनिभर्सिटीले भने सन् २०१५ मा यो आफूले पाएको जनाएको थियो । यो सम्पदा कसले युनिभर्सिटीलाई बुझाएको हो भन्ने स्पष्ट खुलाइएको छैन ।

मूर्ति फिर्ता गर्ने निर्णयमा पुग्नुअघि येल युनिभर्सिटी (अमेरिका) र पुरातत्व विभाग (काठमाडौं) समेतले यो सम्पदाको उत्पत्तिको आधार तथा प्रामाणिकताबारे छुट्टाछुट्टै अनुसन्धान गर्दै आएका थिए । यो सम्पदालाई घर फिर्ता पठाउन लाग्ने खर्च युनिभर्सिटीले बेहोर्ने भएको छ । सम्पदा फर्काउनेबारेमा न्युयोर्कस्थित महावाणिज्य दूत कार्यालय र येल युनिभर्सिटीबीच शुक्रबार भचुअल बैठकमा सहमति भएको हो ।

प्रकाशित : वैशाख २५, २०७९ ०७:३०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×