काठमाडौँ — एमालेको नवौं महाधिवेशनमा कसलाई अध्यक्ष बनाउने भन्ने भूमिकामा वामदेव गौतम करिब ‘किङमेकर’ जस्तै थिए । उनले जसको पक्ष लियो, त्यो महाधिवेशनमा नेतृत्वमा आउन सक्थ्यो । त्यसैले गौतमको महत्व धेरै थियो । गौतमले केपी शर्मा ओलीको पक्ष लिए, ओलीले जिते । गौतम केही समय उनलाई बोकेर हिँडे । अहिले एमाले दसौं महाधिवेशनको तयारीमा छ ।  गौतम समेतले पारित गरेको नीतिका आधारमा एमालेले हालै विधान महाधिवेशन पनि सम्पन्न गरेको छ । तर यी दृश्यमा गौतम कहींकतै छैनन् । किनकि उनले आफ्नो कित्ता गत महिनानै क्लियर गर्दै पार्टी छोडेर हिँडे । न त उनी नेकपा (एकीकृत समाजवादी)मै गएका छन् । 

कुनै बेला पार्टी र राजकीय सत्ताका खेलहरूमा मुख्य भूमिकामा देखिने गौतम अहिले गुमनाम छन् । अध्यक्ष ओलीको कार्यशैलीमाथि गम्भीर असहमति जनाउँदै एमाले छाडेका गौतम दलविहीन छन् । एमालेमा गौतम उपाध्यक्ष थिए । एमालेबाट राजीनामा दिएपछि गौतम माधवकुमार नेपालको नेतृत्वको नेकपा (एस)मा जाने अनुमान गरिएको थियो । तर गौतमले नेकपा (एस)ले जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज)लाई मार्गनिर्देशक सिद्धान्त नमानेको भन्दै त्यसमा सहभागी हुन हिच्किएका छन् । 

गौतमनिकट रहेका पूर्वमन्त्री हरि पराजुली गौतमको अधिकांश  समय अहिले भेटघाट र लेखपढमा बित्ने गरेको बताउँछन् । ‘अहिले केही गर्नु भएको छैन । घरमै बस्नु भएको छ लेखपढ गर्नुहुन्छ’, पराजुलीले भने । 

राजनीतिक जीवनको उत्तरार्द्धमा रहेका गौतमनिकट नेताहरू अहिले छिन्नभिन्न भइसकेका छन् । पराजुली आफैं पनि नेकपा (एस)तर्फ लागेका छन् । गौतमनिकट रहेका केशवलाल श्रेष्ठ नेकपा (एस)का उपाध्यक्ष भएका छन् भने बलराम बाँस्कोटा, सावित्रा भुसालहरू केन्द्रीय सदस्य बनेका छन् । त्यसैगरी यमलाल कँडेल, किरण गुरुङहरु एमालेमै छन् । 

‘गौतमको अवस्था अहिले रामचन्द्र बनवास जाँदाको जस्तो भएको छ । आधा दायाँ र आधा बायाँबाट जाउभन्दा रामचन्द्र एक्लै बनेका थिए’, एमालेका स्थायी कमिटी सदस्यले भने, ‘राजनीतिमा पनि गौतमको अवस्थामा त्यस्तै छ । आधा एमालेमा छन् र बाँकी नेकपा (एस)तर्फ लागेका छन् ।’ 

अस्थिरताले खस्केको साख

२०७४ सालको आम निर्वाचमा बर्दिया १ बाट पराजित भएपछि राजनीतिक रुपमा अप्ठेरोमा परेका गौतमले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा)भित्रको विवादमा खेलेको भूमिकाले उनको साख समाप्त पारेको थियो । 

ढुलमुले चरित्रले गौतमको हक्की स्वभाव र आफूलाई लागेको कुरामा दृढतापूर्वक लाग्ने छविलाई धुमिल बनायो । नेकपा अध्यक्षसमेत रहेका तत्कालीन प्रधानमन्त्री ओलीविरुद्ध सबैभन्दा पहिलो लिखित दस्तावेज ल्याउँदै एक पद छाड्नु पर्ने प्रस्ताव गरे ।  गौतमले  पार्टीभित्रको अन्तरसंघर्ष उत्कर्ष पुगेको समयमा निरन्तर गुट फेरबदल गरिरहे ।

प्रधानमन्त्री बन्ने गौतमको उत्कण्ठालाई नेकपाका शीर्ष नेताहरूले आफ्नो पक्षमा पार्न सक्दो उपयोग गरे । नेकपाको ९ सदस्यीय शक्तिशाली सचिवालयमा गौतम जता लाग्थे, त्यतै बहुमत पुग्ने अवस्था थियो । संविधानमै प्रतिनिधिसभा सदस्यले मात्रै प्रधानमन्त्री बन्ने व्यवस्था भएको कारण गौतमले आफू निकट सांसदलाई राजीनामा गराएर उपनिर्वाचिनमार्फत  प्रतिनिधिसभामा आउन कोसिस गरे । डोल्पा, बाँके, पाल्पा, कास्की हुँदै काठमाडौंका विभिन्न क्षेत्रबाट निर्वाचित सांसदलाई राजीनामा दिएर गौतम उपनिर्वाचनमार्फत चुनिन खोजेका थिए । 

गौतमले भने स्थानीय चुनावको समयमा विपक्षी दल कांग्रेसभन्दा निकै ठूलो मतान्तर रहेको बर्दियाको चुनावमा साढे ७ सय मतान्तरमा भएको हारलाई आफ्नो पराजय नभई अन्तरघात भएको बताउने गरेका थिए । तत्कालीन एमालेको शीर्ष नेतृत्वबाट आफूलाई हराउन प्रयास भएको भन्दै गौतमले पटक-पटक छानबिनको माग गरेका थिए । गौतमको माग कहिले पनि पूरा भएन ।  

उपनिर्वाचनबाट पनि सुरक्षित हुने नदेखेपछि गौतम राष्ट्रिय सभा सांसद बन्ने र संविधान संशोधन गराएर प्रधानमन्त्री हुने जुक्तिमा लागेका थिए । ती सबै प्रयासमा सफल हुन सकेनन् । गौतम मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिबाट नियुक्त हुने विज्ञ र समाजका प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूका लागि छुट्याएको कोटाबाट राष्ट्रिय सभाका सांसद बने । तर तत्कालीन नेकपाभित्र गौतमको मनोनयनको विषय पनि निकै विवादमा परेको थियो । यो विषय सर्वोच्च अदालतसम्म पुग्यो र त्यो अहिले  विचाराधीन छ । 

लामो समय राजनीतिक सहकार्य गरेका नेकपा (माले)का महासचिव सिपी मैनालीले अस्थिर चरित्रले गौतम अहिलेको अवस्थामा आइपुगेको बताउँछन् । ‘गौतम अस्थिर हुन्, सत्ताका र स्रोत साधनका लोभी हुन्, यो कमजोरी हो’,  गौतमसँग २०३४ सालदेखि संगत गरेका मैनालीले भने, ‘मार्क्सवादको गहिरो जानकारी छैन । सतही प्रकारको जानकारी छ । अहिले सबै कुरा सत्ता हो भनेर हिँड्नु भएको छ । जता फाइदा हुन्छ उतै जानुहुन्छ ।’ 

मैनालीकाअनुसार स्पष्ट भिजन नभएको र सत्ता नै सबै हो भनेर लाग्ने गरेका कारण गौतमलाई अरुले सहजै ठग्छन् । ‘निश्चित भिजन छैन । त्यसैले यता जाँउ कि उता जाँउ भन्ने परिरहन्छ । ‘ट्रायल एन्ड इरर’को अभ्यासमा जाँदा उनलाई कसैले पनि नपत्याउने अवस्थामा पुर्‍यायो’, मैनालीले भने । 

मैनालीकाअनुसार गौतम मनमा लागेको कुरा खुल्ला रुपमा राख्छन् । ‘नराम्रो लागेको छ भने पनि खत्तमै पारेर छाड्ने हुन् । अरुलाई नराम्रो लागेको तर उनलाई लागेको छ भने त्यसलाई पनि पूर्णरुपमा बोकेर हिFड्छन्’, मैनालीले भने, ‘विश्वास गलत होस वा सही उनलाई लागेपछि त्यसलाई अन्तिम समयसम्म बोक्छन् ।’ 

महाकाली सन्धिको विषयमा एमालेमा मतभेद चुलिएपछि गौतम र मैनालीले एमाले विभाजन गर्दै माले गठन गरेका थिए । २०५६ सालको आमनिर्वाचनमा मालेले एक सिट पनि जित्न नसकेपछि गौतम आफू निकटका नेताहरू साथमा लिएर २०५८ सालमा एमालेका फर्किए । तर मैनाली भने मालेकै नेतृत्व गरिरहेका छन् । 

–––

अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले सञ्चालन गरेको सरकारको सबैभन्दा पहिले गौतमले आलोचना गर्दै लिखित प्रस्ताव ल्याएका थिए । तर गौतम त्यसमा अडिन सकेनन् । नेकपाभित्र रहँदा गौतम कहिले ओली र कहिले पुष्पकमल दाहाल र माधवकुमार नेपालको खेमामा यताउता गरिरहे । संवैधानिक रुपमा असम्भव नै रहेको राष्ट्रिय सभाका सांसद पनि प्रधानमन्त्री बन्न मिल्ने व्यवस्था मिलाउन उनी लामो  समय कोसिसमा रहे । विवाद चर्किंदै गएको समयमा प्रधानमन्त्री ओलीको प्रधानमन्त्री बनाइदिने आश्वासनलाई सहज रुपमा विश्वास गरे । सचिवालयका बहुमत सदस्यहरूको समर्थन भन्दै गत कात्तिकमा दाहालले ओलीमाथि लगाएको आरोप पत्रमा गौतमको पनि समर्थन थियो । तर पछि अन्तरसंघर्ष चर्किएपछि गौतम दाहालको पक्षमा पनि खुलेनन् । नेकपा एकीकरण गर्ने भन्दै राष्ट्रिय अभियान घोषणा गरे । घोषणापत्र जारी गरेर कमिटी निर्माणमा जुटे । तर त्यसले प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न सकेन । नेकपापछि एमाले पनि विभाजन भयो गौतमको उद्देश्य पनि फेरियो । पछि उनले एमाले एक बनाउने घोषणा गरे । तर अहिले त्यो अभियान छिन्नभिन्न मात्र भएन उनी आफैंले पार्टी छोडेर अहिले गुप्तवासमा छन् ।