हिमाली पाटनमा मदिराका बोतल मात्रै ५० लाखभन्दा बढी- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

हिमाली पाटनमा मदिराका बोतल मात्रै ५० लाखभन्दा बढी

वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — साइपालका हिमाली पाटनहरू अबका केही महिना सफा देखिने छन् । यार्चा तथा जडीबुटी संकलकले वर्षौदेखि फालेका फोहोर यत्रतत्र देख्न पाइने छैन । हुल फेरि उक्लिएपछि भने सफा हुनु नहुनु उनीहरूकै व्यवहारमा निर्भर छ ।

औलागाडको फोहोर व्यवस्थापन गर्दै यार्चा संकलक र अभियन्ता । तस्बिर : वसन्तप्रताप सिंह/कान्तिपुर

बर्सेनि फोहोर थुप्रिँदै जाँदा उच्च हिमाली क्षेत्रको जैविक विविधता नै संकटमा पर्न थालेको थियो । फोहोर बढ्दा एकातिर यार्चा र जडीबुटीलाई प्रतिकूल असर त परेकै थियो, संकलक पनि समस्यामा थिए ।

वर्षौंदेखि फालिएका फोहोरले हिमाली पाटनमा परेको असरको चिन्ता सुरु भएपछि गाउँपालिका व्यवस्थापनमा अघि सरेको छ । ‘सुरुवाती चरणमा अहिले जम्मा भएको र पाटनमा छरिएको फोहोर संकलन गरेर निश्चित ठाउँमा खाल्डो खनेर पुर्ने काम गरिरहेका छौं,’ गाउँपालिकाका ओभरसियर तिलक विकले भने, ‘यार्चा र अन्य जडीबुटी संकलन गर्न गएकालाई पनि फोहोर व्यवस्थापनमा सहभागी गराइरहेका छौं ।’ वर्षौंदेखि थुप्रिएको फोहोर एकै पटकमा तह लगाउन सम्भव नभए पनि छरिन नपाओस् भनेर काम थालिएको उनले बताए । गाउँपालिकाले संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी) अन्तर्गतको विश्व वातावरण कोष र स्थानीय गैरसरकारी संस्था सहारा नेपालसँग सहकार्य गरेर सफाइको काम थालेको हो । सरसफाइ अभियानअन्तर्गत पुरानो फोहोर व्यवस्थापन र नयाँ फोहोर यार्चा संकलक आफैंले गर्ने गरी सचेतनामूलक कार्यक्रम पनि चलाइएको सहाराका अध्यक्ष ज्ञानबहादुर बोहराले बताए ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले साइपालको यार्चा संकलन क्षेत्रमा गरेको अध्ययनले यहाँका पाटनहरूमा ४० हजार क्विन्टलभन्दा बढी फोहोर जम्मा भइसकेको देखाएको छ । २०७६ मा गरिएको उक्त अध्ययनको साझेदार सहारा नेपालका अनुसार यार्चा संकलनको समयमा पाटन पुग्ने प्रत्येकले केही न केही फाल्ने गर्छन् । जुत्ता, चप्पल, ओढ्ने–ओछ्याउने कपडा, पाल, प्लास्टिक आदिबाट एक सिजनमा सरदर ५ किलो र बिस्कुट, चाउचाउ, जुस, चकलेट, सुर्ती, गुट्खा आदिको खोल गरेर एक सिजनमा ५ किलो २ सय ग्राम फोहोर छाड्छन् । प्रत्येक वर्ष यार्चा टिप्न साइपालका पाटनमा मात्रै १५ हजारभन्दा बढी मान्छे पुग्ने गरेका छन् । पछिल्लो १५ वर्षको अवधिमा मात्रै ११ हजार ७ सय क्विन्टल फोहोर जम्मा भइसकेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।

संकलकले दैनिक उपभोग गर्ने र बन्दोबस्तीका सामानभन्दा कैयौं गुणा बढी फोहोर मदिराको खपतबाट हुने गरेको अध्ययनले देखाएको छ । मदिरा सेवन गरेर फालिएको सिसाका बोतल मात्रै ५० लाखभन्दा बढी रहेको र यसको तौल १५ हजार क्विन्टल रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । ‘अहिले पनि पाटन क्षेत्रमा टनका टन फोहोर जम्मा भइसकेको छ । एक–दुई वर्षको अभियानले मात्रै सबै फोहोरको व्यवस्थापन गर्न सकिन्न,’ बोहराले भने, ‘पहिला जम्मा भएको फोहोरलाई सक्दो व्यवस्थापन गर्ने र अब उत्पादन हुने फोहोर संकलक स्वयंलाई व्यवस्थापन गर्न लगाउने हाम्रो उद्देश्य हो ।’ अभियानका रूपमा सफाइ सुरु गर्दा पनि पाटन पहिलेभन्दा निकै सफा हुने उनले बताए ।

अभियानअन्तर्गत साइपालका विभिन्न जडीबुटी संकलन क्षेत्रमा ६ सयभन्दा बढी खाल्डा खनिएको छ । यो वर्ष जम्मा हुने फोहोरमध्ये ८० प्रतिशतजति खाल्डामा पुरिएको गाउँपालिकाका अध्यक्ष राजेन्द्र धामीले बताए । ‘एउटा निश्चित क्षेत्रफलभित्र संकलन गर्दा मात्रै एक ट्रकभन्दा बढी फोहोर निस्किने गरेको छ,’ उनले भने, ‘अहिले जम्मा भएका सबै फोहोर एकैपटकमा व्यवस्थापन गर्न सजिलो छैन, सुरुवात भएको छ ।’

प्रकाशित : असार २४, २०७८ ०७:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

इतिहास आजै बन्ने होइन

सम्पादकीय

इतिहास हिजोको आज बनिने विषय होइन । आजको भोलि पनि इतिहास बनिहाल्दैन । प्राचीन वा मध्ययुगीन मात्र होइन, आधुनिककालकै कति घटनाक्रमबारे हामी खोजिपस्न बाँकी नै छ । २००७ सालको प्रजातान्त्रिक परिवर्तन वा त्यसयताका कति घटनासमेत इतिहासमा लिपिबद्ध हुन बाँकी छ ।

नारायणहिटी दरबार परिसरको श्रीसदन पछाडि पोकैपोकामा असरल्ल ऐतिहासिक महत्त्वका कागजात र त्यसलाई अभिलेखीकरण गर्दै राष्ट्रिय अभिलेखालयका कर्मचारी । तस्बिर : प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना/कान्तिपुर

इतिहासको जानकारी दुरुस्त राख्न सम्बन्धित सम्पदा, अभिलेख तथा कागजातहरूको संरक्षणमा राज्यको संगठित चासो कमजोर नै छ । त्यही भएर हुनुपर्छ, दरबार हत्याकाण्ड वा गणतन्त्र स्थापनासम्मका घटनाक्रम तथा सम्बन्धित सम्पदा संरक्षणलाई अहिले पनि ‘हिजोआजकै कुरा’ झैं हलुका रूपमा लिने संस्कार यथावत् छ । अढाई शताब्दी लामो शाहवंशीय राजपरम्पराको बिसौनी विन्दु बनेको नारायणहिटी दरबारबाट राजा हटेर गए पनि राजवंशको शासनमा जोडिएको पछिल्लो ५० वर्षको अभिलेख, कागजात र निस्सा–प्रमाण अझै पनि असरल्ल छाडिएको खबर आफैंमा लाजमर्दो छ ।

राजनीतिक परिवर्तन र त्यसमा पनि शाहवंशको अन्त्यपछि हाम्रा राजनीतिक नेता तथा परिवर्तनकामी अगुवाहरू केवल श्रीपेच वा राजदण्ड प्रदर्शनीमा मात्रै हतारिएको देखिन्छ । तर, त्यही दरबारमा रहेका वा छाडिएका ऐतिहासिक अभिलेखजस्ता कागजातमाथि भने शाहवंशका अन्तिम राजा ज्ञानेन्द्रले शासन त्याग गरेको १५ वर्षपछि मात्रै खोजबिन सुरु भएको छ, त्यो पनि झारा टार्ने हिसाबमा । नारायणहिटी दरबारलाई संग्रहालय बनाइने र यो प्रबन्ध विकास समितिको स्वरूपमा अघि बढाइने भनिए पनि करिब साढे ७ सय रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको नारायणहिटी अहिले पनि ‘संरक्षणहीन’ झैं देखिन्छ ।

ऐतिहासिक मूल्यप्रति सचेत देशहरूमा यस्तो स्थान, संरचना र इतिहास बोकेको कुनै अवशेष (सम्पत्ति) फेला परेमा त्यो बाहिरी विश्वका लागि देखाउने तथा पर्यटक भ्रमणकै शुल्कबाट आफैंमा आत्मनिर्भर सम्पदा थलो बनाइने गरेको दृष्टान्त सामुमा छ । तर, यो ऐतिहासिक स्थानमा कतै परराष्ट्र मन्त्रालयको एउटा एकाइ, कतै नेपाली सेनाको सवारी पार्किङ र अन्यत्र भने गोदाम/भण्डार मात्रै रहेको स्थिति आफैंमा अनौठो देखिन्छ । नारायणहिटी संग्रहालय भनेर खोलिए पनि यो त्यति विधि आकर्षण र ‘एक पटक भ्रमणमा जानैपर्ने’ गन्तव्य बन्न सकेको छैन । भएकै खाली ठाउँ पनि कि झारपातले छोपिएको छ, कि गोदामका हकमा उचित अव्यवस्थापनका कारण स्याल र मुसाको बासस्थल मात्रै बनेको छ ।

दरबार संग्रहालयको अस्तित्व देखिएपछि त्यही गोदामघरबाट सीमित स्रोत, बजेट र जनशक्तिका भरमा दरबारका ऐतिहासिक कागजातको सूचीकरणको कामसम्म थालिएको छ । तर, वर्षको ५ लाख रुपैयाँ बजेट तथा ५/७ जना ज्यालादारी कर्मचारीका भरमा यो इतिहासको अभिलेखीकरण अझै थुप्रै वर्षमा पनि नसकिने देखिन्छ । त्यसमा पनि आजको समयमा यी कागजात र प्रामाणिक अभिलेखको सूचीकरण तथा पोका पारेर पोकामै व्यवस्थित गर्ने अभ्यासको त्यति अर्थ रहन्न । वास्तवमा इतिहासका विज्ञ, अभिलेखीकरण र केही हदमा लिपिका समेत जानकारसहितको कार्यदल बनाएर उत्खनन भएका कागजातहरूको ‘डिजिटल’ रूपमा संरक्षण–संवर्द्धन गर्नु जरुरी देखिन्छ । अबको ५० वर्षपछि अथवा अब आउने पुस्ताले नेपालको इतिहासको एउटा कालखण्डमाथि सोधपुछ–अध्ययन गर्न चाहेमा दिन सकिने के रहन्छ र ? आज सुगौली सन्धिबारेका कागजात खोज्न बेलायतको लाइब्रेरीमा पुग्नुपर्ने अवस्था आएझैं अहिलेलाई झिनामसिना लाग्ने तर, भविष्यमा एउटा कालखण्डको दस्तावेज ठहर हुने यी ‘दरबारिया अभिलेख’ खोज्न कहाँ जाने ?

आफ्नो इतिहासको खोजी गर्न र प्रामाणिकता बटुल्न बाहिरी दुनियाँमा भौंतारिने अभिलेखालय, पुरातत्त्व वा प्रज्ञा प्रतिष्ठानजस्ता निकायहरूले आँखैसामुमा छरपस्ट बनेको र अभिलेखीकरणको अभावमा क्रमशः नासिँदै गएको इतिहासबारे भने पत्तै नपाएको देखिनु आफैंमा दुःखद परिस्थिति हो । सीमित स्रोतसाधनका भरमा पुरातत्त्व विभाग वा अभिलेखालयले सानातिना कामहरू गर्दै आएको देखिए पनि यसमा चित्तबुझ्दो परिणाम भने देखा पर्न सकेको छैन ।

हो, देखाउने र खर्च गर्ने नाममा हामीले संग्रहालय पनि निकै बनाउन थालेका छौं । तर, त्यो संग्रहालयभित्र राखिने सम्पदा कि त चोरिएर विदेशका विशिष्ट संग्रहमा मात्रै फेला पर्न थाल्छ वा अथवा, यहीँ पनि सधैं ओझेलमै परेर मक्किँदै गएको अवस्था रहन्छ भने यसलाई के भन्ने ? के मान्ने ? इतिहासै नभएको समाज, सभ्यता र समयको हिसाब आखिरमा कस्तो रहन सक्ला ?

प्रकाशित : असार २४, २०७८ ०६:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×