चमेराबाट कोरोना भाइरस फैलिएको हो ?- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

चमेराबाट कोरोना भाइरस फैलिएको हो ?

चमेराबारे धेरै नै नकारात्मक कुरा फैलाएको भन्दै दक्षिण एसियाका चमेरा अनुसन्धानकर्मी चिन्तित
गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — कोरोना भाइरसको उत्पत्तिबारे यतिबेला वैज्ञानिकहरुले विभिन्‍न दाबी गरिरहेका छन् । चमेरो हुँदै कुनै समुद्री जीवमार्फत मानिसमा कोरोना भाइरसको स‌ंक्रमण भएको चर्चा अलि धेरै भएको छ । कोरोना भाइरसको मुख्‍य स्राेत चमेरो भन्दै चर्चा परिचर्चा हुन थालेपछि चमेराका बारेमा खोज अनुसन्धान गर्दै आएका अनुसन्धानकर्मी चिन्तित देखिएका छन् ।

चमेरासम्बन्धी अनुसन्धान गर्दै आएका दक्षिण एसियाका ६४ जना कायरेप्टेरोलोजिस्‍ट (चमेराको अध्ययन गर्ने)हरुले कोभिड–१९ चमेराबाट फैलिएको आरोप निराधार र गलत भएको बताएका छन् । उनीहरुले कोभिड–१९ चमेराका कारण नफैलिए र नकरात्मक तथ्यहरुको पछाडि नलाग्न पनि आग्रह गरका छन् ।

नेपाल, भारत, भुटान, श्रीलंका, बंगलादेश र पाकिस्तानका अनुसन्धाकर्मी एवं संरक्षणकर्मीहरुले कोभिड–१९ फैलनुमा चमेराको कुनै भूमिका नरहेको प्रष्ट्याएका हुन् । हालसम्म कुनै पनि वैज्ञानिक अनुसन्धानले चमेराका कारण कोरोना भाइरस फैलिएको भन्ने प्रमाणित नगरेको उनीहरुको दाबी छ ।

भारतका चमेरा अनुसन्धानकर्मी रोहित चक्रवर्तीले कान्तिपुरसँगको कुराकानीमा भने, ‘सार्स–कोभ–२ को उत्पत्ति कहाँबाट भएको भन्ने कुरा अहिलेसम्म थाहा छैन । वैज्ञानिक आधारबिना चमेरालाई महामारीको दोष लगाउन थालिएको छ । यो कार्य गलत हो ।’

कोरोना भाइरस जीव हुँदै मानिसहरुमा सरेको बताइएको छ । चीनको वुहानमा रहेको मासु बजारबाट कोरोना विश्वभर फैलिएको थियो । उनीहरुले महामारीको रुपमा फैलिएको कोभिड–१९ र चमेरामा भेटिएको ब्याट कोरोना भाइरस फरक रहेको बताएका छन् ।

सार्स-कोभ-२ र चमेरा भाइरस

चमेरामा आरए–टीजी–१३ नाम गरेको ब्याट कोरोना भाइरस भेटिएको र यो सार्स-कोभ–२ भन्दा धेरै नै फरक रहेको श्रीलंकामा चमेरा सम्बन्धी अनुसन्धान गर्दै आएका थारक कुसुमिन्डाले कान्तिपुरलाई बताए । उनले भने,' यी दुई भाइरसहरु कोरोना भाइरसको एउटै परिवारभित्र त पर्छन् । तर,यी भाइरसहरु करिब ४० देखि ७० वर्षअघि नै छुट्टिएर उत्परिवर्तित भएको नयाँ अनुसन्धानले देखाएको छ । ' मानिसहरुमा लागेको सार्स-कोभ-२ लगाउनुमा चमेराको कुनै योगदान नरहेको उनले दाबी गरे । कुनै एउटा माध्यम (होस्ट)हुँदै यो भाइरस मानिसमा आइपुगेको उनले बताए ।

पर्वतमा भेटिएको नक्कली बोक्सी (लाइडोडर्मा लाइरा) चमेरो । तस्बिर सौजन्‍यः सञ्‍जिव बानियाँ ।

अनुसन्धानकर्ता कुसुमिन्डाले चमेरालाई नै दोषारोपण गरेर केही नहुने बताउँदै उनले अन्य जीवहरुमा पनि अनुसन्धान गरिनुपर्ने बताउँदै विश्‍वभर वन्यजन्तुको चोरी सिकारी र बेचबिखनमा प्रतिबन्ध लगाउनुपर्ने बताए ।

इन्डियन काउन्सिल अफ मेडिकल रिसर्च(आईसीएमआर)ले गरेको अनुसन्धानबाट दक्षिण एसियामा दुई प्रजातिका चमेरामा ब्याट कोरोना भाइरस भेटिएको जनाएको छ । र यो कोरोना भाइरस अहिले माहामारीको रुपमा फैलिएको सार्स कोभिड–२ नभएको र कोभिड–१९ को संक्रमण नगर्ने आईसीएमआरले जनाएको छ ।

चमेराको दिसाबाट कोरोना फैलने कुरा पनि गलत भएको अनुसन्‍धानकर्ता चक्रवर्तीले कान्तिपुरलाई बताए ।

सार्स-कोभ–२ भाइरसको उत्पत्ति कहाँबाट भयो भन्नेबारे हालसम्‍म कसैले ठोस तथ्‍य पत्ता लागेका छैन । कसैले वुहानको सी फूड मार्केटमा कुनै जीवको मार्फत हुँदै मानिसमा पुगेको अनुमान गरिएको छ । कसैले चमेराबाट सरेको भाइरस कुनै अर्को जीवमा गएर त्यहाँ उत्परिवर्तित भएर मानिसमा पुगेको दाबी गरेका छन् । कसैले सालक हुँदै मानिसमा सरेको दाबी गरेका छन् भने कसैले चमेरामा भएको भाइरस सर्पमा पुगेर उत्परिवर्तित भएर मानिसमा पुगेको बताइरहेका छन् ।

सन् २०१३मा अनुसन्धानकर्ता शी झेङ लीले एउटा अनुसन्धान गरेकी थिइन् । हर्स सू ब्याट प्रजातिमा भेटिएको आरए–टीजी–१३ ब्याट कोराना भाइरस र सार्स–कोभ–२ को जेनोम म्याच गराउँदा ९० प्रतिशत उस्तै रहेको पाइएको थियो । उक्त अनुसन्धानले यी भाइरसकोव पुर्खा एउटै रहेको दाबी गरेको थियो । तर,यी भाइरसहरु ३०देखि ७० वर्ष पहिले नै छुट्टिएर उत्परिवर्तित भएको उनको अनुसन्धानले जनाएको छ ।

चमेरा अनुसन्धानकर्मीहरुले पनि यही विषयलाई लिएर चमेरालाई रोग फैलाएको आरोप लगाउनु गलत भएको बताएका छन् । चमेरा अनुसन्धानकर्मीहरुका अनुसार दक्षिण एसियामा दुई वटा चमेराका प्रजातिमा ब्याट कोरोना भाइरस भेटिएको बताए । तर उक्त भाइरस सार्स–कोभ–२ भन्दा भिन्नै रहेको जनाएका छन् ।

आईसीएमआरले बदुरा चमेरो ‘इन्डियन फ्लाइङ फक्स’ र जिब्रो पड्काउने फलाहारी चमेरो ‘फुल्भोस फ्रूट ब्याटमा’ मा पनि ब्याट कोरोना भाइरस भेट्टाएको थियो ।

चमेरामा धेरै भाइरस किन पाइन्छन् ?

चमेरा उड्न सक्‍ने एक मात्र स्तनधारी जीव हो । चमेराको यही विशेषताले गर्दा उठ्नका लागि उसलाई धेरै नै ऊर्जाको आवश्यकता पर्छ । उड्ने क्रममा धेरै नै उर्जा चाहिने भएकाले यो जीवको मेटाबोलिजम धेरै छिटो हुन्छ । अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार उड्नका लागि धेरै नै उर्जा चाहिदा शरीरमा कोषहरु छुट्टिने र फ्री रेडिकल्सहरु निर्माण हुने गर्छन् । यो विरुद्ध लड्नका लागि चमेराको प्रतिरोधात्मक क्षमता अन्य स्तनधारी जीवहरुको भन्दा दाह्रो हुने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ ।

विभिन्‍न भाइरसहरु शरीरमा आउँदा चमेराको प्रतिरोधात्मक क्षमताका कारणले संक्रमण हुन नसक्‍ने र लामो समयसम्म ती भाइरहरु चेमरामा रहने अनुसन्धानले देखाएका छन् । यस्ता भाइरहसहरु बेला बेला घर पालुवा जनावारमा पुग्‍ने र त्यहाँ उत्परिवर्तित भएर मानिसमा जाने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ ।

पोखराको चमेरे गुफामा बसेका चमेरा । तस्बिरः भीम घिमिरे/कान्तिपुर

अनुसन्धानकर्ता चक्रवर्ती भन्छन्,'चमेराको यही प्रतिरोधात्मक क्षमताको अध्ययन गरेर विभिन्‍न ओषधिहरु निर्माण गर्न सकिन्छ । अफवाह र यसप्रति नकारात्मक धारणा नबनाई अनुसन्धान गरिनुपर्छ ।'

चमेराबाटै निपा भाइरस,मर्स भाइरस लगायतका रोगहरु सरेको बताइन्छ । अर्का अनुसन्धानकर्ता कुसिमन्डा अन्य जीवहरु पनि भाइरसको स्रोत भएको बताउँछन् । उनले भने,'कुकुरबाट रेबिज सर्छ । अन्य जीवहरु पनि भाइरसको स्रोत हुन् तर चमेरालाई मात्रै सबै भाइरसको जड हो भनेर दोष दिइनु गलत हो । '

संरक्षणकर्मी चिन्तित

चमेरालाई नै रोग फैलाउने मुख्‍य स्रोत भनेर अपव्याख्या गरिएपछि अनुसन्धानकर्मीहरु चिन्तित् छन् । चमेरा अनुसन्धान तथा संरक्षण संघ नेपालका अनुसन्धानकर्ता सञ्जिव बानियाँले अन्य वन्यजन्तुहरु पनि भाइरसको स्रोत हुने तर यसरी चमेरालाई नै जोडिनु गलत रहेको बताए । उनका अनुसार चमेराले पारस्थिति प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ ।

बालीमा लाग्ने किरा, फट्यांग्राहरु खाइदिने, परागसेचन गराउने, पेस्ट कन्ट्रोलको काम चमेराले गर्ने बानियाँले बताए । चमेराले आर्थिक रुपमा मानिसको धेरै सहयोग पुर्‍याएको अनुसन्धानकार्मीहरुद्वारा जारी विज्ञप्तिमा उल्लेख छ । यस्तै,अम्बा,आँपलगायतका फलहरुको परागसेचनमा पनि चमेराले भूमिका खेल्‍ने भुटानका चमेरा अनुसन्धानकर्ता सञ्जय छिरिङ्ले कान्तिपुरलाई बताए । उनले भने,'चमेरासम्बन्धी दक्षित एसियामा मानिसहरुमा नकारात्मक धारणा धेरै बनाइरहेका छन् । तर हाम्रो मुलुकमा बाघलाई दिएजसरी नै संरक्षण गरिएको छ ।'

कोरोना भाइरससम्बन्धी अनुसन्धान गर्दै आएका क्यानडास्थित एमसीमास्टर विश्वविद्यालयका अनुसन्धाकर्ता डा. अरिन्जय बनर्जीले पनि यस्ता संक्रामक रोग उत्पन्न हुनबाट जोगाउनका लागि मानवीय क्रियाकलापहरुमा परिवर्तन हुनुपर्नेमा जोड दिएको चक्रवर्तीले सुनाए ।

अनुसन्धानकर्मीहरुले वन्यजन्तुको ओसारपसारका क्रममा भाइरसको संक्रमणको खतरा भने हुने गरेको बताए ।

दक्षिण एसियामा चमेरालाई हेर्ने नजर कस्तो छ ?

दक्षिण एसियामा चमेराका विभिन्न १ सय ४० प्रजाति पाइन्छन् । ती मध्ये ९ वटा लोपन्मुख रहेको अनुसन्धानकर्ता चक्रवर्तीले बताए । दक्षिण एसियाका केही मुलुकहरुमा चमेराबारे मानिसहरुमा अझै पनि नकारात्मक भाव रहेको बताउँदै यसतर्फ ती देशले चमेरा संरक्षण र यसको महत्व सम्बन्धमा नीति निर्माण गर्नुपर्ने अनुसन्धानकर्मीहरुले बताएका छन् ।

नेपालको सन्दर्भमा ५३ प्रजातिको चमेरा रकेर्ड गरिएको छ । स्‍याङ्जामा पाइने सोर्बाको मुसाकाने चमेरो नेपालमा मात्रै भेटिएको बानियाँले जानकारी दिए । सानो बदुरा चमेरा चेपाङ समुदायले सिकार गर्ने गरेको छन् ।

गुफाहरुमा पाइने ठूलो गोलोपत्रे चमेरो ‘हिपोसिडेरस आर्मिजर’ किरा/फट्यांग्राहरु खाएर बालीलाई जोगाउने काम गरेको बानियाँले बताए ।

भारतको तमिलनाडुमा केही मानिसहरुले चमेरलाई पुज्‍ने गरेको चक्रवर्तीले बताए । यस्तै श्रीलंकामा ३० प्रजातिका चमेरालाई त्यहाँको कानुनले संरक्षित सूचीमा राखेको अनुसन्धानकर्ता थरक कुसुमिन्डाले जानकारी दिए । यस्तै त्यहाँमा मानिसहरुमा चमेरासम्बन्धी भाव नकरात्मक रहेको उनले सुनाए । त्यहाँका मानिसहरु आफन्त मरेपछि चमेरा भएर जन्मिने र पुरानै घरमा फर्केन अन्धविश्‍वास रहेको कुसुमिन्‍डाले बताए ।

भुटानमा चमेरालाई शुभ संकेतको रुपमा लिइने गरेको अनुसन्धानकर्ता सञ्‍जय छिरिङले बताए । उनले भने,'पूर्वी भुटानमा चमेरालाई सम्पत्ति र शुभ संकेतको रुपमा लिइन्छ । घर वरपरि चमेरा आए शुभ संकेतको रुपमा लिने गरिन्छ । ' भुटानका गुफाहरुमा पाइने चमेराले भगावनको सुरक्षा गर्ने समेत जनविश्वास रहेको उनले जानकारी दिए ।

नेपालमा पनि चमेरासम्बन्धी मानिसहरुले हेर्ने नजर भने नकारात्मक नै रहेको पाइन्छ । घर वरिपरि चमेरा तथा उल्लु कराउँदा कतिपय ठाउँहरुमा अशुभ संकेतको रुपमा लिने गरिएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७७ १६:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

प्रकृतिले त्राण पाएको समय 

सन्दर्भ : विश्व पृथ्वी दिवस
गोविन्द पोखरेल

आज विश्व पृथ्वी दिवस । ५०औं वर्षमा आइपुग्दा यो दिवस ‘भर्चुअल’रूपमा अनलाइनमार्फत विभिन्न कार्यक्रम तथा बहस गरेर मनाइँदै छ । कोभिड–१९ महामारीका कारण अहिले विश्व नै ‘लकडाउन’ छ । मानिसहरू घरमै बसेका छन् ।

सवारीसाधन कुदेका छैनन् । उद्योग तथा कलकारखाना बन्द छन् । यो मौकामा वायुको गुणस्तर सुध्रिएको छ । प्रदूषण स्वात्तै घटेको छ । नदी सफा देखिएका छन् । हिमाल र डाँडाकाँडा छर्लंग छन् ।

ध्वनि प्रदूषण नहुँदा सहरमा चराचुरुंगीको आवाज प्रस्टै सुनिन्छ । जीवजन्तुले बिनारोकतोक प्रकृतिमा रमाउने मौका पाएका छन् । यी सबै हुनुमा एउटै कारण छ– मानवीय गतिविधिमा कमी आउनु ।

मानौं, समग्र प्रकृतिले त्राण पाएको छ यतिखेर । प्राकृतिक स्रोतमाथिको दोहन, प्रदूषण, फोहोर, वन फँडानीलगायत गतिविधि ठप्प छन् । एककोषीय कोरोना भाइरसले खर्बौं कोष मिलेर बनेको मानिसलाई घरभित्रै बस्न बाध्य जो बनाइदिएको छ ।

सन् १९६९ मा अमेरिकाको क्योलिफोर्निर्यास्थित सान्ता बारबार नहरमा तेल चुहिएपछि परेको वातारणीय प्रभावले मानिहरूलाई समग्र पृथ्वीबारे सोच्न बाध्य बनायो । प्रशान्त महासागरमा पर्ने नहरमा ८० हजारदेखि १ लाख ब्यारेल कच्चा तेल फैलिँदा भयावह अवस्था निम्तिएको थियो । त्यसैलाई लिएर वातावरणीय मुद्दाहरू उठ्दै जाँदा १९७० अप्रिल २२ देखि पृथ्वी दिवस मनाउन थालिएको हो ।

५०औं दिवस जलवायु परिवर्तनका मुद्दा तथा न्यूनीकरणका लागि दबाब दिने गरी ‘क्लाइमेट एक्सन’सँग जोडिएको छ । तर, कोरोनाका कारण बेलायतमा हुने भनिएको कोप २६ स्थगित हुन पुग्यो ।

मानवीय अतिक्रमण, प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतमाथिको दोहनले जलवायु परिवर्तन, बाढी, पहिरो, प्रजातिको विनाश, तापक्रम वृद्धिजस्ता अनेकौं समस्या पृथ्वीमा देखिएका छन् ।

लकडाउनपछि मानिसहरु घुम्न नआएपछि दक्षिण अफ्रिकाको क्रुगर राष्ट्रिय निकुञ्‍जकै बीच सडकमा मस्तसँग आराम गरिरहेका सिंह तस्बिर : निकुञ्‍जको फेसबुकबाट

तापक्रम परिवर्तनसँगै वन्यजन्तुको वासस्थान विनाशले गर्दा पछिल्लो समय विभिन्न संक्रामक रोग आउने गरेका छन् । अहिले देखिएको कोरोना भाइरस चमेरो हुँदै मानिसमा सरेको अनुमान गरिएको छ । घरपालुवा जनावरहरू वन्यजन्तुमा भएका जीवाणु मानिसमा सार्ने एउटा माध्यम रहेको यूएनईपीले जनाएको छ । यूएनईपीका अनुसार ६० प्रतिशत संक्रामक रोग वन्यजन्तुबाट सरेका छन् । इबोला, मर्स, सार्स, जाइकाजस्ता भाइरस यसै गरी मानिससम्म आइपुगेका हुन् ।

वन्यजन्तुको वासस्थान मिचिँदा उनीहरू बस्तीतिर आउँछन् । घरका चौपाया र खाद्यान्न खाइदिन्छन् । तिनैमार्फत भाइरस सर्ने जोखिम रहेको विज्ञहरू बताउँछन् । ‘जसरी मानिसको अतिक्रमणबाट प्रकृतिको सन्तुलन बिग्रिएर कोभिड–१९ जस्तो महामारी आएको छ । यस्ता कुरा भविष्यमा हुन नदिन हामीले पृथ्वीको सन्तुलन बिग्रन नदिने उपाय खोज्नुपर्छ,’ वातावरणविद् आस्था जोशीले भनिन् । पृथ्वी मानव जातिको मात्रै नभएर अन्य प्रजातिको पनि रहेकाले उनीहरूको अस्तित्व स्वीकार गर्नुपर्ने उनले बताइन् ।

सन् २०१९ को यूएनको प्रतिवेदनअनुसार पछिल्लो शताब्दीमा प्रजातिहरूको विनाश सय गुणाले बढेको छ । दश लाख प्रजाति विनाशको जोखिममा छन् । यसको कारण मानवीय अतिक्रमण र जलवायु परिवर्तर्नलाई औंल्याइएको छ ।

इन्टरगभर्नमेन्टल प्लेटफर्म अन बायोडाइभर्सिटी एन्ड इकोसिस्टम सर्भिसेस (आईपीबीईएस) को प्रतिवेदनले आगामी दिन मानिसलाई झन् चुनौती रहेको उल्लेख गर्दै जलवायु परिवर्तनले जीवहरूको विनाश बढ्ने प्रक्षेपण गरेको छ । प्रतिवेदनले वैकल्पिक स्रोत तथा ऊर्जा खपतमा जोड दिनुपर्ने औंल्याएको छ ।

शताब्दीको अन्त्यसम्म तापक्रम वृद्धि १ दशमलव ५ प्रतिशतमा सीमित गर्न कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जन वार्षिक ७ दशमलव ६ प्रतिशतले घटाउनुपर्ने यूएनईपीको इमिसन ग्यास रिपोर्ट २०१९ मा उल्लेख छ । त्यो गर्न नसकिए हिउँ दुई तिहाइले पग्लने इसिमोडको हिन्दूकुश हिमालय एसेसमेन्ट रिपोर्टको प्रक्षेपण छ ।

तस्बिर : निकुञ्‍जको फेसबुकबाट

५० वर्षयता मानिसको जनसंख्या दोब्बरले बढेसँगै वन फँडानी तीव्र छ । त्यही अनुपातमा संक्रामक रोग फैलिएका छन् । कार्बन उत्सर्जन २१ प्रतिशत र समुद्रहरूको अम्लीयपन ४ प्रतिशतले बढेको छ । ग्रिन ल्यान्डको बरफ पग्लने वृद्धिदर ६ प्रतिशत पुगेको छ । समुद्री सतह हरेक दशकमा ३.३ प्रतिशतले बढ्दै छ ।

यहीबीच पृथ्वीलाई मानवीय अतिक्रमणबाट जोगाउन प्रयास नभएका होइनन् । वैकल्पिक ऊर्जार् प्रयोग गर्न थालिएको छ । ‘रिस्टोरेसन’ कार्य तथा वृृक्षरोपणलाई तीव्रता दिइएको छ ।

ब्रह्माण्डमा एक हजार माइल प्रतिघण्टाका दरले हुइँकिइरहेको एउटा ‘जीवित यान’ हो पृथ्वी । यसका रैथाने हौं हामी । यहीँको पानी, वनस्पति, जमिन उपयोग गरेर बाँचेका छौं । हामीले आफैंलाई जोगाउन पनि वातावरण जोगाउन जरुरी छ । यसका लागि सचेतना र अनुसन्धान बढाउँदै प्रकृतिमाथि मानवीय अतिक्रमण र उत्सर्जनमा कमी ल्याउनुपर्छ । वैकल्पिक ऊर्जाको प्रयोग, विद्युत्मा जोड दिन सके हानिकारक ग्यासको उत्सर्जन स्वतः कम हुनेछ ।

प्रकाशित : वैशाख १०, २०७७ १५:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×