‘हेरिटेज रुट’ले समेटियो विश्वसम्पदा क्षेत्र

प्रशान्त माली

(ललितपुर) — ललितपुर महानगरपालिकाले पाटनका सम्पदालाई समेट्ने गरी ‘हेरिटेज रुट’ तयार गरेको छ । शुक्रबार सकिएको सहरहरूको सञ्जाल (सिटी नेट) को कार्यसमिति बैठकमा आएका विदेशी प्रतिनिधिलाई यही मार्गका सम्पदा देखाएर पाटन दरबार क्षेत्र पुर्‍याइएको थियो ।

पाटन ढोकाबाट सुरु भको रुट सुलिम्ह टोल, पिम्बहाल, नकबहिल, नागबहाल, क्वाल्खु, कुम्भेश्वर, स्वठ हुँदै पाटन दरबार क्षेत्रमा पुग्छ ।


पाटनढोकाको कोरिएको चित्र, पुराना पाटी, ढुंगेधारा, पोखरी, विहार, पुराना बस्ती र मठ मन्दिर हेर्दै पाटन दरबार पुगिन्छ । यो मार्गमा पर्ने सुलिम्ह ऐतिहासिक टोल हो । ‘गयो बाजे’ नामक एक महातान्त्रिकको पुरातात्त्विक घर यही टोलमा पर्छ । यो घर पाटनको इतिहासमा सबभन्दा पुरानामध्ये एक मानिन्छ । उक्त घरको एउटा झ्याल पाटन संग्रहालयमा राखिएको छ । जहाँ यो झ्याल १०–११ औं शताब्दीमा बनेको उल्लेख छ । ‘गयो बाजे’ र सुलिम्ह टोलबारे संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीलगायतले आफ्ना कृतिमा उल्लेख गरेका छन् ।


टोल नजिकै पिम्बहाल पोखरी छ । करिब ६ सय वर्षअघि गयो बाजेले लाखे (राक्षस) हरू नियन्त्रणमा लिएर एकैरातमा यो पोखरी निर्माण गरेको किंवदन्ती छ । पोखरी जापान सरकारको सहयोगमा सन् १८५२ मा बेलायती नागरिक हेनरी एम्ब्रोस ओल्डफिल्डले तयार गरेको हाते स्केचका आधारमा प्राचीन शैलीमा पुनर्निर्माण गरिएको मानिन्छ ।


यहाँको प्रवेशद्वार र पोखरीको बीचमा मल्लकालीन पाटी निर्माण गरिएको छ । यो पाटीले पर्यटकलाई लोभ्याउने गरेको छ । त्यहाँबाट नकबहिल टोल पुगिन्छ । यहाँ पर्यटकले दसौं शताब्दीको उमामहेश्वर, बुद्ध, ब्रह्मा र विष्णको मूर्ति अवलोकन गर्न सक्छन् । दसैंमा पाटन दरबार क्षेत्रमा देखाइने अष्टमात्रिका नाचका देवगणको प्रशिक्षण स्थल लोकाकीर्ति महाविहार पनि यहीँ छ ।


नकबहिल नजिकै गोल्डेन टेम्पल छ । क्वाबहाल टोलमा लोकेश्वरको स्वर्णजडित पेगोडा शैलीयुक्त तीनतले विहार पनि यही मार्गमा पर्छ । यो मन्दिर राजा भाष्करदेव बर्माका पालामा १२ औं शताब्दीमा निर्माण भएको हो ।


विहारमा नेवार बौद्ध धर्मावलम्बीको उत्कृष्ट कलाकृतिको नमुना शाक्यमुनि बुद्धको अति सुन्दर मूर्ति छ । विहारअगाडि बज्रधर, पछाडि शाक्यमुनि, दायाँ र बायाँ बोधिसत्व छ । मन्दिरमा गरिने पूजापाठ अहिलेसम्म पनि प्राचीन परम्परा र रीतिरिवाजअनुसार चल्दै आएको छ, जुन विदेशीका लागि रुचिकर हुने महानगरले जनाएको छ ।


कुम्भेश्वर पर्यटकका लागि अर्को आकर्षण हुन सक्छ तर अहिले पर्यटकलाई यहाँ लैजान सकिएको छैन । १४ औं शताब्दीमा जयस्थिति मल्लका पालामा बनेको पाटनको एक मात्र पाँचतले मन्दिर कुम्भेश्वर हो । मन्दिर परिसरमा कुम्भेश्वर महादेव, बंगलामुखी, अनमन्त भैरव, गौरीकुण्ड, हारती, मनकामना, केदारनाथ, बद्रीनाथ छन् । यहाँ एउटा पोखरी छ, जसको स्रोत रसुवाको गोसाइँकुण्ड मानिन्छ । जनैपूर्णिमाको समयमा यहाँ स्नान गर्नु गोसाइँकुण्डमा स्नान गरेबराबर मानिन्छ ।


अहिले पाटन घुम्न आउने पर्यटक पुल्चोक नःटोलबाट गाःबहाल हुँदै सिधै दरबार क्षेत्र पुग्ने गरेका छन् । यो व्यापारिक मार्ग हो । यहाँ पर्यटकलाई आर्कषित गर्ने मठमन्दिर, पाटीपौवा तथा हस्तकलाका सामग्री छैनन् ।


‘अहिले पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सकेका छैनौं,’ गरिब उन्मुख सहरी पुनःस्थापना नमुना परियोजनाका व्यवस्थापक प्रवीण धाख्वाले भने, ‘पर्यटक मुस्किलले दुई घन्टा बस्ने गरेका छन् । हेरिटेज रुटमा कम्तीमा एक रात बसेर मात्र अवलोकन सकिने सम्पदा छन् ।’ परियोजनाले तयार पारेको रुट दरबार क्षेत्रबाट उत्तर र उत्तर पश्चिम क्षेत्रमा पर्छ ।


दरबार क्षेत्र पुगेका पर्यटकलाई हौगल, सौगल, सुनधारा, महाबौद्ध, ओकुबहाल, ईखालखु हुँदै पूर्णचण्डीसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ तर यो रुटको प्रचार हुन सकेको छैन । पाटन दरबारको पूर्वी दक्षिण भेगमा च्यासल, ज्यापू संग्रहालय, भीन्छेबहाल अर्को गन्तव्य स्थल हो । पर्यटकहरू पाटन आउने गरे पनि यस्ता पुरातात्त्विक स्थानमा पुर्‍याउन सकिएको छैन ।


प्रकाशित : कार्तिक २५, २०७६ १०:०२

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लेन बन्नुअघि नै साइकल बिसौनी

सीमा तामाङ

काठमाडौँ — उपत्यकामा सडक विस्तारसँगै साइकल प्रयोगकर्ता बढिरहेका छन् तर पर्याप्त साइकल लेन नहुँदा ठूला सवारीबाट हुन सक्ने जोखिम उत्तिकै छ । साइकलप्रेमीहरूलाई मध्यनजर गर्दै ललितपुर महानगरपालिकाले साइकल सिटी बनाउँदै छ । 

यही योजनाअन्तर्गत महानगरले चार स्थानमा साइकल स्ट्यान्ड (बिसौनी) निर्माण गरेको छ । महानगरले साइकल लेन निर्माणअघि नै स्ट्यान्डको काम रिलायन्स इन्जिनियरिङ एन्ड बिल्डर कम्पनीलाई दिएको हो ।

कम्पनीले महानगरपालिकाभित्र १० स्थानमा साइकल स्ट्यान्ड निर्माणको जिम्मा पाएको छ । एक सय वटा स्ट्यान्ड कात्तिक मसान्तसम्म निर्माण गरिसक्नुपर्ने भए पनि हालसम्म चार ठाउँमा ३७ वटा बनेका छन् । ‘अहिले दुई ठाउँमा निर्माण भइरहेको छ,’ कम्पनीका प्रबन्धक ईश्वर श्रेष्ठले भने ।

कम्पनीले महानगर परिसरभित्र दुई ठाउँमा, महापालमा एक ठाउँ र जावलाखेल चिडियाखाना जाने बाटामा साइकल स्ट्यान्ड निर्माण गरिसकेको श्रेष्ठले जानकारी दिए । मगंलबजार परिसरमा पुरातत्व विभागसँग इजाजत लिनुपर्ने भएकाले ढिलाइ भएको कम्पनीले जनाएको छ ।

‘स्ट्यान्ड बनाउने भनिएको कतिपय ठाउँमा स्थानीयवासीले चाडपर्व मनाउने, गुठीको भोज खाने, नाच आयोजना गर्दा रहेछन्,’ उनले भने, ‘अर्को ठाउँ पहिचान नहुँदा बेलैमा निर्माणमा ढिलाइ भएको हो ।’ लगनखेलको ५ नम्बर वडा कार्यालयसँगै र पाटन अस्पतालको गेटनजिक स्ट्यान्डका लागि खाल्डो खनिरहेको उनले बताए । एक सय स्ट्यान्ड बनाउन महानगरले यो वर्ष पाँच लाख रुपैयाँ बजेट छुट्याएको छ ।

लेनसँगै साइकल–चित्र
महानगरले पहिलो चरणमा कुपन्डोलबाट जावलाखेल–लगनखेल हुँदै मंगलबजार–पुल्चोकसम्म साइकल लेन बनाउन लागेको छ । महानगरको यो सडकमा साइकल र अरू सवारीसमेत चलाउने गरी लेन बनाउन लागेको हो । अरू साधनसँगै छेउमा चलाउन मिल्ने गरी ४.५७ किलोमिटर र साइकल मात्रै चलाउन मिल्ने ४ सय २० मिटर छुट्टै लेनको व्यवस्था गरिएको महानगरका इन्जिनियर रामरतन शाह बताए । ‘साइकल लेन छुट्याउनुअघि पिच गर्नुपर्ने भएकाले काम सुरु नभएको हो,’ उनले भने, ‘लेनको डिजाइन तयार छ, सडक विभागले पिच नगर्दा ढिलाइ भयो ।’

विभागले कुपन्डोलदेखि पुल्चोकसम्म सडक किनारमा उप्केका, भत्केका ठाउँमा पिच गरिसकेको छ । पिच गरिसकेपछि मात्र सडकमा साइकल लेनका लागि रङ लगाउनेलगायत काम हुने इन्जिनियर शाहले बताए ।

‘सडकको दायाँ र बायाँ दुवैतर्फ १ दशमलव २ मिटर चौडाइको लेन निर्माण गरिनेछ,’× उनले भने ‘उक्त लेन साइकलको मात्रै भनेर चिनाउन साइकलको चित्र पनि बनाउँछौं ।’ महानगरले पाटन दरबार क्षेत्र केन्द्र बनाएर चारै दिशाबाट चारवटा साइकल लेन बनाउने योजनासमेत अघि सारेको छ । यसका लागि गत वर्षमा ५० लाख रुपैयाँ छुट्याइएको थियो ।

छुट्टै साइकल कानुन
साइकल प्रयोगकर्ताको सुरक्षालाई ध्यान दिँदै महानगरपालिकाले साइकल कानुन बनाउने जिम्मा नेपाल साइकल सोसाइटीलाई दिएको छ । गत वर्ष महानगरले परमर्शदाताको रूपमा समाजलाई नियुक्त गरेको थियो । स्थानीय तहले कानुन बनाउन पाउने अधिकार प्रयोग गरी साइकल ऐन निर्माण गर्ने महानगरले जनाएको छ ।

साइकल लेन र स्ट्यान्डको डिजाइन तयार पारिसकेको सोसाइटीका अध्यक्ष रत्नराम श्रेष्ठले बताए । समाजले बनाएको डिजाइन र तोकेको स्थानअनुसार नै साइकल स्ट्यान्ड निर्माण भइरहेको हो । साइकल कानुनको प्रारम्भिक खाकासमेत तयार पारिरहेको अध्यक्ष श्रेष्ठले बताए । समाजले तयार पारेको प्रारम्भिक खाकालाई महानगरको विधेयक समितिले कानुनको ढाँचा दिने र आगामी नगरसभाले अनुमोदन गरेपछि मात्र कानुन कार्यान्वयनमा आउने महानगरका प्रवक्ता राजु महर्जनले बताए ।

‘नेपालमा साइकलयात्रुलाई प्राथमिकता दिइएको छैन,’ श्रेष्ठले भने, ‘अब बन्ने कानुनले साइकल यात्रा सुरक्षित र सहज महसुस हुनेछ ।’ अपांगता, पैदलयात्रु तथा साइकलयात्रुलाई विशेष प्राथमिकता दिएर कानुनको मस्यौदा बनाइरहेको उनले बताए ।

मस्यौदामा साइकलयात्री दुर्घटनामा पर्दा पाउने क्षतिपूर्ति, साइकलयात्रुलाई अन्य सवारीसाधनका चालकले दुर्व्यवहार गरे त्यसबापत तिर्नुपर्ने जरिवाना, साइकलयात्रुले पालना गर्नुपर्ने नियम उल्लेख गरिनेछ । मस्यौदामा ललितपुरका ठूला मल, अस्पताल, बैंक तथा सरकारी निकायहरूमा साइकल स्ट्यान्ड अनिवार्य निर्माण गर्नुपर्ने प्रावधान राख्न लागिएको साइकल सोसाइटीले जनाएको छ ।

‘साइकल चढ्न प्रोत्साहित गर्ने उद्देश्यले सरकारी निकायमा कार्यरत कर्मचारी, राजनीतिज्ञ, नेताले कम्तीमा सातामा एक दिन साइकल चढ्नुपर्ने गरी मस्यौदाको खाका बनेको हो,’ अध्यक्ष श्रेष्ठले भने ।

प्रकाशित : कार्तिक २५, २०७६ ०९:५६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×