वनस्पतिको बीउ बैंक

गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — गोदावरीमा बीउ बैंक (सिड बैंक) स्थापनाको काम अन्तिम चरणमा पुगेको छ । वनस्पति विभागको सहयोगमा राष्ट्रिय वनस्पति उद्यानले वनस्पतिहरूको आनुवंशिक विविधता संरक्षण गर्न र प्रकृतिबाट वनस्पतिहरू लोप हुन नदिन सिड बैंक बनाउँदै छ । 

ललितपुरको गोदावरीस्थित राष्ट्रिय वनस्पति उद्यान परिसरमा निर्मित सिड बैंक भवन । तस्बिर : कान्तिपुर

नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) लगायत कृषि कार्यालयले खाद्य सुरक्षा र रैथाने बाली संरक्षण गर्न सिड बैंक स्थापना गरेका छन् । मुलुकका वनस्पति संरक्षणका लागि भने पहिलोपटक सिड बैंक स्थापना गर्न लागिएको हो । त्यसका लागि अहिले पूर्वाधार निर्माणका काम धमाधम भइरहेको उद्यान प्रमुख दीपक लामिछानेले जानकारी दिए । अघिल्लो आर्थिक वर्षमा सिड बैंकका लागि चाहिने तापक्रम नियन्त्रण यन्त्र जडान गरिएको छ । चालु आवमा आद्रता नियन्त्रण गर्ने यन्त्र जडान हुँदै छ । आद्रता र तापक्रम यन्त्र जडान भएपछि सिड बैंक पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउनेछ ।

उद्यान कार्यालय परिसरमा विभिन्न ४ सय प्रजातिका वनस्पतिका बीउ सुरक्षित गरिएको छ । खास भौगोलिक क्षेत्रमा पाइने प्रजाति (इन्डेमिक) प्रजातिका वनस्पतिका बीउलाई अस्थायी रूपमा फ्रिजमा राखेर संरक्षण गरिँदै छ ।

के हो सिड बैंक ?
सिड बैंक एक प्रकारको पर स्थानीय संरक्षण विधि (एक्स सीटु कन्जर्भेसन) हो । वनस्पतिहरूको आनुवंशिक विविधता संरक्षण गर्न यो प्रभावकारी हुन्छ । यसले दुर्लभ, लोपोन्मुख, रैथाने र बहुउपयोगी वनस्पतिको संरक्षणमा सघाउँछ ।

वनस्पतिको जिन संरक्षण र मानवीय कारणबाट वनस्पति लोप सक्ने खतराबाट जोगिन सिड बैंकको आवश्यक हुने केन्द्रीय वनस्पति विज्ञान क्याम्पसका उपप्राध्यापक नारायण घिमिरेले बताए । जलवायु परिवर्तनका कारण वनस्पतिको प्राकृतिक बासस्थान मासिने खतरा हुने र त्यसबाट बच्न पनि सिड बैंक चाहिने उनको भनाइ छ । वनस्पतिहरूका बीउ संरक्षण गरी राखिने भएकाले वनस्पति/बिरुवा लोप भए पनि पुनरुत्पादन गर्न यसले सघाउने उनको भनाइ छ ।

रैथाने वनस्पतिमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता पनि हुने र उनीहरूमा खडेरीसँग लड्ने क्षमता पनि भएकाले सिड बैंक आवश्यक रहने त्रिवि केन्द्रीय वातवरण विज्ञानका उपप्राध्यापक एवं जैविक विविधता विज्ञ मनकुमार धमलाले बताए । जलवायु परिवर्तनका कारण वनस्पति लोप हुने खतरबाट बच्न पनि सिड बैंकउपयोगी हुने उनको भनाइ छ । यो आनुवंशिक विविधता तथा आनुवंशिकी क्षेत्रकाअनुसन्धातालाई पनि उपयोगी मानिन्छ ।

यसरी संकलन गरिँदै छ बीउ
उद्यानले बीउ संकलन थालिसकेको छ । पहिलो चरणमा उद्यान परिसरमा रहेका विभिन्न प्रजातिका वनस्पतिको बीउ संकलन गरेर अस्थायी रूपमा राखिएको छ । दोस्रो चरणअन्तर्गत नेपालका रैथाने र लोप हुन सक्ने वनस्पतिका बीउ संकलन गरिनेछ । यसका लागि उद्यानले तीन–तीन महिनामा कर्मचारी खटाउनेछ ।

कर्मचारीले मुलुकका विभिन्न क्षेत्रबाट वनस्पतिका बीउ संकलन गर्ने कार्यालय प्रमुख लामिछानेले जानकारी दिए । कृषि क्षेत्रमा पनि रैथाने बाली जोगाउन बीउ सुरक्षित राख्न पनि सिड बैंक स्थापना गरिन्छ । यसलाई बीउहरूको ‘लाइब्रेरी’ का रूपमा पनि लिइन्छ ।

यसरी सुरक्षित राखिन्छ बीउ
संकलित बीउलाई सुक्खा बनाइन्छ । चिसो अवस्थामै राख्दा त्यसमा फंगस (ढुसी) लाग्ने भएकाले सुक्खा बनाउने गरिएको लामिछानेले बताए । यसरी संकलित बीउ ५० देखि सय वर्षसम्म सुरक्षित राख्न सकिनेउनको भनाइ छ ।

भण्डारण कक्षको तापक्रम माइनस १८ देखि २० डिग्री सेल्सियस र ३५ देखि ४५ प्रतिशत सापेक्षिक आद्रता (रिलेटिभ ह्युमिडिटी) हुँदा बीउ धेरै वर्षसम्म जोगाउन सकिन्छ । साथै ४ देखि १० डिग्री सेल्सियस तापक्रम र आद्रता ३५ देखि ४५ प्रतिशत कायम भए २० वर्षसम्म बीउ संरक्षण गर्न सकिने उनी बताउँछन् । उद्यानले निर्माण गरिरहेको सिड बैंक भने मध्यम किसिमको हो ।

यसले बीउलाई निश्चित वातावरण दिन्छ । र, लामो समयसम्म प्राकृतिक अवस्थामा राख्न सघाउँछ । यस्ता बीउको पुनरुत्पादन क्षमता जस्ताको तस्तै रहने विज्ञहरूको भनाइ छ । उद्यानमा ४ सय प्रजातिका वनस्पतिका बीउ राखिएको छ । तिनलाई फ्रिजमा निश्चित तापक्रममा राखेर संरक्षण गरिएको छ ।

सिड बैंकमार्फत कम्तीमा १ हजार प्रजातिका वनस्पतिका बीउ राख्ने उद्यानको लक्ष्य छ । त्यसमा शोभनीय (अर्नामेन्टल), रैथाने, लोप हुन सक्ने, लोपोन्मुख, खतरामा रहेका, अति महत्त्वपूर्ण वनस्पति र जडीबुटीका बीउ रहनेछन् । उद्यानले पहिलो चरणमा लोप हुने अवस्थामा पुगेका र नेपालमा मात्र पाइने वनस्पतिका बीउसंकलन गरिरहेको छ ।
सिड बैंकको पूर्वाधारअन्तर्गत अहिले नयाँ भवनमा ‘टेम्प्रेचर कन्ट्रोल’ का काम भइरहेको छ । तापक्रम र सापेक्षित आर्द्रता देखाउने थर्मो (हाइग्रोमिटर जडान गर्ने काम पनि सकिएको छ । भण्डारण कक्षको वातावरणअनुकूल बनेपछि यहाँ स्थायी रूपमा बीउ राखिने लामिछानेले जानकारी दिए ।

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७६ ०७:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जहाँ छुट्टै सरकार चल्छ !

हरि गौतम

रुकुम पूर्व — पुथाउत्तरगंगा गाउँपालिकास्थित मैकोटमा साधारण काम गर्ने मजदुरले खानपानसहित दिनको ३ सय ५० रुपैयाँ ज्याला पाउने भएका छन् । सुक्खा काम गरेमा दैनिक ५ सय रुपैयाँ ज्याला निर्धारण गरिएको छ । त्यसभन्दा कडा काम गर्नेले खानपानसहित ५ सय रुपैयाँ पाउनेछन् । 

बर्खे अधिवेशनमा रुकुम पूर्व पुथाउत्तरगंगा गाउँपालिका १ र २ का स्थानीय ।तस्बिर : हरि/कान्तिपुर 

मैकोटमा खाद्यान्न खरिदबिक्रीको पनि मूल्य निर्धारण गरिएको छ । प्रतिमाना मकै २५, गहुँ ४५ र जौ २५ रुपैयाँका दरले बिक्री गर्नुपर्ने नियम बनाइएको छ । लोकल कुखुरा प्रतिकिलो १ हजार २ सय, राँगा, भैंसी र बंगुरको मासु प्रतिकिलो ५ सय, खसी, बोका र भेडाकोमासु प्रतिकिलो १ हजार रुपैयाँमाकिनबेच गर्नुपर्नेछ ।

पुथा उत्तरगंगा–१ र २ वडाको मैकोटमा जुवातास खेलेमा जरिवाना गर्नेदेखि विकास निर्माण के कसरी गर्ने भन्ने निर्णय पनि गाउँलेले गरेका छन् । यस्तो निर्णयमा गाउँपालिका र वडाको कुनै भूमिका छैन । यहाँ गाउँलेको दुईदिने बर्खे अधिवेशनले हिउँदेसम्मका लागि हरेक क्षेत्रको दर कायम गरेको हो । अधिवेशनले विकास निर्माण र शान्ति सुरक्षा कायम गराउन विभिन्न २३ वटा निर्णय पारित गरेको छ ।

वडा र गाउँपालिकासभा सम्पन्न भएको झन्डै दुई सातापछि गाउँलेको छुट्टै बर्खे अधिवेशन सञ्चालन भएको थियो । मैकोटमा बर्खे र हिउँदे अधिवेशन आयोजना गर्ने पुरानै चलन हो । उनीहरूले यो चलनलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन् । यस पटकको अधिवेशनले परम्परादेखि चल्दै आएका रीतिरिवाज, चालचलनलाई निरन्तरता र परिमार्जन गर्ने निर्णय गरेको छ ।

गाउँमा कसैको मृत्यु भएपछि मलामी जाँदा वा बसी लाग्न जाँदा बाहिरबाट जाँडरक्सी लिन नपाइने तथा गाउँमा कुकुर छाडा छाडेपछि जसले पनि मार्न पाउने निर्णय अधिवेशनबाट गराइएको छ । ‘यहाँ बर्खे र हिउँदे अधिवेशन सञ्चालन हुन्छन् । हामीले भर्खरै बर्खे सकेका छौं,’ स्थानीय अमरधन पुन मगरले भने, ‘पुस्तौंदेखि चल्दै आएको रीतिथितिअनुसार अधिवेशन गरिएको हो ।’

पुथाउत्तरगंगा १ र २ का वडाध्यक्षको उपस्थितिमा अधिवेशन भएको हो । स्थानीय तहको निर्वाचन नहुँदा गाउँका जान्नेमान्ने, बुद्धिजीवीको उपस्थितिमा अधिवेशन गर्ने गरिएको पुनले बताए । वडामा जनप्रतिनिधि आइसकेपछि उहाँहरूको उपस्थितिमा हिउँदे तथा बर्खे अधिवेशन भइरहेको पुनले बताए । वडासभा सञ्चालन हुँदा कार्यालयले केही घण्टामा योजना तर्जुमा गरेका थिए । गाउँपालिकाले २ दिनमा १४ वडाका लागि तय नीति कार्यक्रम तथा बजेट पास गरेको थियो ।

लगत्तै मैकोटीले दुई दिन बर्खे अधिवेशन चलाएका हुन् । अधिवेशनकानिर्णय टोलटोलमा टाँसिएको छ । स्थानीय सरकारले गरेका निर्णयको कमैलाई थाहा छ । तर गाउँले अधिवेशनको निर्णय भने सबैलाई जानकारी भइसकेको छ ।

‘गाउँसभाले के पास गरेको छ भन्ने कुरा वडा कार्यालय र अलिअलि चासो राख्नेलाई मात्रै थाहा होला,’ स्थानीय विकास पुन मगरले भने, ‘मैकोटीको बर्खे अधिवेशनको निर्णय सबैलाई थाहा भइसक्यो ।’ अधिवेशन सकिएलगत्तै निर्णय कार्यान्वयन गर्नुपर्ने भएकाले हरेक टोलमा निर्णय टाँस गरिनुका साथै कटुवालमार्फत पनि निर्णय हरेक व्यक्तिकहाँ पुर्‍याइने गरेको उनले बताए । वडा कार्यालयमै बर्खे अधिवेशन सञ्चालन भएको थियो । गाउँपालिका तथा वडामा भएको निर्णयका आधारमा अधिवेशनले निर्णय गरेको वडा नम्बर १ का अध्यक्ष मकरसिं गुरुङले बताए ।

‘यो चलन पुरानो हो, त्यसैले गाउँलेको छुट्टै अधिवेशन भएको हो,’ उनले भने, ‘यसबाट हामीलाई पनि कामकाजमा ठूलो सहयोग पुग्छ ।’ अधिवेशनको निर्णयअनुसार नै हरेक टोलमा गठित सरसफाइ, बिजुली, विकास निर्माण समितिले दण्ड जरिवाना उठाउँछन् र धारा, बाटोघाटो तथा विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माण तथा निजी स्रोतका शिक्षकको तलब भत्तामा खर्च गर्ने गरेका छन् । अरू सरकारभन्दा मैकोटीको सरकार अलग्गै भएको स्थानीय वीरमान पुन मगरले बताए । ‘स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार र संघीय सरकारभन्दा हाम्रा लागि सबभन्दा नजिकको सरकार यही हो,’ उनले भने, ‘हामी उहिल्यैदेखि यसरी नै चल्दै आएका छौं ।’

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७६ ०७:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्