बुटवल — बुटवल–गोरुसिंगे सडक विस्तारको क्रममा सडक खण्डमा ७ हजार बढी रुख काटिएपछि राजमार्ग किनारका चौपारी भत्किएका छन् । बरपिपलको शीतल छायाँ हराएपछि सडक किनार उजाड बनेको छ । 

पूर्वपश्चिम राजमार्गको बुटवल गोरुसिंगे ३१ किलोमिटर सडक विस्तारका क्रममा सडक क्षेत्रमा पर्ने ७ हजार १ सय ७५ रुख काटिएका हुन् । त्यसको सट्टामा आयोजनाले सडक क्षेत्रमा पर्ने विभिन्न वन डिभिजन कार्यालय मार्फत् ७० हजार रुख रोप्ने तयारी पनि गरेको छ । 

रुख रोप्नका लागि आयोजनाले ४ करोड ७१ लाख रुपैयाँ वन विभागलाई भुक्तानी गरिसके पनि रोप्न सुरु भएको छैन । सडक विस्तारका क्रममा व्यक्तिगत लगानीमा तयार भएका सयौं चौपारी र ऐतिहासिक रुख पनि काटिएका छन् । त्यसले सडकमा सवारी साधन कुर्ने यात्रु सुस्ताउने छहारी र चौपारी छैनन् । बुटवल चन्द्रौटा सडक किनारमा वर र पीपलसँगै स्वामी, आँप, कदम, साल, सिमललगायत प्रजातिका ७ हजार रुख थिए । ती सबै काटिएका हुन् ।

रूपन्देहीको सैनामैना नगरपालिका–१ मुर्गियाकी ७६ वर्षीया कलावती गौतमले २०४१ सालमा कालिकाचोकमा वर र पीपलको रुख रोपेकी थिइन् । उनले १२ वर्षअघि त्यहीँ वर र पीपल रहेको स्थानमा ५० हजार रुपैयाँ खर्च गरेर चौपारी निर्माण गरिन् । वर र पीपलको रुखमा स्थानीयले प्रत्येक शनिबार पूजा पनि गर्थे । नजिकैको चौपारीमा सवारी कुर्नेहरु र अन्यले शीतलताको अवसर पाएका थिए । तर, अहिले न चौपारी छ, न वर पीपल ।

‘दुःखले हुर्काएर जोगाएको पीपल बाटो बनाउने भन्दै काटियो । आफैंले रोपेर हुर्काएको वर, पीपल काटिँदा मन कटक्क भयो,’ उनले भनिन्, ‘पछि रोप्छौं भन्थे तर, खै अहिलेसम्म छैनन् ।’ काटिएका रुख नरोप्दा सडक नै उराठिलो बनिरहेको उनको गुनासो छ । सडक ठूलो भएकाले अब सडक छेउमा वर, पीपल रोप्ने स्थान नै नरहेकोमा कलावती चिन्तित छिन् । ‘अब रुख रोप्ने ठाउँ पनि छैन्,’ उनले भनिन्, ‘कतै रोपे पनि ती रुख हुर्किएको हामीले देख्न पाइँदैन ।’

बुटवल–चन्द्रौटा सडक २ लेनबाट ४ लेनको बनिरहेको छ । त्यसका लागि बुटवलदेखि गोरुसिंगेसम्मका सडक किनारका १ हजार सय बढी वर र पीपलका रुख मात्र काटिएका छन् । बुटवल–चन्द्रौटा आयोजना कार्यालयका अनुसार सडक विस्तारका क्रममा बुटवल गोरुसिंगे सडक खण्डमा पर्ने रूपन्देहीको बुटवल उपमहानगरपालिका र सैनामैना नगरपालिका क्षेत्रमा २ हजार ६ सय १३, कञ्चन गाउँपालिका क्षेत्रमा १ हजार ३ सय २६ रुख काटिएका छन् । 

त्यस्तै कपिलवस्तुको चार नम्बर र गोरुसिंगे क्षेत्रमा ३ हजार २ सय ३६ रुख काटिएको आयोजना प्रमुख एंव इन्जिनियर कुशलता न्यौपानेले बताइन् । ‘सडक विस्तारको क्रममा ७ हजार १ सय ७५ रुख काटिएका छन्,’ उनले भनिन्, ‘काटिएका रुख रोप्नका लागि आयोजनाले वन विभागलाई ४ करोड ७१ लाख रुकम भुक्तानी दिएको छ ।’ काटिएको एउटा रुख बराबर नयाँ १० रुख रोप्ने गरी सम्झौता भएको र त्यसका लागि सडक डिभिजनलाई वन विभागले पत्राचार गर्ने उनले बताइन् । 

सडक डिभिजन कार्यालयहरु मार्फत् नयाँ रोपिने ७१ हजार रुखको ५ वर्षसम्मको संरक्षण खर्चसमेत आयोजनाले विभागलाई भुक्तान गरिसकेको आयोजनाले जनाएको छ । सडक विस्तारको क्रममा बुटवलदेखि भैरहवासम्म, भैरहवादेखि लुम्बिनीसम्म पनि यसैगरी सडक किनारमा रहेका वर, पीपल र आँप, स्वामीलगायतका रुख काटिएका थिए । तर, सडक निर्माण सकिएको ५ वर्षसम्म पनि सडक किनारमा पुराना प्रजातकिा रुख रोपिएको छैन ।

विकसित देशमा सडक निर्माण वा विस्तार गर्दा सडक किनारका रुखहरु संरक्षणको प्राथमिकतामा पर्ने गरे पनि नेपालमा त्यसतर्फ चासो नरहेको वातावरण अभियन्ता युवराज कँडेलले बताउँछन् । ‘अन्य देशहरूमा सडक निर्माण वा विस्तार गर्दा रुखहरू सडकको क्षेत्रभित्र परे पनि त्यसलाई स्थानान्तरण गर्ने र पछि छेउमै ल्याएर राख्ने अभ्यास पनि देखिन्छ,’ उनले भने, ‘तर, हाम्रोमा सडक विस्तार गर्दा पहिलो प्रहार नै रुखमा गरिन्छ । संरक्षणमा त कर्म ध्यान देखिन्छ ।’ राजमार्ग र सहरमा मात्र नभएर सडक निर्माणमा नाममा ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका वर, पीपल र चौपारी हटाएर सडक निर्माण गर्ने गरिएको उनले बताए । 

बुटवल नारायणघाट सडक विस्तारका क्रममा झण्डै १ लाख रुख काटिएको थियो । ती रुखको सट्टामा वन विभागले आयोजनाकै आर्थिक सहयोगमा रुख रोप्न सुरु गरे पनि बुटवल भैरहवा, बुटवल गोरुसिंगे सडकमा अहिले विरुवा रोप्ने काम भएको छैन ।

बुटवल नारायणघाट सडक खण्डमा विस्तारको क्रममा क्षति भएका रुखहरु कपिलवस्तुका विभिन्न जंगल क्षेत्रमा नयाँ विरुवा रोप्ने काम अन्तिम चरणमा रहेको डिभिजन वन कार्यालय कपिलवस्तुका अधिकृत मदन ढुंगानाले बताए । ‘कपिलवस्तुको वाणगंगा नगरपालिका–१० का पटना, कोतरिया र मायादेवी गाउँपालिकाका केही साझेदारी वनमा नयाँ विरुवा रोप्ने काम अन्तिम चरणमा पुगेको छ,’ उनले भने, ‘कपिलवस्तुमा मात्र ५७ हेक्टर क्षेत्रफलमा बुटवल नारायणघाट सडक खण्डमा काटिएका रुखका लागि नयाँ बिरुवा रोपिएको छ ।’ 

बुटवल गोरुसिंगे सडक विस्तारको काम भर्खर सुरु भएकाले त्यसको नयाँ विरुवा रोप्ने काम केही समयपछि मात्र सुरु हुने उनले बताए । डिभिजन वन कार्यालय रूपन्देहीका सिनियर डिभिजनल वन अधिकृत प्रविण बिडारीले रूपन्देहीमा नयाँ बिरुवा रोप्नका लागि प्रयास भइरहे पनि जग्गा अभावले काम सुरु हुन नसकेको बताए । 

‘बुटवल नारायणघाट खण्ड, बुटवल भैरहवा खण्ड र भैरहवा लुम्बिनी खण्डमा काटिएका रुखको सट्टा नयाँ बिरुवा रोप्ने कामका लागि प्रयाप्त जग्गा उपलब्ध हुन सकेको छैन,’ उनले भने, ‘बुटवल नारायणघाट सडक आयोजनाले कम्तीमा ५० हेक्टर क्षेत्रफल जग्गा माग गरिरहेको छ । तर, जग्गा नै उपलब्ध हुन सकेको छैन ।’

बुटवल गोरुसिंगे सडक विस्तारका लागि चिनियाँ निर्माण कम्पनी सान्सी कन्स्ट्रक्सन इन्जिनियरिङ ग्रुप कर्पोरेसन र चितवनको आशिष निर्माण सेवाले १३ अर्ब ५५ करोड ९५ लाख ९६ हजार रुपैयाँमा ठेक्का सम्झौता गरेको छ । फिल्डमा काम भने आशिष निर्माण सेवाले गरिरहेको छ । सम्झौताको तीन वर्षभित्रै काम सक्ने निर्माण व्यवसायी विजय गौलीले बताए ।

२०८१ असारमा भएको ठेक्का सम्झौता ४ कात्तिकबाट लागु भएको थियो । निर्माण कम्पनीले गएको माघ दोस्रो साताबाट काम सुरु गरेको थियो । अहिलेसम्म करिब १३ प्रतिशत प्रगति भएको आयोजनाले जनाएको छ । ‘आयोजना अन्तर्गत ३० सडक पुल निर्माण गर्नुपर्ने छ, त्यसमध्ये १४ वटा पुलको फाउन्डेसन निर्माण सकिएर ९ वटा डाईभर्सनको काम भइरहेको छ,’ उनले भनिन्, ‘मुख्य समय लाग्ने फाउन्डेसनको काम सकिएपछि अब धमाधम पुल निर्माणका काम अघि बढेका छन् ।’