काठमाडौँ — नेपाली साहित्यमा ऐतिहासिक तथा जीवनीपरक उपन्यासहरूको परम्परा पुरानो भए पनि तीमध्ये अधिकांश कृति राष्ट्रिय राजनीतिका केन्द्रीय पात्र वा दरबारी इतिहास वरिपरि केन्द्रित देखिन्छन्। स्थानीय भूगोल, क्षेत्रीय इतिहास, सामाजिक संरचना, सांस्कृतिक स्मृति र राजनीतिक रूपान्तरणलाई एकैसाथ समेटेर लेखिएका उपन्यासहरू भने तुलनात्मक रूपमा कम छन्।

यस्तै अभावलाई सम्बोधन गर्ने सशक्त प्रयासका रूपमा वसन्त पराजुलीको 'बखान' उपन्यासलाई लिन सकिन्छ। यस उपन्यासले चितवनको भूगोल, इतिहास, संस्कृति, राजनीति र सामाजिक परिवर्तनलाई एकीकृत रूपमा प्रस्तुत गर्दै एउटा क्षेत्रको सामूहिक स्मृतिलाई साहित्यिक कलेवर प्रदान गरेको छ।

इतिहासले क्रमशः विस्मृत गर्दै लगेका पात्र बखानसिंह गुरुङलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको बखान उपन्यास केवल एउटा व्यक्तिको जीवनी होइन; यो चितवनको सामाजिक–सांस्कृतिक आत्मकथा पनि हो। उपन्यासले व्यक्तिगत जीवन र सामूहिक इतिहासलाई यसरी गाँसेको छ कि पाठकले बखानसिंहको जीवनसँगै चितवनको इतिहासलाई पनि समानान्तर रूपमा अनुभव गर्न सक्छन्।

वसन्त पराजुली मूलतः आख्यानकार हुन्। चितवनमै रहेर पत्रकारिता र साहित्यिक लेखनमा सक्रिय पराजुली सरल, वर्णनात्मक र तथ्यपरक भाषाशैलीका कारण परिचित छन्। पत्रकारिताको अभ्यासले उनलाई तथ्य सङ्कलन, स्रोतप्रतिको संवेदनशीलता र घटनालाई वस्तुगत रूपमा बुझ्ने दृष्टिकोण दिएको छ। यही दृष्टिकोण उनको साहित्यिक लेखनमा पनि स्पष्ट देखिन्छ। कुमाता र मोम्चोजस्ता कथा–सङ्ग्रहमार्फत आफूलाई कथाकारका रूपमा स्थापित गरिसकेका पराजुलीले बखान उपन्यासमार्फत आफ्नो अनुसन्धानशीलता, ऐतिहासिक चेतना र वैचारिक परिपक्वतालाई अझ सशक्त रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

उपन्यासको संरचनात्मक विशेषता नै यसको आरम्भ हो। उपन्यासको कथा बखानसिंह गुरुङको मृत्यु र गुरुङ समुदायको परम्पराअनुसार सम्पन्न अन्त्येष्टि संस्कारबाट सुरु हुन्छ। यस आरम्भले पाठकलाई तुरुन्तै सांस्कृतिक र भावनात्मक धरातलमा उभ्याइदिन्छ। मृत्युबाट सुरु भएर जीवनतर्फ फर्कने यो कथन–शैलीले उपन्यासलाई गहिरो मानवीय अनुभूतिसँग जोड्छ। बखानसिंह यहाँ केवल एक व्यक्ति मात्र होइनन्, उनी चितवनको इतिहास बोकेका प्रतीकात्मक पात्रका रूपमा स्थापित हुन्छन्।

बखानसिंह गुरुङ चितवनमा आधुनिक बस्ती बसोबासको अग्रदूतमध्ये एक हुन्। त्यति मात्र होइन, उनी नेपालकै पहिलो सहकारी—बखान ऋण सहकारी संस्था—का संस्थापक पनि हुन्। उपन्यासले सहकारी स्थापनाको पृष्ठभूमि, त्यसको सामाजिक महत्त्व र आर्थिक आत्मनिर्भरतासँगको सम्बन्धलाई विस्तृत रूपमा उजागर गर्छ। यस अर्थमा बखान विकास, अर्थतन्त्र र सामुदायिक चेतनाको इतिहास पनि हो।

२००७ सालको जनक्रान्तिका योद्धा बखानसिंह शाही सेनाको क्याप्टेन पद त्यागेर राणाविरोधी आन्दोलनमा होमिन्छन्। यो निर्णय केवल राजनीतिक साहसको उदाहरण होइन; यो व्यक्तिगत जोखिम, पारिवारिक विछोड र अनिश्चित भविष्यको सामना गर्ने दृढताका रूपमा पनि चित्रित छ। भूमिगत जीवनका कठिन वर्षहरू, चितवन–माडी–नरकटियागन्जको जोखिमपूर्ण ओहोरदोहोर, क्रान्तिकै क्रममा दुई छोराको मृत्यु—यी सबै प्रसङ्गहरूले बखानसिंहको जीवनलाई असाधारण र अत्यन्त कारुणिक बनाउँछन्।

उपन्यासले बखानसिंहको जीवनलाई केवल जीवनीको सीमामा बाँध्दैन। बरु, उनको जीवनयात्रालाई २००७ देखि २०४० सम्मको नेपाली राजनीतिक इतिहाससँग समानान्तर रूपमा प्रस्तुत गर्छ। २००७ सालको क्रान्ति, २०१७ सालको राजनीतिक परिवर्तन, नेपाली कांग्रेसभित्रको विद्रोह, २०३६ को विद्यार्थी आन्दोलन, २०३७ सालको जनमत सङ्ग्रह, र पञ्चायती व्यवस्थामा केही कांग्रेस नेताहरूको सहभागिताजस्ता घटनाहरू उपन्यासमा कलात्मक ढङ्गले समेटिएका छन्। यसरी बखान राजनीतिक इतिहासको पाठ्यपुस्तक होइन, तर इतिहासलाई जीवन्त अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्ने साहित्यिक माध्यम बनेको छ।

चितवनको भूगोल, इतिहास र सांस्कृतिक संरचनाको चित्रण उपन्यासको अर्को उल्लेखनीय पक्ष हो। चित्रसेन बाबाको मन्दिर, सोमेश्वर गढी, उपरदाङ गढी, देवघाटको प्राचीन धार्मिक महत्त्व, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको स्थापना, र राजपरिवार तथा विदेशीहरूको शिकार संस्कृतिको नृशंसता—यी सबै प्रसङ्गहरू अनुसन्धानमूलक र सजीव ढङ्गले प्रस्तुत भएका छन्। यी विवरणहरूले उपन्यासलाई केवल कथात्मक कृति नभई चितवनको सांस्कृतिक–ऐतिहासिक नक्सा जस्तै बनाइदिन्छन्।

थारू समुदायका संस्कार, परम्परा र जीवनशैलीको चित्रण उपन्यासको अर्को सशक्त पक्ष हो। हात्ती र गैँडाको प्रजननसम्बन्धी रोचक विवरण, जंगल र मानवबीचको सम्बन्ध, र सहकारी आन्दोलनको नालीबेलीले उपन्यासलाई बहुआयामिक बनाएको छ। यसरी हेर्दा बखान केवल उपन्यास मात्र होइन; यो चितवनको सामाजिक–सांस्कृतिक जीवनको विस्तृत दस्तावेज पनि हो।

उपन्यासमा मानवीय संवेदनाका अत्यन्त मार्मिक प्रसङ्गहरू गहिरो प्रभावका साथ आएका छन्। जवान छोराको मृत्यु, तरुनी बुहारीको एकाकीपन, नातिको मलेरियाबाट अकाल मृत्यु—यी घटनाहरूले उपन्यासलाई करुण भावनाले भरिदिन्छन्। बखानसिंहको राजनीतिक संघर्ष र सामाजिक योगदान जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यति नै महत्त्वपूर्ण छ उनको व्यक्तिगत जीवनमा परेको पीडा, अभाव र मौन संघर्ष। लेखकले यी प्रसङ्गहरूलाई अतिनाटकीय नबनाई संयमित र संवेदनशील ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्, जसले पाठकको मनमा गहिरो प्रभाव छोड्छ।

उपन्यासमा ऐतिहासिक यथार्थ पात्रहरूको उपस्थिति पनि उल्लेखनीय छ। मल्लु चौधरी, रामप्रित यादव, कर्ण शाक्य, मुक्तिलाल चुके, राजा महेन्द्र, बिपी कोइराला, सुवर्ण शमशेर, गणेशमान सिंहजस्ता पात्रहरूको आगमनले उपन्यासलाई ऐतिहासिक विश्वसनीयता प्रदान गर्छ। यी पात्रहरू केवल नामका रूपमा मात्र सीमित छैनन्; उनीहरूको भूमिकाले तत्कालीन राजनीतिक र सामाजिक परिवेशलाई सुदृढ बनाउँछ।

यद्यपि उपन्यास पूर्णतया निर्दोष भने छैन। केही तथ्यगत त्रुटिहरू र छुटेका प्रसङ्गहरू देखिन्छन्। बैङ्लोरमा मोहनशमशेरसँग भएको भेट, मोहनशमशेरले व्यक्त गरेको भनाइ र बखानसिंह मोहनशमशेरका छाते रहेको प्रसङ्ग समेटिन नसक्नु ऐतिहासिक पूर्णताका दृष्टिले सानो कमजोरी हो। त्यस्तै, भाषिक सरलता उपन्यासको शक्ति र सीमितता दुवै बनेको छ। सरल र वर्णनात्मक भाषाले उपन्यासलाई सहज र पठनीय बनाउँछ तर साहित्यिक गहिराइ र प्रतीकात्मकता खोज्ने पाठकलाई कतिपय स्थानमा वर्णनात्मकता बढी भएको अनुभूति हुन सक्छ।

तर यी साना कमजोरीभन्दा उपन्यासको मूल उपलब्धि धेरै ठूलो छ। बखानले इतिहास, राजनीति, संस्कृति, विकास र मानवीय संवेदनालाई एउटै क्यानभासमा उभ्याएर चितवनको सर्वाङ्गीण परिचय दिने दस्तावेजका रूपमा आफूलाई स्थापित गरेको छ। बखानसिंह गुरुङजस्ता इतिहासले बिर्सन थालेका पात्रलाई साहित्यिक माध्यमबाट पुनर्स्थापित गर्नु लेखकको मातृभूमिप्रतिको गहिरो समर्पण हो।

समग्रमा, बखान पठनीय, अध्ययनयोग्य र सङ्ग्रहणीय उपन्यास हो। यसले चितवनको इतिहास मात्र होइन, नेपाली समाजको राजनीतिक रूपान्तरण, सांस्कृतिक विविधता र मानवीय पीडालाई पनि उजागर गर्छ। वसन्त पराजुलीले इतिहास, भूगोल, संस्कृति र मानवीय संवेदनालाई एकैसाथ समेटेर एउटा क्षेत्रको सामूहिक स्मृतिलाई साहित्यिक रूप दिएका छन्।

यो उपन्यासले पाठकलाई केवल इतिहास पढाउँदैन; इतिहासलाई महसुस गराउँछ। बखानसिंहको जीवन केवल एउटा व्यक्तिको कथा होइन, एउटा युगको कथा हो। चितवनका जंगल, बस्ती, सहकारी, राजनीति, संस्कार र संघर्ष—यी सबै बखान मा जीवन्त भएर उपस्थित छन्।