काठमाडौँ — म  अलिकति सामाजिक र विकासको हिसाबले पिछडिएको ठाउँ दैलेखको भैरवी गाउँपालिकामा जन्मिएँ । हाम्रो पालामा गाउँघरमा गाडी हुन्थेनन् । म एसएलसी पास भएर काठमाडौं आउने बेलासम्म पनि सुर्खेतसम्म हिँडेरै आएको थिएँ । तर, अहिले गाउँसम्म गाडी जान्छ । 

एक पटक कुनै दुई जना विदेशी साइकल लिएर स्कुल अगाडितिरबाटै कुदाउँदै हिँड्दै रहेछन् । थाहा पाएपछि सबै कक्षाका विद्यार्थी साइकलको पछिपछि डेढ–दुई किलोमिटर पर (डाँडीमाडीबाट जगत्रा) सम्म पछिपछि गएका थियौं । कति बेला साइकल उचाल्ने र अलि परसम्म पुर्‍याइदिने अनि साइकल छुने काममा साथीहरूबीच प्रतिस्पर्धा नै भएको थियो । 

दुल्लुमा पढ्दै गर्दा एक पटक आर्मीका कर्णेल दीप्तप्रकाश शाह हेलिकोप्टरमा दुल्लु आउने कुरा थाहा भयो । हेलिकोप्टर हेर्न पाइने भयो भनेर हामी अत्यन्तै खुसी थियौं । जब हेलिकोप्टर दुल्लुनजिक आकाशमा आइपुग्यो, कक्षामा भएका सबै विद्यार्थी हेलिकोप्टर बस्ने डाँडातिर दौडियौं । दौडिँदै गर्दा म अघि नै थिएँ । जब हेलिकोप्टरको नजिकै पुगें, पंखाको हावाले मलाई झन्डै उडाइदिएको । तैपनि हेलिकोप्टर नजिकैबाट हेर्न पाउँदा कम्ता खुसी मिलेन । 

सानोमा रेडिमेड कपडाका लागि धेरै पसल हुँदैनथे । कपडा सिलाएर मात्र लगाउने गरिन्थ्यो । त्यही कपडा अर्को वर्षसम्म लगाउनुपर्थ्यो । गाउँघरतिर उद्यम व्यवसाय खासै हुन्थेन । सानासाना पसल र चिया पसल मात्र हुन्थे । केही व्यवसायीले व्यापार गर्थे । शिक्षण पेसामा भने धेरै मानिस आबद्ध थिए । 

केही मान्छे स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि काम गर्थे । त्यति बेला सरकारी नोकरी नै ठूलो कुरा हुन्थ्यो । मेरा बुबा पनि स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्ने भएकाले गाउँमा हाम्रो परिवार हुनेखानेमै गनिन्थ्यो । तसर्थ त्यहाँको परिवेशअनुसार राम्रो लगाउने, मीठो खाने अनि राम्रो पढाइ पनि गर्ने अवसर मलाई प्राप्त भयो । 

स्कुल पढ्ने बेला बिदा कहिले हुन्छ भनेर बसिन्थ्यो । चाडबाड र मेलापर्वका बेला गाउँ छुट्टै रौनक र उत्साहले भरिन्थ्यो । गाउँतिरका धेरै मान्छे काम गर्न भारततिर जाने र चाडबाडमा घर फर्किन्थे । घर आउँदा उनीहरूले नयाँ कपडा, केही पैसा, काँधमा रेडियो, टेपरेकर्डर र चकलेट ल्याउँथे । उनीहरूको आगमनले गाउँमा छुट्टै रौनक थपिन्थ्यो ।

जिल्लामा कलेज–विश्वविद्यालय थिएनन् । १० कक्षासम्म पढ्न ९/१० वटा स्कुल थिए । मैले सात कक्षाससम्म घरनजिकै ‘हिमालय मावि डाँडीमाडी’ मा पढें । कक्षा आठदेखि भने ‘विजय मावि, दुल्लु’ मा पढें । यो स्कुल हाम्रो घरदेखि करिब साढे २ घण्टा पैदल बाटोमा थियो । त्यति बेला स्कुलहरूमा धेरैजसो गणित र विज्ञान पढाउने शिक्षकको अभाव भइरहन्थ्यो । 

हामी एउटै कक्षामा १ सय ६७ जना विद्यार्थी पढ्थ्यौं । कक्षामा राम्रो पढ्ने विद्यार्थीलाई शिक्षकहरूले अत्यन्तै माया गर्ने अनि नतिजा आएपछि कक्षामा प्रथम, द्वितीय, तृतीय हुने विद्यार्थीलाई ‘चेलपार्क मसीको बट्टा, एक/दुइटा फाउन्डेन पेन र कापी उपहार दिने चलन थियो । म पढाइमा इमानदार थिएँ । होमवर्क सधैं गर्थें । कक्षामा प्रथम हुन्थें । त्यसैले कहिलेकाहीँ होमवर्क छुटे पनि कुटाइ खानुपर्ने अवस्था आएन । 

पढाइले मलाई कक्षामा आत्मविश्वासी बन्न सघायो । त्यही आत्मविश्वासले नै होला, पढ्दैदेखि जागिर गर्ने बेलासम्म पनि मलाई सकिन्न भन्ने कुरा कहिल्यै आएन । यो सम्पूर्ण कुराको श्रेय मेरा मातापिता र शिक्षकलाई जान्छ । उहाँहरूले ‘तिमी जे पनि गर्न सक्छौ’ भनेर सधैं मनोबल उच्च गराइदिनुभयो । 

स्कुल जाँदा अढाईदेखि तीन घण्टा लाग्ने भएकाले एउटा डाँडादेखि अर्को डाँडासम्म आइरहेको साथीलाई सिटी बजाउँदै कहाँ पुग्यौ भनेर बोलाउने, कुर्दै बस्ने अनि साथीहरूको हूल बनाएर स्कुलतिर लाग्ने गर्थ्यौं । दसैं–तिहारताका स्कुल जाँदा–आउँदा पानी पर्ने, कुहिरो लाग्ने मौका हुँदासाथ बाटोको तल–माथि बारीमा फलेका काँक्रा, सुन्तला, भोगटे आदि टिपेर खान्थ्यौं । त्यही बेला केही साथीहरू बारीमा पस्ने र केही कोही आउँछ कि भनेर बाटोमै बस्थ्यौं । कहिलेकाहीँ बारी मालिकहरूसँग पनि जम्काभेट हुन्थ्यो । उनीहरूलाई देखेपछि हामीहरू कुदथ्यौं । उनीहरूले धेरै परसम्म लखेट्थे । यसरी सासै रोकेर कुद्न निकै गाह्रो हुन्थ्यो । तर, अहिले ती क्षण सम्झँदा बेग्लै आनन्द आउँछ ।

विद्यालयहरूमा खेलकुदका लागि राजाको जन्मोत्सवका बेला ‘रनिङ सिल्ड, ज्याभ्लिङ थ्रो, भलिबल जस्ता खेलकुद आयोजना हुन्थे । म उमेरले कम (धेरै सहपाठीभन्दा सानो) भएकाले खेलकुदमा खासै अघि थिइनँ । तर पढाइमा राम्रो भएकाले वक्तृत्वकला, निबन्ध, वादविवाद, हाजिरजवाफलगायत प्रतियोगितामा भाग लिन्थें । कहिलेकाहीँ जिल्लास्तरीय प्रतियोगितामा भाग लिन सदरमुकाम जानुपर्थ्यो । सदरमुकाम जाँदा ‘कोल्ड ड्रिंक्स र जिलेबी’ खान पाइने भएकाले सोच्दा पनि छुट्टै आनन्द आउँथ्यो । 

स्कुल बिदाका बेला साथीभाइसँग गाईबाख्रा चराउन जाने, घर नजिकैको खोलामा पौडी खेल्न र माछा मार्न जाने, डन्डीबियो र कबड्डी आदि खेल्थ्यौं । त्यति बेला मनमा छुट्टै उमंग आउँथ्यो । दसैंभन्दा केही समयअघि पिङ बनाउनलाई जम्मा पारेको बाबियो भिजाएर हाम्रा ठूलाकान्छा बुबालाई पिङ बनाइदिन निकै कर गर्थ्यौं । त्यति बेला महिनौं कुरेर बस्ने र मेलामा जाँदा रोटेपिङमा मच्चिँदा निकै रमाइलो हुन्थ्यो । ती क्षणको रमाइलो अहिले कुनै मज्जाले पनि बराबरी गर्न सक्दैन ।

दसैं–तिहारमा स्कुल बिदा हुने, गाउँघरमा मेला लाग्ने र मेलामा विभिन्न प्रकारका खाना खान र पिङ खेल्न पाइने भएकाले महिनौंअघिदेखि हामी पैसा जम्मा गर्थ्यौं । पैसा जुटाउन निकै कसरत गर्नुपर्थ्यो । महिनौंअघिदेखि खाजाका लागि घरबाट दिएको पैसाबाट केही जोगाउँथ्यौं । कहिले बुबाको पकेटबाट खुसुक्क पैसा निकाल्थ्यौं । मेलासम्म २० देखि २५ रुपैयाँ जम्मा भइसकेको हुन्थ्यो । त्यति बेला दुई रुपैयाँमा चमेना बिस्कुट, एक रुपैयाँमा बाबा बिस्कुट, पाँच रुपैयाँमा पाइनापल बिस्कुट, एक रुपैयाँमा सानो थैला पीपलमेट र एक रुपैयाँका ६/७ वटा साना चकलेट आउँथ्यो । यसरी किनेको सामान झोलाभरि हालेर दगुर्दा संसारै जिते जस्तो आभास हुन्थ्यो । खुसीको सीमा हुन्नथ्यो । दसैंका बेला मामाघरतिर जाने अनि टीका लगाउँदा नयाँ–नयाँ नोट दक्षिणा पाइन्थ्यो । हामीले त्यति बेला पाउने दक्षिणा ५–१० रुपैयाँ हुन्थ्यो । कतिले एक–दुई रुपैयाँ पनि दिन्थे ।

कहिलेकाहीँ बुबा र मामाहरू तास खेल्दै गर्दा जसले जित्छ उसले दुई रुपैयाँ, पाँच रुपैयाँ र १० रुपैयाँको नयाँ नोट दिनुहुन्थ्यो । गाउँघरमा साथीभाइसँग मिलेर बिदामा चाडपर्वमा रमाउनुको मज्जा बेग्लै थियो । तिहारका बेला देउसी–भैली खेल्थ्यौं । देउसी–भैली खेल्दै दुई–तीन गाउँ पुग्थ्यौं । अनि कसले कसको घरबाट कति दक्षिणा र के–के खाने कुरा दिन्छन् भनेर हेर्दा निकै रमाइलो लाग्थ्यो । जम्मा भएको पैसा टोलीमा भएका सबै साथीले भाग लगाएर बाँड्थ्यौं । त्यति बेला ५०/६० रुपैयाँमा किन्न सकेको खुसी अहिले पाँच लाख रुपैयाँमा पनि किन्न मुस्किल हुन्छ । 

समयसँगै गाउँबाट छुट्टियो । पढाइ ठिकै भयो । रोजगारी राम्रै भयो । सपनामा पनि नचिताएको काठमाडौं जस्तो ठूलो सहरमा घर, जागिर परिवार सबै भयो । तर यो सबैभन्दा बालपनको त्यो खुसी, साथीहरूको त्यो सामीप्य, गाउँठाउँको त्यो माया अनि ती खोला–खहरेहरूको छमछम–छमछम केहीसँग तुलना हुन सक्दैन । अब त गाउँ जान पनि वर्षौं कुर्नुपर्छ । आफन्तहरूले कहिले गाउँको पृष्ठभूमि देखिने गरी फोटो हाले वा टिकटक बनाए भने हजारौं सम्झना एकैसाथ ह्वारह्वारी आउँछन् । त्यो देख्दा तत्कालै सबै चिज छाडेर त्यही गाउँ र माटोमा फर्कियौं जस्तो लाग्छ । तर जिम्मेवारी र कहिल्यै पूरा नहुने सपनाहरूले खुट्टामा जञ्जिरको काम गर्छन् । यही कारण मन हुँदाहुँदै पनि सहरमा बस्न बाध्य हुनुपर्छ ।