अविराम यात्रामा नदीले चट्टानसँग ठोक्किनुपर्छ, खोचमा खस्नुपर्छ, हुत्तिनुपर्छ– कहिले फराकिलो किनार बनाउँदै, कहिले सानो गल्छीमा च्यापिँदै आफ्नो बाटो खोज्नुपर्छ। बगिरहेका नदीहरूले मान्छेलाई जीवनका दुःखसुखका पाठ पढाउँछन् । नदी बेलाबेला रौद्र उर्लिन्छ, बेलाबेला मायालु देखिन्छ– कहिले आफ्नै रूपले कीर्तिमान कमाउँछ, कहिले आफ्नै स्वरूपले बदनामी बोकेर बगिरहन्छ ।

नदीपूजक नेपालीका प्रमुख नदी–प्रणालीहरू कोशी, गण्डकी र कर्णाली पनि कथाहरू सुनाउँदै अनवरत बगिरहेकै छन् । मान्छेको संस्कृति र सभ्यतामा नदीहरूको विशिष्टतम् महत्त्व छ । नदीतिर हेर्दै मान्छे र मान्छेतिर हेर्दै नदी अडान, संघर्ष र सुन्दर यात्रामा सभ्यताको सुरुदेखि नै अनन्त बगिरहेकै छन् । त्यसैले नदीको आरोह–अवरोह र लय मान्छेको जीवनजस्तै हुन्छ । तर, वर्तमानमा नदीहरू मान्छेकै कारण भयानक महासंकटमा छन् । अब पृथ्वीको जीवनरस नदीहरूको जीवित अस्तित्व जोगाउनु छ । ‘कोसेली’ को यो अंकमा नदीसँग गाँसिएको सभ्यता र त्यसले भोगिरहेका संकटमाथि विमर्श गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।

आज दक्षिण एसियाका नदीहरूले गम्भीर संकटको सामना गरिरहेका छन् । बाँध निर्माणका कारण नदीहरू विखण्डित हुँदै छन् । ठोस र तरल दुवैखाले फोहोर नदीमा फ्याँकिन्छ, खेतबारीमा हालिएको रासायनिक मल नदीमै चुहिन्छ । बालुवा र गिट्टी निकालेर नदीको प्रवाह छेक्ने गरी तटबन्ध र बाँध बनाइँदै छ । नदी कुनै मान्छे हुन्थ्यो भने यस्तो भयानक दुर्व्यवहारप्रति उसले कस्तो प्रतिक्रिया जनाउँथ्यो होला ? प्रस्तुत छ, नदीका तर्फबाट मान्छेसामु गरिएको याचना :

हामी प्राकृतिक रूपले उत्पन्न स्वच्छ पानीको स्रोत हौं । हामी निरन्तर बग्छौं, गतिशील र जीवन्त छौं । हामी यस पृथ्वीको जीवनरस हौं, रक्तनली हौं ।

तपाईंहरूमध्ये थुप्रै मान्छे कुनै आर्थिक लाभ नदिई निरन्तर बगिरहेको नदी देख्दा पानी खेर गयो भन्ने ठान्नुहुन्छ होला । तर, त्यो सोच सरासर गलत छ । हामी लाखौं वर्षदेखि पृथ्वीको जैविक प्रणालीको अभिन्न अंग रहँदै आएका छौं । नदीमा पानी बग्नु भनेको खेर जानु होइन । नदीको न कुनै स्रोत हुन्छ, न अन्त्य ।

हाम्रो यात्रा समुद्रबाट सुरु हुन्छ । सूर्यको तापले पानीलाई बाफमा परिणत गरिदिन्छ । त्यो बाफ बादल बनेर हावासँगै आकाशमा उड्छ । अनि मैदान र हिमालमा फर्किन्छ– झरी र हिउँ बनेर ।

हामी अग्लो ठाउँबाट ओरालोतिर बग्छौं । जलचक्रको हिस्साका रूपमा रहेका अरू नदी, तालमा मिसिँदै अन्ततः समुद्रमा पुग्छौं । हाम्रो यो यात्रा समुद्र, बादल र जमिनलाई एउटै सूत्रमा जोड्ने सेतु हो ।

हामी थिग्रेनी ओसार्छौं । यसले बगर बनाउन, खेतीका लागि मलिलो जमिन तयार पार्न, बालुवा थुपार्नर् अनि समुद्रमा मिसिने ठाउँमा नदी–मुख तयार पार्न सघाउँछ । यी सबैलाई चाहिने पोषक तत्त्व हामी नै पुर्‍याउँछौं ।

आफ्नो यात्रामा हामी मान्छेका अनेकौं आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गर्छौं । मान्छेको स्वास्थ्य, स्वच्छता, पारिस्थितिक प्रणाली कायम राख्न सघाउँछौं । सिँचाइ, उद्योग, जलविद्युत् र ऊर्जामार्फत भौतिक उत्पादनमा मद्दतदेखि आत्मिक, मनोवैज्ञानिक, सांस्कृतिक र आस्थासँग सम्बन्धित आवश्यकतासमेत पूरा गरिदिन्छौं ।

तर, हाम्रो यो यात्राको मुख्य पात्रचाहिँ हामी होइनौं, मान्छेहरू हुन् । तपाईंहरूको गतिविधिले हाम्रो प्राकृतिक निरन्तरता भंग गरिदिएको छ । जलचक्रको अनेकौं हिस्सालाई असर पारेको छ । तपाईंको कर्मले प्रकृति, मानवजगत् र अबोला जन्तुजगत्मा पार्ने असर भने हामी नदीहरूले बेहोर्नुपरिरहेको छ । आजको जलचक्र पहिलेभन्दा फरक भइसकेको छ ।

चरा, जीवजन्तु, माछा र स्तनधारी जलचरहरू हाम्रो स्वच्छ बहावमा निर्भर छन् । हामी सधैँ शुद्ध भएर बगिरहनुपर्छ ।

आफ्नो उत्पादनको आवश्यकता पूर्तिका लागि नदीको माथिल्लो खण्डबाट पानी लैजानुअघि कृपया यति कुराचाहिँ याद राखिदिनुस्– जलचर प्राणीहरू नदीको प्राकृतिक पारिस्थितिक प्रणालीका अभिन्न हिस्सा हुन् । तिनले आफ्नो पीर–व्यथा कहन सक्दैनन् । न त तिनले आफ्नो अधिकार दाबी गर्न नै सक्छन् । तर, उनीहरूको अस्तित्व संकटमा परेको छ । उनीहरू मरे भने तपाईंको पनि हार हुनेछ । किनकि स्वस्थ जैविक विविधताबिना मानव जीवन निरर्थक हुनेछ ।

त्यसैले कृपया, तपाईंले उत्पादन गरेका ठोस र तरल फोहोर हामी नदी र तालतलैया, सिमसारजस्ता जलाशयमा फ्याँक्न बन्द गर्नुहोस् । अझ राम्रो त, फोहोर उत्पादन नै कम गर्नुहोस् । अनि आफ्नो घर, सहर, कारखाना, जहाँ फोहोर उत्पन्न हुन्छ, त्यहीँ त्यसलाई प्रशोधन गर्नुहोस् । कीटनाशक र रासायनिक मलले हामीलाई ठूलो क्षति पुर्‍याउँछ । त्यसैले, प्रांगारिक मल प्रयोग गर्न थाल्नुहोस्, खेतीपातीको नयाँ तरिका अपनाउनुहोस् ।

घर, सहर, नहर, पूर्वाधार बनाउन अनि अरू आवश्यकता पूरा गर्न तपाईं गिट्टी र बालुवालाई सिमेन्टसँग घोलेर कंक्रिट बनाउनुहुन्छ । आफ्नो यो उद्यमका लागि तपाईं हाम्रो सतहबाट बिनाकुनै नियमन अनियन्त्रित रूपमा बालुवा र गिट्टी निकाल्नुहुन्छ । तपाईंहरूमध्ये थुप्रै तुरुन्त नाफा कमाउने ध्येयले यो काम गर्नुहुन्छ । यो कर्मले आफ्नै सन्तानलाई कति भयानक र दीर्घकालीन असर पार्छ भन्ने कुरा तपाईं सोच्नु पनि हुन्न । कृपया आफ्नो ज्ञान र सीपलाई वैकल्पिक निर्माण सामग्री विकासमा लगाउनुहोस् । र, नदी दोहनका गतिविधिलाई प्रभावकारी ढंगले नियमन गर्नुहोस् ।

बारम्बार बाढी आउन थाल्यो, झन्झन् ठूलो बाढी आउन थाल्यो र जनधनको क्षति पनि ज्यादा हुन थाल्यो भनेर तपाईं गुनासो गर्नुहुन्छ । सत्य हो । जलवायु परिवर्तनले भीषण वर्षा गराउन थालेको छ । तर, बाढीले मान्छेहरूको ज्यान लिनुको कारण तपाईं स्वयं हो । तपाईंले नदीनाला, पोखरी र सिमसार अतिक्रमण गर्नुभएको छ । खुला ठाउँलाई कंक्रिटले छोपिदिनुभएको छ, जसका कारण पानी जमिनमुनि सोसिन पाउँदैन । बाढीको प्राकृतिक निरोधकलाई तपाईंले हटाइदिनुभयो ।

तटबन्ध, बाँध, बारबन्देज बनाएर तपाईंले हाम्रो प्राकृतिक बहावलाई थुन्नुभएको छ । हाम्रो किनारमा तपाईंले कंक्रिट पर्खाल ठड्याउनुभएको छ र त्यो जमिनलाई व्यापारिक प्रयोजनमा लगाउनुभएको छ । यसरी तपाईंले हामीलाई बाढी थाम्ने जमिन अर्थात् हाम्रो मिर्गौलाबाट अलग गरिदिनुभएको छ ।

बाढीको जोखिम कम गर्न र जनधनको क्षति कम गरी बस्ती, खेतीयोग्य जमिन र अर्थतन्त्र जोगाउन चाहनुहुन्छ भने कृपया सबैभन्दा पहिले हाम्रो बाटो खुला राखिदिनुहोस् । त्यसो भएमा अतिरिक्त पानी सहजै तलसम्म बगेर जान सक्छ ।