उपत्यकाभित्र सम्पदाहरू थिए भन्नुभन्दा पनि सिंगो काठमाडौं उपत्यका नै सम्पदास्थल थियो भन्नु उपयुक्त हुन्छ । उपत्यकाका तीन सहर नै सम्पदाले भरिएका थिए । टोनी हागन र इंगर लिसानोभिच (वोरिस लिसानोभिचकी श्रीमती) काठमाडौं आउँदा ‘यो दोस्रो विश्वयुद्धपछिको सबैभन्दा ठूलो सम्पदा क्षेत्र हो’ भनेका थिए ।

उनीहरू पहिलो भ्रमणबाटै यो सहरको प्रेममा परेका थिए । किनकि त्यतिबेला काठमाडौं उपत्यकामा बस्ने सबैका घर विशिष्ट कलायुक्त थिए । यहाँका धारा, पाटीपौवा, मठ, मन्दिर र देवालय सबै सम्पदाका अंश थिए ।

सम्पदाले भरिएको उपत्यकामा जब सिमेन्ट भित्रियो तब यहाँ विनाश यात्रा सुरु भयो । यस्तो लाग्छ, विकासका नाममा पछिल्लो ५० वर्षमा हामीले यहाँका सम्पदाको ९० प्रतिशत विनाश गरिसक्यौं । हाम्रो सम्पदा क्षेत्रलाई जस्ताको तस्तै राखेको भए यो सहर भेनिस, रोम, फ्लोरेन्स र पेरिसजस्तै आकर्षणको केन्द्र हुने थियो । यहाँ पनि ती सहरमा जस्तै बर्सेनि ३ देखि ४ करोड पर्यटक भित्रिन्थे । तर हामीले मौका गुमायौं ।

भक्तपुरको सम्पदा क्षेत्रमै जन्मिएकाले पनि मैले यो सहरको सम्पदायुक्त वैभव र त्यसको विनाशको क्रमिक यात्राको साक्षी बन्न पुगें । मेरो बाल्यकाल र सुरुवाती किशोरकालमा भक्तपुर यस्तो थियो, दत्तात्रयदेखि नागपोखरीसम्मका कैंयन् चोक यस्ता थिए, जहाँ उभिएर ३६० डिग्री हेर्दा पनि मल्लकालीन शैलीका वास्तु, वैभव देखिन्थ्यो । यस्तै अवस्था थियो, पाटनका चोकहरूको पनि । पाटनको एउटा चोकबाट अर्को चोकमा जाँदा जता हेरे पनि मल्लकालीन कलायुक्त घरहरू मात्रै देखिन्थे ।

विगतमा काठमाडौं उपत्यका मल्लकालीन र राणाकालीन वास्तुशैलीका घरहरूले भरिएको थियो । यहाँ कम्तीमा एक सयदेखि पाँच सय वर्ष पुराना घरहरू थिए । इतिहास बोकेका घरहरू समयक्रममा मासिँदै गए । पढ्नका लागि भक्तपुरबाट काठमाडौं आउँदा म पुतलीसडकबाट डिल्लीबजार हुँदै मैतीदेवी पुग्दा पुराना घरहरू लहरै देख्थें । सोह्रखुट्टेबाट सामाखुसी जाने बाटोमा पनि कैंयन् परम्परागत घरहरू देखिन्थे । जबकि यी बाटोमा अहिले खोज्ने क्रममा ८–१० वटा मात्रै परम्परागत घरहरू भेटिन्छन् ।

अहिले त सम्पदा क्षेत्रमा जे भइरहेको छ, त्यो बताउनुअघि पनि लामो सास फेर्नुपर्छ । ढलान गरिएका घरहरूले ऐतिहासिक महत्त्वका चोक र गल्लीहरू छोपिन थालेका छन् । 

हाम्रो घरको मौलिकता के हो ? हाम्रो विशिष्ट सम्पदा के हो भन्ने प्रश्नकै उत्तर सहरहरूले दिन छाडिसकेका छन् । सम्पदामाथि धावा बोल्ने काम २०४६ पछि बढ्दै गयो । सहरीकरणका नाममा अन्धाधुन्द संरचनाहरू निर्माणको यस्तो होडबाजी चल्यो कि यसले सिंगो सहरको स्वरूपलाई कसरी बिगार्छ भनेर कसैले सोचेनन् । कतिसम्म भने काठमाडौं र पाटनका कैंयन् पाटी वडा कार्यालयमा बदलिए । कैंयन् सत्तल भागबन्डामा क्लबका अफिस बन्न थाले । सम्पदा क्षेत्र मासेर सटर बनाउने र कमाइ खाने होडबाजी चल्यो ।

यति हुँदाहुँदै पनि उपत्यकाका मन्दिर र दरबारहरू भने केही हदसम्म जोगिएका छन् । भूकम्पपछि मठमन्दिर र दरबारहरूको पुनर्निर्माण सबैको चासोमा पर्‍यो । हामीलाई सहर पुरानै स्वरूपमा चाहिएको छ । किनकि अहिले सिंगो विश्व नै उस्तै शैलीको देखिने डर भइसक्यो । हामी संसारका अरू सहरभन्दा फरक हौं र कुनै बेला सम्पन्न थियौं भनेर देखाउन हामीलाई अहिलेको संरचनाले साथ दिँदैन । २५ वर्षअघि मैले मल्लकालीन शैलीको पुरानो र जीर्ण घर ७ लाखमा किनें । थप १५ लाख खर्चेर त्यो घरको पुनर्निर्माण गरें । यही नमुना घर हेर्न अहिले वार्षिक सयौं देशी/विदेशी पर्यटक आउँछन् । एउटा घर हेर्न त यसरी पर्यटक आउँछन् भने सिंगो उपत्यकाको सम्पदा जोगाएको भए के हुन्थ्यो होला ! 

भत्केका वा मर्मतको खाँचो रहेका सम्पदाका पुराना सामान प्रयोग गरेर जीर्णोद्धार गर्ने हो भने मात्रै सम्पदाको पुराना इतिहास कायम रहन्छ । नत्र त ढलान गरेर वा आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गरेर पुरानो जस्तो देखिने संरचना बनाएर सम्पदाको संरक्षण हुँदैन । जति पुरानो घर वा सम्पदालाई पनि जीर्णोद्धार गर्न सकिन्छ भनेर बुझ्नैपर्छ । त्यसमा नगरपालिका वा पुरातत्त्व विभाग वा सम्पदाकर्मीले सहयोग गर्न सक्छन् ।