वि.सं. २०२४ देखि २०८२ सम्मको ५८ वर्षे अवधिमा नीर शाहले ३०० फिल्म खेले, ८ वटा निर्देशन गरे । हीरासिंह खत्री निर्देशित ‘परिवर्तन’ बाट उनले फिल्म यात्रा थालेका थिए । पहिलो फिल्ममा उनको पारिश्रमिक ७ सय रुपैयाँ थियो । नेपाली फिल्मका सुप्रसिद्ध कलाकार/निर्देशक शाहसँग ६ दशकको नेपाली फिल्म यात्रामाथि दीपक सापकोटाको संवाद : 

 नेपाली फिल्मको ६० वर्षे यात्रामा अभिनयमा के परिवर्तन आयो ?

– विश्व सिनेमामा अभूतपूर्व परिवर्तन देखिएको छ । सिनेकर्मीहरू नाटक खेलेर आएका कलाकारमा सिनेमा खेलेका कलाकारको जस्तो गुण हुँदैन भन्थे । तर अंग्रेजी थिएटर अभिनयकर्मीको हलिउड प्रवेश भएपछि हलिउड सिनेमाको स्तरै कहाँ पुग्यो कहाँ ? भारतको कुरा गरौं, भारतीय सिनेमाका जन्मदाता दादासाहेब फाल्के आफैं स्टेज कलाकार हुन् । थिएटरका कलाकारले अभिनयको बेसिक व्याकरण बुझेका हुन्छन् । अभिनयको व्याकरण बुझेका मानिसको प्रवेश बिस्तारै बिस्तारै नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा पनि बढ्दै गयो, त्यसले अभिनयको व्याकरणलाई पनि परिवर्तन गर्‍यो र अभिनय नै पुनर्भाषित भयो । र, अभिनयको परिभाषा नै बिस्तारै बदलियो । त्यसले अभिनयको ‘प्याटर्न’ बदलियो ।

पहिले ‘थिएटरका कलाकारले फिल्ममा कामै गर्नु हुन्न’ भन्ने मान्यता वा बुझाइ थियो । अहिले फिल्ममा थिएटरकै कलाकारको लस्कर छ । यो व्यापक परिवर्तनलाई कसरी हेर्नुभएको छ ?

– सुरुदेखि नै त्यही हुनुपर्थ्यो । म थिएटरबाटै आएको कलाकार हुँ । मसँगै थिएटरमा खेलेका अरू कलाकार साथीहरू अझै अभिनय गरिरहनुभएकै छ । ऊबेला महिला कलाकार खासै पाइँदैनथे । नृत्य गर्ने महिला, त्यसमाथि नाटक पनि गर्नेलाई फिल्ममा अलि बढी सुगम भयो, नभेटिने भएर । हामी हिरो भएर प्रवेश गर्न पाएनौं, त्यसका पछाडि थुप्रै कारण थिए होला । एउटा कारण चाहिँ हाम्रो पृष्ठभूमि नाटक भएकाले हुन सक्छ । हाम्रो ‘बिगिनिङ’ नै गलत छ फिल्मको । बिगिनिङ गलत भएकैले हाम्रो फिल्ममा भारतको बम्बैया शैली आयो । अहिले बनेका फिल्म हुन्, पहिला बनेका फिल्म होइनन्, ती फिल्म जस्ता मात्रै हुन् ।

तपाईंले खेलेका, बनाएका फिल्मलाई फिल्म नै होइनन् भन्न सक्नुहुन्छ ?

– मेरो फिल्मचाहिँ त्यतिन्जेलसम्म मात्रै राम्रा फिल्म हुन्, जब त्यहाँबाट बम्बैया सूत्र हटाइन्छ । बम्बैया शैलीबिना हलमा फिल्मै देखाइँदैनथ्यो । ‘वासुदेव’ फिल्म बनाउँदा मैले चाहेरै पनि धेरै कुरा त्यसमा प्रयोग गरेको थिइनँ । अहिलेको जस्तो अवस्था भए म धेरै कुरा राख्ने थिइनँ, जुन त्यस बेला राखेको थिएँ । नेपाली भाषामा बनेको पहिलो फिल्म ‘सत्य हरिश्चन्द’ नै हो, त्यसमा कुनै शंका छैन । त्यसले हामीलाई डोर्‍याएको सत्य हो । नेपालमा बनेको पहिलो फिल्म ‘आमा’ नै हो । ती फिल्म निश्चित उद्देश्यका लागि बनाइएका हुन् । नेपालमा ३ वटा फिल्म तत्कालीन सरकारले बनायो होला । तर, सरकारले नेपाली संस्कार र मौलिकता बोकेकै फिल्म बनाउने प्रयत्न गर्नुपर्थ्यो । नेपालीमा समृद्ध साहित्य थियो । साहित्यिक कृतिमाथि नै फिल्म बनेको भए पनि कति राम्रो हुन्थ्यो । तर, त्यो मार्ग अपनाउन सकिएन ।

फिल्मको पर्दामा देखिन वा अभिनयमा छानिन तपाईंहरूको संघर्ष कस्तो हुन्थ्यो ?

– त्यो हाम्रो संघर्षकै अवस्था थियो । त्यतिखेर हामी स्थापित थिएनौं । हरेक पटक फिल्म खेल्न अन्तर्वार्ता दिनुपर्थ्यो लाइन लागेर । र, पनि हामी फिल्ममा होमियौं । त्यतिञ्जेलसम्म मैले दार्जिलिङमा बनेको फिल्म खेलिसकेको थिएँ, प्रताप सुब्बासँग । कन्टेन्ट, अभिनय–शैली, स्टोरी टेलिङमा जति परिवर्तन आए, त्यससँगै थुप्रै सहायक परिवर्तन देखा परे– मुख्य रूपमा प्रविधिमा । तिनलाई मैले एउटा फिल्मकर्मी वा फिल्मको विद्यार्थीका रूपमा अभूतपूर्व ठानेको छु । र, त्यो परिवर्तन असाध्यै सार्थक छ ।

ती दिनका चाखलाग्दा भोगाइ केही छन् ?

– त्यसबेला बेला–बेला मात्रै फिल्मको सुटिङ हुन्थ्यो । सुटिङ गर्ने दिनको प्रतीक्षा हुन्थ्यो । सुटिङ उत्सव वा पर्वजस्तो लाग्थ्यो कलाकारलाई । र, पर्वजस्तै प्रतीक्षा रहन्थ्यो सुटिङ दिनको । सुटिङमा जानेलाई उत्सवको साक्षी हुन जाँदै छु भन्ने लाग्थ्यो । ती सेलिब्रेट गर्थे । जताततै सकारात्मक कुरा मात्रै देखिन्थ्यो । त्यो सकारात्मक सोच अचेल अलि कम देखिन्छ ।

निर्देशकहरू कत्ति सक्षम थिए उतिबेला ?

– केही निर्देशक निश्चित रूपमा आफ्नो काम जान्दथे । हीरासिंह खत्री आफैं निर्देशक मात्र नभएर सशक्त कलाकार पनि हुनुहुन्थ्यो, जो थिएटर ब्याक ग्राउन्डबाट आउनुभएको थियो । निर्देशक प्रकाश थापाबाट सिक्नुपर्ने पनि धेरै कुरा थिए । उहाँ कलाकारले अनुशासित भएर काम गरुन् भन्ने मान्यता राख्नुहुन्थ्यो, कामप्रतिको निष्ठा उहाँमा थियो । पछिसम्मै त्यही स्कुलिङबाट आएका निर्देशककै निरन्तरता रह्यो फिल्म क्षेत्रमा ।

फिल्मलाई लिएर राजा महेन्द्र र वीरेन्द्र शाहसँग केही किस्सा, अनुभूति छन् तपाईंका ?

– मैले फिल्म खेल्न दरखास्त दिएपछि निर्देशकले महेन्द्र राजालाई ‘फलानो नाम गरेको मान्छे सिनेमा खेल्न आएको छ, उसलाई खेलाउनुहुन्छ कि हुन्न ?’ भनेर सोध्नुभएको थियो रे ! जुन मलाई निकै पछि थाहा भयो, कसैले सुनाएपछि । वीरेन्द्र शाहले ‘चलचित्र उद्योगलाई दीर्घकालीन रूपमा विकास गर्ने दस्ताबेज तयार पार्नू’ भनेपछि म, चक्रबहादुर कार्कीहरूको समूहले फिल्म विकास गर्ने सूत्रमाथि केन्द्रित थेसिस लेखेर बुझाएका थियौं । त्यही थेसिसको एउटा च्याप्टर ‘नेपाल टेलिभिजन’ हो । थेसिसमा हामीले ‘नेपालमा टेलिभिजन पनि खुल्यो भने त्यसले सिनेमा उद्योगलाई धेरै सहयोग पुग्छ’ भनी लेखेका थियौं ।

‘नायक’ भन्ने चिजको प्रचलित मान्यता भत्कियो भन्ने छ, यसमा तपाईंको विचार के छ ?

– नायकत्वका पृथक–पृथक धार थिए । तपाईंले एउटा फिल्म हेर्नुभयो, त्यो हेरेर उठ्दा जो कलाकार तपाईंको हृदयको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ठाउँमा बस्न सक्यो, त्यही नायक हो । जो कलाकारले मानिसको हृदयमा बस्ने सौभाग्य पाउँछन्, ती नायक हुन् ।

प्रोटागोनिस्ट र एन्टागोनिस्टको थ्यौरीलाई कसरी बुझ्ने ?

– यो पात्रात्मक परिचय हो । खलपात्रहरू पनि सिनेमामा नायक भएका छन् । जस्तो रविन हुडलाई के भन्ने ? इमेज सेल गर्ने कमर्सियल प्रडक्टलाई एक हिसाबले नायकत्व परिभाषित गर्नुपर्छ । बुझ्नुपर्ने कुरा के छ भने हृदयदेखि नै हेर्ने कुरा फिल्म हो । हलभित्र पसेपछि सबै मानिसले हृदयदेखि नै फिल्म हेर्छन्– राम्रो होस् या नराम्रो । तर, दर्शकले अट्याच्ट भएरै हेर्छन् । त्यसरी हेरेपछि मानिसको चेतन–अवचेतन मनले ती पात्रलाई आफ्नो छापका रूपमा राखिराख्छ । तपाईंको र तपाईंको मनको नायक फरक हुन सक्छ । प्रत्येक मान्छेको नायक फरक हुन्छ ।

हाम्रो हिरोइजम फेसमा आएको परिवर्तनचाहिँ के त ? जस्तो ऊबेला राजेश हमाल थिए नायक, अहिले दयाहाङ राई छन् !

– अहिले फेस होइन, अभिनयलाई प्राथमिकता दिइयो । तपाईं स्टार हुनुहोस् या महास्टार, अभिनय गर्ने भनेर गएपछि त्यो गर्नुपर्छ।

‘नेपाली फिल्म मौलिक हुन सकेन, रचनात्मक हुन सकेन’ भन्ने बहस छ । तपाईंलाई के लाग्छ ?

– पहिलेको तुलनामा हाम्रो फिल्म निकै मौलिक र रचनात्मक छ । पहिले त्यस्तो थिएन ।

पहिले फिल्म बजारबाट निर्देशित हुन्थ्यो, अहिले निर्देशकले केही नयाँपन ल्याउन खोजेका हुन् ?

– अहिले अभूतपूर्व परिवर्तन देखा परेको छ फिल्ममा– कथावाचन, कन्टेन्टमा । कथा भन्न छानिएको कथा र शैली अहिले महत्त्वपूर्ण छ । यसले मौलिकता पनि झल्काउँछ । टेक्स्टलाई पिक्चराइज गर्ने तरिका पनि बदलिएको छ । तर, पिक्चराइज गर्न निर्देशकहरूले अझ बढी मिहिनेत गर्नुपर्छ ।

सूत्रबाट हामी प्रभावित भयौं, मौलिकता स्थापित गर्छु भनेर आएका फिल्म निर्माणकर्मी पनि किन त्यही ट्रेन्डमा छन् ?

– जस्तो तपाईंले बम्बईको सूत्रलाई छाडिदिनुभयो र साउथ कोरियाको समात्नुभयो भने पनि एउटा सूत्र छाडेर अर्को समातेको त हो नि । मौलिक विषयवस्तुको छनोटले त्यसलाई अपनाउन बाध्य बनाइहाल्छ । मौलिक भन्नेबित्तिकै गाउँ, पहाड, भेडा, बाख्रा, चौर मात्रै होइन, त्यहाँको कथा चाहियो । मौलिकता भनेको माटोको सुगन्ध आउने र त्यो मुटु छुने हुनुपर्छ । माटोको सुगन्ध बोकेको कथा मुटु छुने गरी प्रस्तुत गरे त्यो नै मौलिक भइहाल्यो नि !

स्टोरी टेलिङमा हामीले के परिवर्तन ल्यायौं ?

– पहिले हरेक ५ कथापछि एउटा फाइट आउनैपर्थ्यो वा हरेक १० दृश्यपछि एउटा हास्य सिन आउनुपर्थ्यो । हरेक आधा घण्टामा एउटा भ्वाइलेन्ट सिन आउनुपर्थ्यो । त्यो स्थापित मान्यतालाई अहिले छाडिसकिएको छ । भनेपछि अहिले परिवर्तन आइसक्यो नि ! एउटा हिरो, एउटी हिरोइन, जो लभ गर्थे, एकअर्कासँग अनि तिनीहरूको सहयोगीका रूपमा त्यहाँ हँसाउने अरू २ पात्र पनि हुन्थे । यी फिल्ममा अनिवार्य थिए । त्यसलाई छाडेपछि स्थापित मान्यता मेटिएन र ?

पछिल्लो पटक कुन फिल्म हेर्नुभयो, जसबाट तपाईं सन्तुष्ट हुनुभयो ?

– मैले हेरेकामध्ये ‘ऊनको स्वीटर’ फिल्म ज्यादै मन पर्‍यो । म प्रायः आफ्नो सिक्वेन्स पत्ता लगाउन, त्यसको निर्माण पक्ष र विकास पक्ष हेर्न फिल्म हल जान्छु ।

पछिल्लो समयको नेपाली फिल्म मेकिङबाट तपाईं खुसी हुनुहुन्छ ?

– पहिलेको फिल्म बनाउने तरिका नै फरक थियो । यो फिल्म यहाँनेर सकिन्छ र यहाँबाट त्यहाँ गएर जोडिन्छ भन्ने उहिलेका निर्देशकले पहिल्यै निश्चित गरिसकेका हुन्थे । त्यसैले पहिलेका फिल्मकर्मीको होमवर्क राम्रो हुन्थ्यो । अहिलेका निर्माता–निर्देशकको शट डिभिजन होमवर्क राम्रो देखिँदैन ।

एडिटरमाथि निर्भरता बढेको छ । एडिटरले गाँसिदिने हो र क्यामरापर्सनले खिचिदिने हो भने डाइरेक्टरको के काम ? अहिलेका डाइरेक्टर त्यसमा सचेत हुनुपर्छ । किनभने अहिले फिल्म धेरै बनिरहेका छन्, अझ राम्रो पनि बन्नुपर्छ । फिल्म कलेजहरूको पढाइ कसरी भइरहेको छ भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ, जहाँबाट परिवर्तनको सुरुवात गरिनुपर्छ । जस्तो, क्लोजअप किन लिने, कुनै लङ शट किन भन्ने विषय लजिकल हुनुपर्छ । र, त्यहीअनुसार सट्स ब्रेकडाउनमा निर्देशकले अझ बढी गृहकार्य गर्नुपर्छ ।

विश्व सिनेमाको आँखाबाट हेर्दा हामी कहाँ छौं ?