काठमाडौँ — कोलकाताको चिसो बिहानीको एक दिन थियो त्यो । सहरलाई न्यानो चमकमा अँगाल्ने घाम पनि बिस्तारै पर क्षितिजतिर सुस्तीले उदाइरहेको थियो । र, म पनि भर्खरै दार्जिलिङ मेलबाट हाउडा जंकसन स्टेसनमा ओर्लिएको थिएँ । कोलकाता, मलाई दार्जिलिङझैं प्रिय लाग्ने अर्को सहर हो । यहाँ मैले विद्यार्थी जीवनका कतिपय महत्त्वपूर्ण वर्षहरू बिताएको थिएँ । तसर्थ, आज विद्यार्थी जीवनको त्यो सहरमा यत्तिका वर्षपछि पाइला टेक्न पाउँदा, मलाई कुन्नि किन कोलकाताको त्यो परिचित न्यानोपनले स्तब्धता दिइरहेको थियो ।

मनभरि कोलकाताको परिचित भाषा, यसका हलचल गल्लीहरू, सडकमा बेच्न राखिएका खानाको त्यो चिनिरहेको सुगन्ध तथा सहरको व्यस्त भीडभाडमा दौडिरहेका ती कारका दिक्कलाग्दो सिम्फोनी र पर डिपोमा देखिने ट्रामको सुन्दर काया– सबै पहाडभन्दा बेग्लै भए पनि, मलाई त्यो बेला यी कुराहरूले न्यानोपनको अँगालोसित स्वागत गरेझैं अनुभव भइरहेको थियो ।

कोलकाता अनि कोलकाता ट्रामसितको मेरो यस्तो लगाब अहिले भर्खरको होइन, त्यो म प्रेसिडेन्सी कलेजमा विद्यार्थी हुँदादेखिकै हो । त्यतिबेला म प्रायः कोलकाता सहरका विविध गल्लीहरूसित परिचित बन्नु त्यहीं ट्राममा घुमिरहेको हुन्थें । ट्रामका खिया लागेका पुराना खिड्कीबाट कोलकाता सहरको रंगीन हावाको तेजिलो झोक्काले मेरो कपाल अनियन्त्रित उड्न थाल्थ्यो । र, म आत्तिएर त्यहींछेउ झ्यालतिर कतै टाउको अड्याइरहेको हुन्थें ।

अहिलेझैं लाग्छ, प्रत्येक स्टेसनमा पाँच मिनेट मात्रै ट्राम रोकिँदा पनि म हतारिँदै छेउ सडकमा झालमुरी किन्न दौडिएको हुन्थे‌ अनि झालमुरीमा संयोजित क्रिस्पी प्याज, चटपटा तोरी र मसलादार चटनीको स्वादमा कोलकाताको बंगाली संसार बुझ्ने प्रयासमा रमिरहेको हुन्थे‌ । आहा ! कति सुन्दर थिए ती दिनहरू अनि कति रोमाञ्चक हुन्थे कोलकाता ट्रामका ती यात्राहरू । त्यतिबेला कोलकाता ट्राम मेरा निम्ति यातायातको माध्यम मात्र नभएर ‘स्त्री स्वतन्त्रता’ को एक प्रतीक पनि बनिसकेको थियो ।

कोलकाताको विगत सम्झनाले हृदय पिरोलिँदा नै हो, म त्यो सम्झनाको बाढीलाई पछ्याउँदै ट्राम डिपोतर्फ दौडिएको । तर, यो के ? मेरो हृदयको त्यो उत्साह, त्यहाँ पुगेर एकै पलमा मलिन बन्यो । यस्तो मलिन, त्यसको छायामा मेरो अनुहारको मुस्कान नै अचानक कमजोर देखियो । खै के कारण बन्यो, ट्राम ट्र्याकहरू ट्राम डिपोसित सुनसान उभिइरहेका थिए । र, त्यहीछेउ परिवर्तित समयको चपेटामा खियाको परतले भत्किसकेको फलामको गेटमा झुन्डिएको रहेछ, एउटा नोटिस बोर्ड, जहाँ धूमिल अक्षरहरूमा लेखिएको रहेछ– ट्राम सेवाहरू अनिश्चितकालका निम्ति बन्द रहनेछ ।

उहिले सन् १८८८ मा ब्रिटिस लेखक एवम् कवि रुडयार्ड किप्लिङले पहिले ब्रिटिस साम्राज्यको राजधानी रहेको सहर कोलकाता भ्रमणपछि, त्यहाँका जनतामा रहेको निराशपूर्ण गरिबी अनि धन–हीनतामा, रोगको चपेटाले मर्दै गरेको जमातलाई छेउबाट देखे । र, कोलकातालाई ‘डरलाग्दो रातको सहर’ उपनाम दिँदै, आफ्नो विवरण प्रस्तुत गरे । जस्तो विरोधाभास किप्लिङले देखाए पनि नोबल पुरस्कार विजेता उनी कोलकाता ट्राम सेवाबाट प्रभावित थिए । उनलाई कोलकातामा ट्राम अति नै मन पर्‍यो, र नै होला उनले ‘कोलकाता ट्राम’ शीर्षक एउटा लेख पनि लेखे । तर, लेख पढेपछि, किपलिङको कोलकाता ट्राम सेवाप्रति रहेको नमीठोपन पनि झल्किन्छ ।

यसो बुझ्दा, किप्लिङ सहरको केन्द्रमा रहेको धुर्रमटोल्ला (धर्मतला, नयाँ हिज्जे) स्टेसनबाट पार्क स्ट्रिटतर्फ जान कोलकाता ट्राम चढ्छन् । तर, पार्क स्ट्रिटमा ट्राम–ट्र्याक थिएन । त्यसैले ट्राम कन्डक्टरले किपलिङलाई पुनः धर्मतला ल्याएर छोडिदिएछ । तब किप्लिङ यत्ति कुरामै रिसले चुर हुँदै आफ्नो लेखमा लेखेछन्, ‘कोलकाता ट्राम कन्डक्टरहरू विनम्र छैनन् । सडकमा ट्रामकार बेपत्ता पार्छन् र बेदखल गरिएकाहरूलाई धर्मतलामा ल्याएर फ्याँकिन्छ ।’

तर, कवि गुरु रवीन्द्रनाथ टैगोरले ट्रामलाई जीवन यात्राका रूपकको तौरमा आफ्नो कवितामा बुनेका छन् । उनी ‘ट्राम’ कवितामा लेख्छन्– ‘ट्राम जीवन हो, त्यसैले त्यो आफ्नो लयमा सडकका गल्लीहरूमा मस्त हिँड्ने गर्छ ।’ रवीन्द्रनाथका अनुसार, ट्रामको चालले आनन्द र दुःखमा यात्रा गर्ने मानव अनुभवलाई प्रतिध्वनित गर्छ । त्यस्तरी कविले कोलकाता ट्रामलाई सांस्कृतिक प्रतिमाका रूपमा स्थापित गर्न प्रयास गरिरहे ।

कोलकाता पर्यटन विभागले एउटा विज्ञापन बनाएको छ, जसमा एउटा ट्राम रात्रीको समय ‘रुट ३६’ हुँदै मैदानबाट गुज्रिरहेको हुन्छ । एकाएक, त्यो ट्रामबाट टैगोरको गीत ‘आमी चीनी गो चीनी तोमारे ओगो विदेशिनी’ गाउँदै बंगालका ब्रान्ड एम्बेसेडर शाहरूख खान झर्छन् अनि भन्न थाल्छन्, ‘भारतको सबैभन्दा सुन्दर ठाउँ, बंगाल अनि कोलकाता ट्रामको अनुभव गर्नुहोस् । कोलकाता आउनुहोस् ।’

अविभाज्य बंगाली सिनेमाको ट्राम–मोह सत्यजित रेको ‘महानगर’ (१९६३) देखि अमिताभ चटर्जीको ‘मनोहर एन्ड आई’ (२०१८), बुद्धदेव दासगुप्ताको ‘कालपुरुष’ (२००५), अतनु घोषको ‘नानता रोबी’ (२००५) र ‘सेनबी’ (२०१८), शिवोप्रसाद मुखर्जीको ‘प्रकटन’ (२०१६), सुजित मुखर्जीको ‘एक जे छिलो राजा’ (२०१८) र राजा चक्रवर्तीको ‘परिणिता’ (२०१८) सम्म पुग्यो । ती फिल्म मात्र थिएनन्, उनीहरूको ओपनिङ क्रेडिट पनि ट्राम सम्बन्धित नै रह्यो, जसले त्यो ट्रामसितको भावुक प्रेमसम्बन्धलाई बखुबी दर्शाइरहेको हुँदो हो । होइन र ? प्रसिद्ध फिल्म निर्माता सत्यजित रेको कोलकाता ट्रामप्रति विशेष लगाब थियो ।

आफ्नो प्रतिष्ठित चलचित्र ‘महानगर’ (१९६३) मा ट्रामलाई सहरको परिवर्तनशील परिदृश्य र नायकको जीवनयात्राको प्रतीकको रूपमा निपुणतापूर्वक प्रयोग गरे उनले । सत्यजित रेको क्यामराले ट्रामको असहज सौन्दर्य, त्यसका चम्किला राता कारहरू र ट्रामको बजिरहेको घन्टीलाई पुरानो र लालसाको भावना जगाउने मायाको प्रतीकका रूपमा फिल्ममा कैद गरेका छन् । फिल्मको अभिन्न पात्र आरती, सहरका हलचल गल्लीहरू पार गर्दै आधुनिकताका चुनौतीहरूलाई नेभिगेट गरिएको छ । सत्यजित रेको ‘ट्राम’ विषयमाथि रहेको सूक्ष्म चित्रणले सहरप्रतिको उनको माया मात्रै झल्काउँदैन, कोलकाताको सांस्कृतिक प्रतिमामा ट्रामको स्थानलाई पनि दर्शाउँछ ।

अर्का कोलकाताका सिने कलाकार मृणाल सेनलाई पनि कोलकाता ट्रामप्रति गहिरो आकर्षण थियो । आफ्नो फिल्म ‘कलकत्ता ७१’ (१९७१) मा सेनले ट्रामलाई सहरको संघर्ष र विरोधाभासको रूपकका रूपमा प्रयोग गरे । मृणालको लेन्समार्फत ट्राम कोलकाताको खण्डित प्रतीक बन्यो । त्यसका खिया लागेका कारहरू र चर्को पाङ्ग्र्राहरूले सहरको क्षय र लचिलोपनको आफ्नै कथालाई प्रतिध्वनित गरिरहेको थियो ।

त्यसरी सेनको कलात्मक नजरले ट्रामलाई एक मार्मिक चरित्रमा परिणत गर्‍यो । ट्रामका चालहरू सहरको उथलपुथलपूर्ण परिदृश्य भित्र र बाहिर बुनिएका छन् । ट्रामको सुन्दरता कैद गरेर सेनले कोलकाताको सांस्कृतिक सम्पदा मात्रै दर्शाएनन्, सहरको परीक्षण र विजयको साक्षीका रूपमा ट्रामको महत्त्वलाई पनि जोड दिए । 

कोलकाताका प्रसिद्ध गायक कवीर सुमनको, ‘द लास्ट ट्राम’ पनि ट्राममाथि लेखिएको मार्मिक तथा पुरानो गीत हो । गीत त्यो पुरानो युगको अन्त्यको प्रतीक हो, जसले पुराना सम्झनाहरू हराउँदै गएको सहरको कथा भन्छ, जतिखेर जीवन सरल थियो, सहरमा कम भीड थियो र यातायातका निम्ति ट्रामको मुख्य भूमिका थियो । वास्तवमा ट्राम कोलकाता सहरको आत्माको प्रतीक नै हो । त्यसैले ट्राम आफैंमा एउटा चरित्र बनिसकेको छ ।

कोलकाताका मानिसका लागि ट्राम यातायातको माध्यम मात्रै होइन, त्यो तिनीहरूको सामूहिक स्मृतिको अंश नै बनिसकेको छ । सहरको सम्पूर्ण इतिहासको एउटा पुरानो सम्झना ट्रामले बोकेको छ । त्यसैले मानिसहरू ट्राममा चढ्दा आफ्नो गन्तव्यसम्म मात्रै यात्रा गर्दैनन्, तिनीहरूले बाल्यकालका मीठा सम्झनाहरू, पहिलो प्रेमको मीठा आश्वासनहरू र पारिवारिक यात्राका सम्झनाहरू पनि ताजा गर्छन् । ट्रामको पुराना काठका सिटहरू र खिया लागेका बारहरूजस्तै पुराना छन् ट्रामसित तिनका यादहरू । त्यसैले कोलकाता बासिन्दाका लागि ट्राम तिनीहरूको सहरको पुरातन कथाको लचिलोपन र अनुकूलताको प्रतीक बनेको छ, जो कोलकातालाई ‘घर’ सम्झिने मानिसहरूको स्थायी भावनाको प्रामाणिकता हो ।

बंगाली भावना र त्यो निर्णय

पश्चिम बंगाल सरकारले कोलकाताका प्रतिष्ठित ट्रामहरू २०२४ देखि एक रुट लाइनमा मात्र चलाउने योजना बनाएको छ र त्यो पनि मनोरन्जन र पर्यटन उद्देश्यका लागि मात्रै । यस कदमलाई सहरका ट्रामप्रेमीहरू र यातायात विशेषज्ञहरूले आलोचना गरेका छन् । आलोचकहरूले आरोप लगाएका छन्, ‘सहरबाट ट्रामहरू चरणबद्ध गर्न र केही हजार–करोड रुपियाँको सम्पत्ति बेच्न विगत तीन दशकहरूमा व्यवस्थित र निरन्तर प्रयासहरू गरिएको छ ।’ १९९२ मा, यातायातमन्त्री श्यामल चक्रवर्तीले भनेका थिए, ‘ट्रामहरू अप्रचलित भइसकेका छन् र यसको प्राकृतिक मृत्यु निश्चित छ ।’

डब्लूबीटीसीसँग उपलब्ध डाटाले देखाउँछ, एक दशक पहिले ममता बेनर्जी प्रशासन सत्तामा आउँदा (२०११) कम्तीमा ३७ वटा ट्राम मार्गहरू थिए । बन्द हुने पहिलो ट्राम सेवा हावडा थियो । त्यसपछि हो, एकपछि अर्को ट्राम रुट बन्द हुँदै आएको । अहिले, ट्राम तीन मार्गहरूमा मात्रै चल्छ ।

पश्चिम बंगाल सरकारअनुसार, ‘अब उसो ट्रामहरू चलाउन आर्थिक रूपमा सम्भव छैन ।’ ट्रामहरू कुनै समय कोलकातामा यातायातका मुख्य साधन थिए । लिस्बन, डब्लिन र बर्लिनजस्ता देशमा ट्रामहरू पुनरुत्थान भइरहेको यो समय कोलकातामा भने हजारौं बहाना देखाउँदै, त्यसलाई बन्द गर्ने परियोजना चलिरहेको छ ।

कोलकाता ट्राम प्रयोगकर्ता संघका अध्यक्ष देवाशिष भट्टाचार्य ‘ट्राम कम्पनीका सम्पत्तिहरू बेचिएको वा भाडामा दिइएको’ आरोप लगाउँछन् सरकारलाई । तर, के हुन्थ्यो र ! सरकार बाँकी तीनवटा मार्गहरू पनि बन्द गरेर, केवल एस्प्लेनेड– किडरपोर ‘हेरिटेज’ ट्राम–मार्गलाई पुनर्जीवित गर्ने चाहमा कटिबद्ध छ । कोलकाता ट्राम प्रणाली बन्द हुनेबित्तिकै सहरका बासिन्दाहरूमा नोस्टाल्जियाको भावना छुटेको छ । 

ट्रामका खिया लागेका बारहरू र पुराना काठका सिटहरू शान्त बस्न सक्छ, तर सहरको संस्कृति र पहिचानमा यसको प्रभाव पुस्तौंसम्म महसुस भइरहनेछ । कोलकाता ट्रामप्रेमी ४० वर्षीय प्रियंका सेन भन्छिन्, ‘म मेरो हजुरबुबासँग यही ट्राम सवारीमा चिडियाखाना जान्थें ।’ यस्तै भावना अर्को ट्रामप्रेमी ५० वर्षीय रमेश शाको छ, उनी भन्छन्, ‘ट्राम केवल यातायातको माध्यम होइन, मेरो दैनिक दिनचर्याको एक हिस्सा हो । मैले वर्षौंको ट्राम यात्रामा धेरै साथीहरू बनाएको छु र ट्राम बन्द भए म यसलाई धेरै याद गर्नेछु ।’

यस्तै कुरा ३० वर्षीय अर्जुन दासको छ, उनी नोस्टाल्जिया जडानहरू प्रस्तुत गर्दै भन्छन्, ‘मेरी हजुरआमाले मलाई ट्राममा गंगा नदी घुमाउनु लैजानुहुन्थ्यो । उहाँले मलाई हाम्रा पुर्खा अनि सहरको समृद्ध इतिहासका कथाहरू सुनाउनुहुन्थ्यो । ट्राम चढ्दा, म आफ्नो मूल जरा र मेरो परिवारको सम्पदासँग जोडिएको महसुस गर्थें ।’ यही क्रममा ७५ वर्षीय अमिताभ गुप्ताले ट्रामलाई रोमान्टिक सवारी बताउँदै भनेका छन्, ‘मैले मेरी श्रीमतीलाई १९७५ मा ट्राममा भेटें । हामी दुवै कलेज स्ट्रिटमा यात्रा गर्दै थियौं र मैले उसलाई मेरो सिट प्रस्ताव गरें । ट्रामले सधैं हाम्रो हृदयमा विशेष स्थान ओगटेको छ ।’

पश्चिम बंगाल सरकारले ट्राम सेवा बन्द गर्ने घोषणा गरेपछि कोलकाताका मानिसहरू त्रसित छन् । पुस्तौंदेखि ट्राम मानिसको दैनिक जीवनको अभिन्न अंग थियो । असलमा ट्राम एउटा प्रिय संस्थाजस्तै थियो, जसले बाल्यकाल र तरुणावस्थाका रोमान्सका सम्झनाहरू ताजा गराउँथ्यो । त्यसैले होला, ट्राम सेवा कोलकातामा बन्द हुँदा समुदायले व्यापक आक्रोश देखायो, धेरै दुःख र निराशा व्यक्त गर्न सोसियल मिडियाको सहारा लिए । एक ट्वीटर प्रयोगकर्ता लेख्छन्, ‘ट्राम बन्द गर्नु हाम्रो आत्माको एक अंश गुमाउनुजस्तो हो, यो हाम्रो सम्पदाको एक टुक्रा हो ।’

कोलकाताका मानिसहरूले एकै साथ सरकारको यस घोषणाको घोर विरोध गरे, याचिकाहरूमा हस्ताक्षर गर्ने, र्‍यालीहरू आयोजना गर्ने र मनपर्ने ट्रामका सम्झनाहरू साझा गर्ने ‘सेभ कोलकाता ट्राम अभियान’ सहरमा सुरु पनि भयो, उनीहरूको एउटै लक्ष्य थियो– भावी पुस्ताहरूका निम्ति आफ्नो प्रिय ट्राम संरक्षण गर्नु ।

‘कोलकाता ट्राम’ १५० वर्ष पुरानो रेल सन्जाल, एक शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि सहरको आकर्षण अनि सम्पदाका अभिन्न अंग बनिसकेको छ । राज्यका यातायातमन्त्री स्नेहाशिष् चक्रवर्तीले २००३ मा कोलकाता ट्राम १५० वर्ष पुगेकोमा केक काटेर ठूलो उत्सव मनाएका थिए । तापनि सरकारको अन्त लक्ष्यचाहिँ कोलकाता ट्राम सेवा बन्द गर्नु नै थियो ।

कोलकाता ट्राम १५० वर्षसम्म यहाँका मानिसको जीवन रेखा नै बन्यो । कोलकातामा ब्रिटिस साम्राज्यले ट्राम सेवा सुरु गराएका थिए र पछि पटना, चेन्नई, नासिक र मुम्बईजस्ता सहरले पनि ट्राम सेवा अपनाए । तैपनि कोलकाताबाहेक सबै सहरहरूमा ट्राम चरणबद्ध गरियो । कोलकाता ट्राम प्रणाली, कोलकाता ट्रामवेज कम्पनीका रूपमा पनि चिनिन्छ । प्रारम्भिक ट्रामकारहरू कोलकातामा घोडाले तानेका थिए, घोडाहरूको टोलीले ट्रामलाई ट्र्याकमा तान्ने गर्थ्यो । कोलकाता ट्रामको एक समृद्ध र चाखलाग्दो इतिहास छ ।

प्रारम्भिक वर्षहरू (१८६०–१८७०)

कोलकातामा ट्राम प्रणालीको अवधारणा पहिलो पटक सन् १८६८ मा ब्रिटिस औपनिवेशिक सरकारले प्रस्ताव गरेको थियो । कोलकाता ट्रामवेज ऐन १८७२ मा पारित भएको थियो र पहिलो ट्राम लाइन २४ फेब्रुअरी, १८७३ मा सियालदह र आर्मेनियन घाट स्ट्रिटबीच खोलिएको थियो ।

अब यसको विस्तार र वृद्धि (१८८०–१९२०) बारे चर्चा गरौं । ट्राम प्रणाली द्रुत रूपमा विस्तार भयो । नयाँ लाइन र मार्गहरू थपिँदै गए । १८८० सम्ममा ट्राम नेटवर्कले सहरको धेरैजसो भाग ओगटेको थियो, जसमा चौरिन्धी, क्यामाक स्ट्रिट र पार्क स्ट्रिटका प्रमुख मार्गहरू समावेश गरियो । 

यसको विद्युतीकरण र आधुनिकीकरण (१९००–१९५०) हेरौं । १९०० मा पहिलेको घोडा तानिएका ट्रामहरू प्रतिस्थापन गर्दै ट्राम प्रणाली विद्युतीकरण गरिएको थियो । विद्युतीकरण प्रक्रिया १९०५ सम्म पूरा भयो । ट्राम कारहरू आधुनिकीकरण गरियो र नयाँ मार्गहरू प्रस्तुत गरियो ।

अस्वीकरण र पुनरुत्थान (१९६०–२०००) को कथा यस्तो छ । बस र यातायातका अन्य रूपहरूको वृद्धिसँग ट्राम प्रणालीको गिरावटा सुरु भयो । धेरै मार्गहरू बन्द थिए र सञ्चालनमा ट्रामको संख्या घट्यो । यद्यपि, २००० को दशकमा नयाँ ट्राम कारहरूको परिचय र पुराना मार्गहरूको पुनःस्थापनासहित ट्राम प्रणालीलाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयासहरू गरियो ।

वर्तमान दिनहरू 

आज कोलकाता ट्राम प्रणालीले दुई मार्गहरू सञ्चालन गर्छ– ‘रुट ५’ (एस्प्लेनेडदेखि बी. बी. डी. ब्याग) र ‘रुट २५’ (बी. बी. डी. ब्यागदेखि एस्प्लेनेड) । यद्यपि प्रणालीले चुनौतीहरूको सामना गरेको छ । यो कोलकाताको सम्पदाको एक प्रिय भाग र लोकप्रिय पर्यटक आकर्षणका रूपमा रहेको छ । यत्तिका समयदेखि कोलकातामा ट्राम केवल यातायात प्रणाली मात्रै नरहेर त्यो सहरलाई एकसाथ जोड्ने लाइफलाइन नै थियो । सन् १८७३ मा कोलकाताको घामले भिजेको सडकमा पहिलो ट्रामकारले सहरको भाग्यलाई सधैंका निम्ति यसका फलामका पाङ्ग्राहरूको लयबद्ध झन्झन्मा गाँसेका थिए । परिकल्पनाकार ब्रिटिस इन्जिनियर जर्ज टर्नबुल उत्साहित बनेका थिए । र, त्यस्तरी नै हो, उनले कोलकाताका जनताका लागि एक कुशल अनि किफायती यातायातको माध्यम ट्रामवे प्रणाली उपहार पनि दिए ।

ट्राम कथा 

पुरानो लालित्य क्यानभासमा एक कुशल चित्रकारले कोरेको सुन्दर चित्रसरह देखिन्छ– कोलकाताको सडकमा बिहानीको चिसो चिर्दै दौडिरहेको ट्राम । धातुबाट निर्मित शरीरको त्यो चम्किलो रंग अब फिक्का देखिन थालेको छ र त्यो फिक्कापन नै विगत इतिहासको प्रामाणिकता पनि हो, जसले यसको आचरणमा उदासीनताको संकेत थपिरहेको छ । त्यो पुरानो धातु निर्मित ट्रामको शरीरले अब जाडोको साँझमा प्रभाव हराउँदै गएको सूर्यको धमिलोपनझैं खियाको धमिलो रंगको परत बोक्छ, जसलाई स्पर्श गर्दा एक वृद्धको अनुहारमा बुद्धिमताका परिपक्वताले उब्जाएको चाउरीका गहिरा रेखाहरूझैं अनुभव हुँदो हो ।

कोलकाता ट्राम कोलकाताका साँघुरा गल्लीहरूमा विगतका कथा कानेखुसी गर्दै, सम्झनाका कैयौं बाटो छोडेर दौडिरहेको हुन्छ । ट्रामभित्रका यात्रुहरूको त्यो खचाखच भीडले लगातार कोलकाता मध्यमवर्गीय परिवारको जीवन कथाको सूक्ष्म जगत् बयान गरिरहेको हुन्छ । 

प्रिय पाठक ! तपाईं पनि एक पटक कोलकाता ट्राम चढेर यसका पुराना काठका सिटहरू, आफ्नै हातले छोएर हेर्नुहोस्, तपाईंले त्यहाँ पहिले बसेकाहरूको उपस्थिति लगभग महसुस गर्न सक्नुहुन्छ । अनि, यसका खिया लागेका कम्पार्टमेन्टहरूमा प्रेमीहरूको कानेखुसीको कथाक, केटाकेटीहरूको हाँसो र सहरका सडकहरूमा ट्राममा सवार हुनेहरूको थकित सासहरूको बाफ बनेको कथा सुन्नुहुनेछ । ट्राम कोलकाताका निम्ति केवल यातायातको गाडी मात्र होइन, यसभित्र अनगिन्ती जीवनका हजारौं अकथित कथाहरूको भार छ ।

जतिखेर यो बहुवृद्ध ट्राम सहरमा दौडिन्छ, यसले कोलकाते दैनिक जीवनको गतिशीलता बयान गर्छ । प्रत्येक बिहान यसका फिक्किएका पृष्ठभूमिमा ताजा फूल, तरकारी र फलफूलहरू बेच्ने बिक्रेताहरू आफ्नो गन्तव्यसम्म पुगिरहेका हुन्छन् भने व्यस्त अफिस कर्मचारीहरूका जमात, दैनिक विद्यार्थीवर्ग र बजार–सौदाका निम्ति निस्किएका गृहिणीहरू पनि दिनहुँ कम भाडा दरमै यातायात गरिरहेका हुन्छन् । 

प्रत्येक आफ्नै संसारमा मस्त देखिन्छन् र यसैमा हराइबस्न रुचाउँछन्, तर वृद्ध ट्रामको चाहिँ लयबद्ध हिँडाइको लयमा सधैंझैं एकताबद्ध छ । त्यसैले होला, मलाई कोलकाता ट्राम एक वृद्ध ऋषिझैं लाग्छ, जसले पुस्ताहरू आएको अनि मृत्युको भूलभुलैयामा हराएको देखेको छ । त्यसैले जतिखेर ट्राम पर दूरीको त्यो समयको कुवासोमा हराउँछ, त्यसले गहिरो सम्झनाको बाटो छोड्नेछ । र, त्यसका फलामका पाङ्ग्र्राहरूबाट निस्किरहेको सिम्फोनिक ध्वनिले पक्कै पनि विगतको सुन्दर कथा आउँदो पुस्तालाई सुनाउनेछ । 

ट्रामको अन्त्य कथा

रवीन्द्रनाथ टैगोर र ट्राम कोलकातामा लगभग एकै समय जन्मेका थिए– कवि १८६१ मा र १८७३ मा ट्राम । र, तिनीहरू दुवै सहरको पर्यायवाची बन्न पुगे । आज डेढ शताब्दी बढी समयपछि रवीन्द्रनाथ टैगोर सम्झना अझै सहरको नशामा दौडिरहँदा ट्राम अबउसो कोलकाताको सडकमा चल्नेछैन ।

यस विषयमा ट्राम कन्डक्टर मानस दास भन्छन्, ‘ट्राम हाम्रा लागि गर्वको कुरा हो । विगत ४० वर्षदेखि म कोलकाताका विभिन्न रुटमा ट्राम चलाइरहेको छु । अहिले सेवा कम भएको छ, तर सहरका मानिसहरू ट्राम चढ्न चाहन्छन् र उनीहरू त्यो ट्राम चाहन्छन् । कोलकाता ट्रामको लामो यात्रा देख्न पाउँदा खुसी छु र सरकारले कोलकातामा ट्राम सेवालाई हेरिटेज यातायात मोडका रूपमा जारी राख्ने कामना गर्छु ।’ 

विगत १९४७ मा विभाजनको समयमा जब रक्तरञ्जित हिन्दु–मुस्लिम दंगाले कोलकातालाई समात्यो, ट्राम कर्मचारीहरूले सामान्य स्थिति पुनःस्थापित गर्न खाली ट्रामहरू सहरभरि गस्ती गराइरहे । यसै सन्दर्भमा ट्राम चालक गोपाल राम भन्छन्, ‘मेरो बुबाले मानिसहरूलाई भयंकर जातीय दंगाको भीडबाट बचाउन धेरै सहायता गरेका थिए । त्यस जटिल समयमा ट्राम कामदारहरू एक परिवारजस्तै थिए । हिन्दु वा मुस्लिम भन्ने फरक उनीहरूमा पलाएको थिएन ।’