काठमाडौँ — हिन्दु समाजमा बसेर पनि मैले सराद्धे गर्न छाडिदिएँ भन्न त नहुने थियो । किनभने दाजुभाइले भात–भान्साबाट हटक गर्ने कुरो त छँदै थियो, पुरेतबाजे र तिनका खलकले बाटामा राति ढुकेर ठटाउलान् भन्नेसम्म डर हुन गयो । तैपनि कहिलेकाहीं खतरा बोक्न आनन्द आउने भएकाले यो बयान सुनाउन तम्सेको हुँ ।

के कारणले र कसरी सराद्धे गर्न छोडें त्यो त बताउनु नै पर्ने भयो र मैले गरेको पछिल्लो सराद्धेको बेलीबिस्तार लगाउनुपरेको हो । यो बयान सुनेर सराद्धे त्याग गर्ने अरू पनि साथीभाइ निस्के भने मेरो जत्था ठूलै हुनेछ र मलाई टपरेहरूको डरले छुन सक्दैन कि ?

त त्यो दिन आयो, माघको पहिलो हप्तामा । तुसारोले गर्दा काठमाडौं उपत्यकामा कालो भन्ने त वस्तु नै छैन कि भन्ने परेको थियो । म आफ्नो सुकुलमा फाटेको पाखी तेब्य्राएर कुकुरगुँडुल्के अवस्थामा अझै निदाउने दाउले तीतामीठा तरङ्गमा गोता लगाउँदै थिएँ । कसैले फुत्त पाखी तान्यो । आफ्नी बजूको धोत्रो स्वर सुनियो, ‘ए कुम्भकर्ण । उठ् ए । तेरा बाजेको सराद्धे होइन आज ? पुरेतनानी चाँडै आउँछन्, बिचरालाई तीन ठाउँमा सराद्धे सकाएर अड्डामा पुग्नपर्छ रे ।’

भो कि अब ? अनि त आफ्ना बाजेलाई सम्झेर पनि दिक्क लाग्यो । वैशाख–जेठतिर स्वर्गवास हुनुपर्थ्यो नि । कहाँको यो मीनपचासको ठन्डीमा छोरानातिलाई पिरोल्ने काम गर्नुभएछ । अनि त मलाई आफ्ना पिताज्यूको माया लाग्यो । त्यसो त उहाँको पनि स्वर्गबास भइसक्यो । तर, बिचराले किरिया बस्दा रैथाने सिमेन्टीको छिँडीमा कसरी एघार दिन काट्नुभयो होला भनेर आँखाभरि आँसु भए । त्यही तीतो अनुभवले त होला, पिताज्यू जेठको आखिरीमा परमधाम पाल्नुभएको । आखिर म कुन अठोटमा पुगें भने मेरा बराजु अवश्य पनि साउने झरीमा परलोक हुनुभएछ । अनि पो मेरा बाजेलाई जाडोमा किरिया बस्दाको आनन्द थाहा नभएर उहाँले जाडामै स्वर्गबास रुचाउनुभएछ । 

यत्तिकैमा ‘ततो जयमुदीरेत्’ भनेर लाउडस्पिकर कराएकोजस्तो गर्दै पुरेतबाजे टुप्लुक्क आइपुगे । ‘लौ पुरेतनानी पनि आइसके, यसले त डसना पनि छोडेको होइन । झट्ट नुहाएर आइज जा ।’ यति भनेर बजू माथिको तरखर मिलाउन गइहाल्नुभयो । पुरेतबाजे सरासर मेरो कोठामा आफ्नै कार्यालयमा झैं भित्रिइसकेका थिए । बजूले डसना छाडेको भन्नासाथ उनका कोप्चा आँखा मेरो डसना भनाउँदो सुकुलमा परे । उनी थुक्ने निहुँले झ्यालतिर लागे । त्यहाँबाट फरक्क फर्केर उनले भने, ‘चाँडो अस्नान गर्नुपर्‍यो बाबु । मलाई त अझ दुई ठाममा सराद्धे सकेर मन्त्रालय पुग्नु छ । अचेल छड्के आउँछ र पो, नत्र त हतार नगरे हुन्थ्यो । हाकिमहरू आफ्नै जजमान छँदै थिए । ल ल बा छिटो गरौं ।’

मलाई भने अस्नानको कल्पना गर्दैमा आङभरि काँडा उम्रिसकेका थिए । अनि भनें, ‘हतपताउन भएन पुरेतबाजे । नुहाउने पानी बसालिसकेको छ, एक घण्टामा त तातिहाल्छ नि । अलि रुघा लाग्लाजस्तो छ । चिसोपानीले त कसरी नुहाउने ?’ पुरेतबाजे पहिले त नीला भए । तर, उनले हामी दुवैलाई सह पर्ने अक्किल निकाले । उनले मुख बिगारेर हो कि बनाएर हो भने, ‘आ.....केको नुहाइरहनुपर्छ र ? यस्सो पञ्चअस्नान गर्नुस् न ।

मन चङ्गा तो शरीर मे गङ्गा, बुझ्नुभो ? बरु म सर्जाम मिलाउँदै गर्छु, बाबु झट्ट आउनुस् है ?’ अनि ‘पत्रम् पुष्पम्, फलम्, तोयम्, यो मे भक्त्या प्रयच्छति’ पाठ गर्दै उनी माथितिर उक्ले । ती आधुनिक पुरेतलाई मनमनै धन्यवाद दिएँ र करुवाले झ्यालमै अस्नान सकी बुइँगलमा पुगें । त्यहाँ सब ठीक थियो । म थरथर काम्दै आसनीमा बसें ।

अब पुरेतबाजेको थुतुनो मेसिनभन्दा छिटो चल्न थाल्यो । मैले एकपटक फूल चढाउन भ्याउँदा नभ्याउँदै उनी ‘पुष्पम्, जलम्, अक्षताम्, चन्दनम्, धूपम्, नैवेद्यम्, समर्पयामि गणपतये नमः’ भट्ट्याइसक्थे । मैले गणपतिको भाग जल चढाउँदा त्यो त अर्कै देवतालाई चन्दनको नामले समर्पण भइदिन्थ्यो ।

आखिर तर्पण गर्ने बेलामा घर–मावली–ससुरालीको सातपुस्ते नाम सारिराखेको कापी खोजेको त त्यो तल ढुकुटी कोठामा नै छुटेछ क्यार । बजू त्यो ल्याउन भनेर भर्‍याङ तल झरिनसक्दै मेरा पुरेतबाजेले ‘यथायथा नामाय तथातथा गोत्राय तृप्यन्ताम् तृप्यन्ताम्’ फलाकेर टुङ्ग्याइसकेका थिए । यसको साथै ‘भैगो हजुर, कापी चाहिएन’ भनी कराउन पनि भ्याउँथे । उनले पर्खन त जानेकै थिएनन् । 

मेरो मनमा झ्वाट्ट उटुङ्ग्याइ टुसायो । यस बाहुनलाई एक पटक नचेताइ भएन । उनले ‘मोटकमादाय’ भन्नासाथ म कराएँ, ‘लौ मोटक त सकिएछ । ए कान्छा बारीबाट कुश खोजेर ल्या त ।’ पुरेतबाजेले यसो आँखीभौं जोडेर झटपट आफू बसेकै कुशासन उठाए । अनि त्यसबाट कुश लुछ्न बल गरे । एक त जाडोले बाहुनको हात कठाङ्ग्रिएको, उसमाथि त्यो कुशासन नामधारी चकला बाबियाको भएर हो कि, उनको केही लागेन । तर, बाहुनलाई बठ्याइँ पनि कति आएको नि ? उनले दाँतैले बाबियाको झ्याम्टा त्यसबाट लुछे ।

अनि आँखा झिमिक्क गर्न नभ्याउँदैमा चटक गरेजस्तै आठ–दसवटा मोटक मेरो अगाडि उनले हुर्‍याइदिए । मैले साहस गरेर भनें, ‘होइन पुरेतबाजे, यो त बाबियो पो । बाबियाको पनि मोटक हुन्छ र ?’ धूर्तले हाँसेको भान पारेर उनले भने, ‘श्रद्धा चाहिन्छ बाबु, श्रद्धा । श्रद्धा भयो भने घाँसको त मोटक हुन्छ । त्यसमाथि देउतालाई भाव चाहिन्छ त पितृलाई वचन । वचन पुर्‍याइदिने म छँदै छु ।’ उनले फेरि श्राद्धविधि भट्ट्याउन थालिहाले । अनि बीचैमा ‘बरु मोटक यस्सो पखाल्नुस् है, मैले दाँतले झिकेको’ भन्न पनि छुटाएनन् । मैले मोटक पखाल्नै भ्याइनँ र उनले पाँच ठाममा चढाउन भनेकोमा जम्मै एकै ठाममा चढाइदिएँ ।

पुरेतबाजेले एकछिन पर्खेको चाहिँ एउटै कुरामा देखियो । गोदान गर्ने बेलामा यस्सो बोहोतामा हेरेको त त्यहाँ रुपियाँ रहेनछ । हो...त्यो रुपियाँ नआउन्जेल भने उनले बिसाए । तर, उनको मुख चाहिँ त बन्द भएको होइन । उनले ‘तृष्णाम् छिन्धि भज क्षमाम् जहि मदम्’ भन्ने सिलोक पूरै पाठ गरे । रुपियाँ बोहोतामा पर्ने त कुरै छोडौं, बज्यैलाई रुपियाँ लिएर भर्‍याङको थाप्लामा आइपुगेको देख्नासाथ उनले संकल्प दगुर्‍याइहाले । मैले त सुरुमा ‘हरिओम्’ भनेको बुझें र अन्त्यमा ‘शिवराम शर्माय ब्राम्हणय’ भनेको मात्र सुनें । त्यसैबेला हो यो संस्कृत भाषा अझै राम्रो बुझ्दोरहेनछु भन्ने लाग्यो । आखिर पन्ध्रै मिनेटमा त्यत्रो सराद्धे तुरियो ।

पुरेतबाजेले रुपियाँ–पैसाजति गोजीमा हाले । टपरी जति चाहिँ भरे उनकै घरमा पठाइदिन बजूसँग फर्माइस गरेर उनले बाटो तताइहाले । भर्‍याङबाट झर्दा उनी फतफताउँदै थिए, ‘सराद्धे त बेलैमा सकाइएछ । अड्डामा पुग्न भ्याइने भइयो ।’ मैले पनि के गुनें भने पुरेतबाजेले मेरो घरमा अब सराद्धे बाँकी राखेनन् । 

अनि यस समस्यामाथि म घोरिएँ । मैले आफ्नो औसत आयु साट्ठी वर्ष राखें । पच्चीस वर्षको त अहिले नै थिएँ, अब मलाई बाँच्नु अरू पैंतीस वर्ष थियो । वर्षको दुई सराद्धेमा आधा–आधा मानु चामलको दरले एक मानु चामल भयो । सोह्र श्राद्धमा एक मानु चामल अरू लाग्थ्यो । यस हिसाबबाट एक वर्षमा दुई मानु चामलको दरले पिण्ड दिँदा पैंतीस वर्षको सत्तरी मानु पिण्डदान गर्नुपर्ने ठहरियो । त्यसमाथि दुई मानु फोसा थप्दा बहत्तर मानु अर्थात् नौ पाथी चामल पुग्यो ।