हामी यस्ता किन छौं ?- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
कोसेली

हामी यस्ता किन छौं ?

हामी यति हिंस्रक किन छौं ? मान्छे ‘इभोलुसन’ मार्फत विकसित हुँदै गइरहेको हो भने किन सभ्यताकै ठूलो नरसंहार बीसौं शताब्दीमा आइपुगिसकेपछि पनि भयो ? संस्कृति, राज्य, धर्म जसरी निर्माण भएका छन्, त्यस प्रक्रियामा ‘ब्रेनको इभोलुसन’ कसरी भइरहेको छ ? प्राध्यापक रोबर्ट स्यापोल्स्कीको किताब ‘बिहेभ’ ले शताब्दियौंदेखि मान्छेले खोजिरहेका जटिलतम प्रश्नमाथि विमर्श गरेको छ ।
विष्णु सापकोटा

आजको विषयवस्तुमा पस्नुअघि एउटा आफ्नै कथा भन्नु जरुरी छ ।

स्याङ्जाको सबैभन्दा पुरानो भनेर चिनिएको म पढ्ने मातृभूमि स्कुलमा त्यो दिन मध्यान्तर सकिँदै थियो । माध्यमिक तहका विद्यार्थीबीच सानातिना हात हालाहालका घटना त कहिलेकाहीं भई नै रहेका हुन्थे । तर, त्यस दिनको घटना विशेष थियो ।

सिद्धार्थ राजमार्गतिर घर भएका हामीहरूका लागि स्कुल हाम्रोतर्फबाट आँधीखोलाको पारि थियो । अर्थात् आँधीपारि । हामी नौ कक्षामा हुँदा आँधीपारितिरको सबैभन्दा दादा बले अर्थात् बलबहादुर थियो । आँधीवारितिरको दादा तेजे अर्थात् तेजबहादुर थियो । खै के अलिखित समझदारी हुँदो हो यी दुईका बीच कुन्नि ? यिनीहरू त्यस दिनसम्म एकअर्कासँग कहिल्यै भिडेका थिएनन् । तागतमा पछाडि भएका हामी निर्धा ‘फुच्चे’ हरूका के मनोविज्ञान हुँदो हो खै ? बले र तेजे ‘सिंगल’ लडे भने कसले जित्दो हो भनेर हामी जहिल्यै उत्सुक हुन्थ्यौं ।

‘हाफ टाइम’ सकिनैलाग्दा जब हामीहरू खाजा खाएर प्रांगणतिर आउँदै थियौं, वरिपरिका कुनाहरूबाट स्कुलका लगभग सबै विद्यार्थी स्तब्ध भएर बीच चौरको दृश्य हेरिरहेका थिए । बले र तेजेले एकअर्कालाई सके जति हानिरहेका थिए । पहिलोपटक स्कुलका आँधीवारि र पारि दुईतिरका यी दुई जना दादाहरूको ‘सिंगल–सिंगल’ परिरहेको थियो । उनीहरू नलडुन्जेल ‘यिनीहरू लडे भने हेर्न मजा हुन्थ्यो’ भन्ने अवचेतनको कामना एउटा कुरा थियो, तर उनीहरू वास्तवमै लडिरहेको हेर्नु एकदम डरलाग्दो भएको थियो । अझ यसकारण पनि कि अरू केटाहरू लडे भने बले वा तेजे जो नजिक आउँछ, उनीहरूमध्ये एउटाले छुट्याइदिन सक्थे । यहाँ त नजिक गएर उनीहरूको लडाइँ छुट्याउन सक्ने कोही थिएन । स्कुलका सरहरू (त्यतिबेला म्याडम कोही हुनुहुन्नथ्यो) खाजा खाएर फर्किसक्नुभएका थिएनन् । केही दूरी राखेर हामीहरू केवल हेरिरहेका थियौं । लडाइँको अन्त्य कसरी हुने हो ! त्रास झन् बढिरहेको थियो ।

उनीहरू लड्दालड्दै इतिहास, भूगोल र नेपाली विषयका सरहरू कताकताबाट आउँदै, सायद देखे नदेखेजस्तो गर्दै आफ्नो कार्यालयतिर जानुभयो । लडाइँ घरी बलेले जित्छजस्तो हुन्थ्यो, घरी तेजेले । तर, रोकिने छाँट थिएन । त्यही उत्कर्षबीच बलेले आफ्नो उचालेको हात केही लुलो पार्‍यो । तेजेले पनि अचानक आफ्नो आक्रमणको तेज घटायो । किनकि रमिते विद्यार्थीमध्ये कसैले भीडबाट अनायास उच्चारण गरेको थियो– बालचन सर ! बले र तेजे दुवैका आँखा पर दुईतले भवनको माथिको हेडसरको कोठाबाट बाहिर निस्कँदै गरेका बालचन्द्र थापामाथि परे । बालचन सर (हामी त्यसरी नै भन्थ्यौं) तलतिर झर्दै गर्दा हामी सबैले राहत अनुभव गर्‍यौं । बले र तेजे केही हुँदै नभएजस्तो पार्दै आफ्ना नियमितका संगतिसँग मिसिँदै तितरबितर भए ।

जीवनमा यति नसोच्नुपर्ने विषय सोचेको छु नि मनमनै, ती किन सोचेको हुँला भनेर आफैंलाई सम्झाउन सजिलो भएको छ ।

रोबर्ट स्यापोल्स्की

मान्छेको जीवनमा औसतमा एक दिनमै कति घटना भएका हुन्छन् । कतिमा रमिते भइएको हुन्छ । ती कति नै सम्झिएको हुन्छ र ! तर, बले र तेजेको त्यो ऐतिहासिक लडाइँ जसरी बिनाकुनै आवाज आफैं रोकिएको थियो, त्यो घटना मैले वर्षौंसम्म सम्झी नै राखेको थिएँ– सधैं विस्मित हुँदै । त्यसको सात वर्षपछि कीर्तिपुरमा पढ्दै गर्दा एक दिन मलाई थाहा भयो, बले र तेजेको लडाइँ कति बेला रोकिन्छ भनेर त त्यसको चार सय वर्षपहिले नै तय भएको रहेछ– जतिबेला अंग्रेजले आफ्नो साम्राज्य फैलाउन जताततै उपनिवेशहरू खडा गर्दै हिँड्न थालेका थिए । त्यतिबेला मलाई के थाहा सन् १८३५ मै बेलायती साम्राज्यले भारतमा अंग्रेजी शिक्षा ऐनमार्फत भारतीयहरूलाई आफ्नो भाषा र साहित्य पढाउन थालेको रहेछ । अंग्रेजी पढाउन मात्रै नेपालमा ऐन बनेको त सुनेको छैन, तर मैले जान्दादेखि नै बले र तेजेभन्दा मात्र होइन, ऐनभन्दा बलियो थियो– अंग्रेजी ।

बालचन्द्र सर अंग्रेजी पढाउनुहुन्थ्यो । ‘इङ्लिस सर’ वरिपरि आएपछि स्थानीय विद्यार्थीका लडाइँहरू बिनाआवाज रोकिन्थे । नेपाली र इतिहासका सरहरू सक्नुहुन्नथ्यो । अरू गणित, विज्ञानका सरहरूले जस्तो ‘इङ्लिस सर’ ले कसैलाई चड्कन लगाउनु पनि पर्दैनथ्यो । उहाँका लागि बेलायतीले त्यो काम दुई सय वर्षपहिले बन्दुक चलाएरै स्थापित गरिदिइसकेका थिए । मातृभूमि स्कुलमा मात्रै होइन, अंग्रेजी पढाउने सर कमजोर भएको मैले जिल्लाका अरू स्कुलमा पनि थाहा पाइनँ ।

नेपालमा त खासै कसैले कहिल्यै सोधेनन्, तर पछि पढ्न जाँदा होस् वा कामका सिलसिलामा बेलायत र अमेरिकातिरकै धेरै ‘अंग्रेज’ साथीभाइले उत्सुक भएर सोधे– ‘तैंलै नेपालमा अंग्रेजी साहित्य किन पढेको होस् ?’ त्यसपछि मलाई वास्तविक राजनीतिक उत्तरको जरुरी भएको थियो । त्यो उत्तर खोज्न थालेपछि मैले मेरो प्यारो बालचन्द्र सरलाई धेरै सम्झन थालेको हुँ ।

स्कुल सकेपछि पनि म बले र तेजेजस्तो बलियो हुने सम्भावना कहिल्यै थिएन । मेरो बलियो हुने एक मात्र उपाय थियो– अंग्रेजी । म अंग्रेजी साहित्य पढ्न आएको ऐतिहासिक कारण यही थियो होला, जुन सयौं वर्षपहिले विश्व इतिहासले तय गरिदिएको थियो ।

तर, इतिहास त्यतिमै कहाँ रोकिन्थ्यो र ! जब साहित्य पढ्नै थालियो– त्यसमा डुब्ने काम धेरै भयो, उत्रिने कम । कहिल्यै मान्छेका भावनाका पत्रहरूभन्दा ठूलो सत्य अरू केही नलाग्नेजस्तो भयो । आस्था भनेकै शब्दका शक्तिमाथि हुन थाल्यो र तिनका जादुसँग प्रेम । जीवनको सौन्दर्यानुभूति कलामार्फत हुने लत लाग्यो । विम्बमा भन्दा जीवन कविताजस्तो लाग्न थाल्यो, कविता जीवनजस्तो । कविताको ठाउँमा उपन्यास भने पनि भयो, चित्रकला भने पनि । बाहिर नभने पनि, नलेखे पनि, मनमा आउने भावनालाई गम्भीरतापूर्वक लिन थालियो । तर, यो सबै गत वर्षसम्मको कुरा थियो, जतिबेलासम्म मैले यो पुस्तक पढेको थिइनँ, जसबारे कुरा सुरु गर्नै इतिहासको यत्रो विचरण गर्नुपरेको छ ।

साहित्य भने पनि आखिर यो दर्शनतिर मिसिइहाल्छ, जसरी दर्शन साहित्यमा अभिव्यक्त हुन्छ । त्यसमाथि आफ्नै मनोवृत्तिका कारण पनि हुन सक्छ, हामी मान्छेले जे सोच्छौं, त्यस्तो किन सोच्छौं भन्ने विधामा मेरो पहिल्यैदेखि रुचि थियो । केही वर्षपहिले पढेको नोबेल पुरस्कार विजेता ड्यानिएल कान्हेम्यानको ‘थिंकिङ, फास्ट एन्ड स्लो’ मेरो मन पर्नेमध्येको पुस्तक भएको थियो । त्यसैले यो भन्नु त अत्युक्ति नै हुन सक्छ कि एउटा पुस्तकले वर्षौंदेखिको मेरो चिन्तनको भँगालो नै बदलिदियो । तर, ढुक्कसँग केचाहिँ भन्न मन लागेको छ भने यो पुस्तक पढेपछि मनमा आउने विचार, भावना, आवेग, संवेग र आफ्नै कुनै घटनाप्रतिका प्रतिक्रियालाई पहिलेभन्दा बढी अवलोकन र परीक्षण अवश्य गर्ने गरेको छु । मैले जे सोचेँ, त्यस्तो किन सोचेँ ? मैले जे गरेँ, त्यस्तो किन गरें ? हामीले जे पनि गर्छौं, यो सबै गर्ने–गराउने वा नगर्ने–नगराउने आखिर हाम्रो दिमागले नै हो । त्यसले काम कसरी गर्छ त ? अथवा त्यसले जसरी काम गर्छ, त्यसरी किन गर्छ ? स्ट्यान्फोर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक रोबर्ट स्यापोल्स्कीको किताब ‘बिहेभ’ ले शताब्दियौंदेखि मान्छेले खोजिरहेका यस्ता जटिलतम प्रश्नको वैज्ञानिक ‘उत्तर’ दिएको छ । यी यस्ता आदिम प्रश्न हुन्, जसको अन्तिम उत्तर सायद कहिल्यै पाइनेछैन । तर, उनको किताबलाई सम्बन्धित विधाका धेरै विद्वान्ले हाम्रो दैनन्दिनको मानव आचरण कसरी तय हुन्छ र समग्र व्यक्तित्वले कसरी आकार ग्रहण गर्छ भनि बुझाउने अहिलेसम्मकै सबैभन्दा उत्कृष्टमध्येको किताब भनेका छन् ।

‘बिहेभ’ को सबैभन्दा सुन्दर पक्ष के छ भने यसले अहिलेसम्म बृहत्, जटिल र रोचक विषयमा गरिएका इतिहासदेखि वर्तमानसम्मका खोज–अनुसन्धान–पुस्तकमध्ये मुख्यमुख्य जो छन्, तिनीहरूको निचोड पनि सँगसँगै पस्केको छ, सम्बन्धित अध्यायमा । लेखक आफैं स्विर्काछन्–यो पुस्तक पढ्न जटिल छ । स्नायुविज्ञानदेखि मनोविज्ञानसम्मका तथ्यहरू, अहिलेसम्मका सम्बन्धित वैज्ञानिक खोजका सन्दर्भ सामग्रीहरू र तिनमा टेकेर गरेका विमर्शहरू पढ्दापढ्दै ‘ओभरह्वेल्मिङ’ नै लाग्छ । त्यसमाथि अनगिन्ती प्रयोग हुन पुगेका जीवविज्ञान र अन्य विज्ञानका प्राविधिक शब्दावलीले पठनलाई बेलाबेला दुरूह नै बनाउँछन् । तर, पढ्दै जाँदा मैले गरेको अनुभव के हो भने यस्तो ‘ब्रेन’ जस्तो दुर्ज्ञेय विषयमा, जसबारे छिचोल्न–पर्गेल्न मानव जातिलाई अझै कति समय लाग्ने हो थाहै छैन– यति गहन कुरा लेख्न योभन्दा सजिलो भाषामा सम्भव नै थिएन कि ?

जहाँजहाँ बुझ्न–बुझाउन अति गाह्रोजस्तो लाग्छ, त्यहाँत्यहाँ लेखक स्यापोल्स्की स्वयम् भनिहाल्छन्, ‘यो अलिक साधारण पाठकलाई अभेद्य लाग्न सक्छ, तर केही छैन । एकछिन पर्ख, नआत्तिऊ । म तिमीले बुझ्ने हिसाबमा केही दृष्टान्त दिइहाल्छु नि एकैछिनमा ।’ अनि जब उनी उदाहरण दिन्छन्– गैर–प्राविधिक शब्दमा, तबचाहिँ बुझेबुझेजस्तो लाग्छ । तर, मलाई यसमा के पनि लाग्छ भने संसारका कुनै पनि विधाका ‘मास्टरपिस’ हामी सबैले सम्पूर्णतामा कहिले नै पो बुझेका छौं होला र ? लिओनार्दो दा भिन्चीकी मोनालिसालाई हामीले पूरै बुझेका छौं र ? जोन किट्सकै कविताप्रतिका हाम्रा बुझाइ पनि त ‘कामचलाउ’ नै हुन् । त्यसैले ‘बिहेभ’ मैले जति बुझें, त्यसबाट के बुझेँ भने मेरो आफ्नै ‘बिहेबिअर’ म आफैंले सबै कहिल्यै पनि बुझ्न सक्नेछैन । त्यो बोधपछि यो लेख लेख्न बसेको हुँ ।

किताबको एउटा प्रमुख ‘निष्कर्ष’ छ– हामी मानिस निरन्तर रूपमा झट्ट सुन्दा असान्दर्भिक लाग्ने अवचेतनका यस्ता स–साना ‘स्टिमुलस’ वा उत्प्रेरकहरूबाट प्रभावित हुँदै आफ्ना व्यवहार र निर्णय गरिरहेका हुन्छौं कि ती स्टिमुलसहरूबारे हामी आफैंलाई केही थाहै हुँदैन । अर्थात् हामी कुनै सन्दर्भमा किन एक वा अर्कोखाले आचरण गर्छौं वा सोच्छौं भन्नुका पछाडि अवचेतनको जुन पृष्ठभूमिले काम गरेको हुन्छ, त्यो हामी आफैंलाई थाहै हुँदैन । एउटा उदाहारण लिऊँ । हामीले गर्ने कुनै पनि बिहेबिअर (कुनै सोच, कुनै घटनाप्रतिको हाम्रो प्रतिक्रिया, वा कुनै घटनामा खुसी–बेखुसी हुने कुरा) किन त्यस्तो भयो भन्ने विषय त्यो बिहेबिअर गर्नुको ठीक एक सेकेन्डअघि आफूभित्र के भइरहेको थियो भन्नेले प्रभावित पार्छ । त्यो एक सेकेन्डलाई त्यसअघिका केही मिनटमा के भएको थियो भन्नेले । र, ती केही मिनटलाई लाखौं वर्षदेखि हाम्रो मानव मस्तिष्क कसरी विकसित हुँदै आएको छ भन्ने विषयले । हामीले गर्ने हाम्रा प्रत्येक व्यवहारमा यी तीनवटै तहको समष्टि हुने गर्छ । (केही जटिल लाग्यो है ? एकैछिन पख्नोस् । चुरो कुरो नै यही हो) ।

कुनै एक सुन्दर व्यक्ति देख्दा मन त्यसै आह्लादित किन हुन्छ होला ? त्यसमा मानवको सौन्दर्यबोध गर्ने इभोलुसन प्रक्रियाको लाखौं वर्षको इतिहास छ । तर, त्यो सुन्दर व्यक्ति देख्नुभन्दा केही मिनटअघि तपाईंलाई के भएको थियो नि ? तपाईं कुनै समाजवादी सोचमा त हुनुहुन्थेन ? त्यसो भए तपाईंलाई लाग्न सक्छ– ‘संसारमा यतिका धेरै मान्छे एक छाक खानका लागि देह बेच्न विवश हुनुपरेको छ । यस्तो असमान संसारमा त्यस्ता रूपका सौन्दर्यको के अर्थ ? सौन्दर्य भनेको त सामाजिक न्यायका लागि गरिने संघर्षमा छ ।’ अनि भर्खर एक सेकेन्डअघि तपाईंको दिमागमा कुनै ‘आफ्नी’ हुन नसकेकी सुन्दर प्रेमिकाको सम्झना आएको थियो कि ? वा कार्यालयका सहकर्मीसँग हिजो भएको कुनै नमीठो कुराकानीको ? यसरी एउटा कुनै अपरिचित सुन्दर व्यक्ति देख्दा आफूले कसरी प्रतिक्रिया गरिन्छ भन्नेमा ब्रेनका यी तीनै भागले काम गरेका हुन्छन् र त्यसको आधारमा हाम्रो आचरण तय भएका हुन्छन् ।

तर, महत्त्वपूर्ण तथ्य के रहेछ भने हाम्रो व्यवहारलाई सहजीकरण गर्दै आकार दिने ब्रेनका यी विभिन्न भागले हो, तर व्यवहारको स्रोत भने ब्रेन स्वयम् होइन । जस्तो कुनै सुगन्ध वा नराम्रो गन्धको स्रोत बाहिर हुन्छ । त्यसलाई प्रोसेस गर्ने पो ब्रेनले हो । तर, हाम्रो दिमागमा दर्ता भएका वर्षौंदेखिका गन्धहरूसँगका स्मृतिका अन्तरसम्बन्धले अहिले नाकमा परेको कुनै गन्धप्रति हाम्रो प्रतिक्रिया प्रभावित हुँदो रहेछ । इभोलुसनको प्रक्रियामा हामीमा पुस्तौंदेखि सर्दै आएको स्मृति त हुने नै भयो ।

एउटा थप रोचक तथ्य के भने बाहिरी ब्रह्माण्ड त यति अपराम्पार छ कि यसलाई अहिलेसम्म मान्छेको दिमागले यसको अति सानो अंश मात्र बुझ्न सकेको छ । त्यही ब्रह्माण्ड बुझ्ने हाम्रो आफ्नो निजी भनिएको ब्रेनभित्रको ब्रह्माण्ड फेरि बाहिरी ब्रह्माण्डजस्तै अबोधगम्य छ ।

त्यसैले किताब पढ्दा मेरो मनमा बारम्बार एउटा प्रश्न आएको थियो : यदि म आफैं एक अंश पनि बुझ्न सक्दिनँ, यसले कसरी काम गर्छ भनेर भने, यो मेरो ‘आफ्नै’ दिमागलाई आफ्नो भन्ने कि अरू कसैको ? मेरो भए त मैले यसलाई बुझ्न सक्नुपर्ने हो नि, होइन ? र, मैले आफैंले आफैंलाई दिएको उत्तर हो– अरू कसैको त किन भन्नु, तर यो मेरो ब्रेन पनि ब्रह्माण्डकै अंश हो र यसले कसरी काम गर्छ भन्ने पूरै मैले सायद कहिल्यै थाहा पाउने छैन । यो बनेको नै यसरी छ कि मैले आफूलाई जो ‘म’ भन्छु, त्यसले यो पूरै बुझ्न गाह्रो छ । अथवा मान्छेको जातले अहिलेसम्म यो उपकरणलाई बुझ्न सकेको छैन । यसलाई बुझ्न प्रयोग गर्ने फेरि यो स्वयम्लाई नै हो । स्यापोल्स्की पनि किताबमा भन्छन्– ‘नोथिङ कम्स फ्रम नोथिङ । नो ब्रेन इज यान आइल्यान्ड ।’ अर्थात्, मेरो ब्रेन मसँग आउँदा लाखौं वर्षका मानव सेल, हर्मोन र अरू के–के जाति सँगै लिएर आएको छ । यो कुनै छुट्टै टापु होइन, यो संसारका सबै विषयसँग जोडिएको छ । यसरी हेर्दा लाग्छ, मभित्रको जुन चेतना छ (जसलाई मोडरेट गरेर यो लेख लेख्दै छु), त्यो मेरो ब्रेनको एउटा कुनै सानो अंश हो । यो चेतना भन्ने चीज यति सानो होला कि यसले ब्रेनभित्र के कुरा कसरी काम गर्छन्, त्यहाँभित्र केके छन्, यसका अल्गोरिदमले कसरी काम गर्छन् भन्ने धेरै थाहा पाउनै सक्दैन । र, थाहा पाउनु सायद जरुरी पनि नभएको भएर हो कि ? थाहा पाउनु जरुरी हुन्थ्यो भने प्रकृतिले मलाई त्यसरी नै डिजाइन गरेको हुन्थ्यो कि– थाहा पाउन सक्ने गरी ? करोडौं वर्षको इभोलुसन–इतिहासमा यसरी यी विषय लेख्न–बोल्न मिल्ने यो भाषा बनेकै आखिर एक लाख वर्ष पनि त भएको छैन ।

हुन त दिमागको मात्रै के कुरा, जीवविज्ञानले अहिलेसम्म मान्छेको आफ्नै शरीरबारे पनि कति नै जानेको छ र ? त्यसैले गत वर्ष औषधि विज्ञानतर्फको नोबेल पुरस्कार जे विषयमा दिइएको थियो, त्यो सुन्दा मलाई हाँसो उठेको थियो । घामको न्यानोपन वा मायालुको अंकमालको न्यानो स्पर्शको सेन्सेसनलाई हाम्रो शरीरले कसरी स्नायुप्रणालीसम्म पुर्‍याउँछ भन्ने खोजका लागि भर्खर २०२१ को नोबेल दिइएको थियो । हेर्नोस् त, अति साधारण लाग्ने विषय होइन र यो ? तर, खोइ त यो त भर्खर एक वर्षपहिले मात्रै हामीले थाहा पायौं । अर्थात्, हामी मानवले भयंकर प्रगति, के जाति, कति–कति गर्‍यौं भनेर आफैंलाई जति धाक लगाए पनि आफ्नै शरीरबारे त कति नै थाहा छ र विज्ञानलाई ! ब्रेन पनि अंश त शरीरकै भयो । तर, शरीरका सबै सवाल चलाउने, खासगरी हाम्रो आचरणलाई मोडरेट गर्ने जुन ब्रेन छ, त्यसबारे त अहिलेसम्म यति कम थाहा छ कि थाहा पाउन कति बाँकी छ भन्ने नै थाहा छैन ।

‘बिहेभ’ एउटा अन्तरविधागत कृति पनि हो । लेखकको मूल आधार विज्ञान भए पनि किताबमा उनले साहित्यदेखि दर्शन, कविदेखि दार्शनिकका विचारलाई पनि ल्याउँदै चिरफार गरेका छन् । टोमस हब्सदेखि जिन–ज्याक रुसोसम्म, धर्मशास्त्रदेखि मानवशास्त्रसम्म, इभोलुसनका सिद्धान्तदेखि चरणहरूसम्म उनी हामीलाई यसरी डोर्‍याउँछन् कि एक जना मान्छेको दिमागले विषयहरूको विशालतालाई विज्ञको तहबाट यति विहंगम विमर्श गर्न कसरी सकेको होला भन्ने पनि लागेको थियो, पढ्दै गर्दा । विश्वयुद्धमा काम गरेको मानव ब्रेनदेखि संस्कृति निर्माणमा देखिने प्रक्रिया, अपराधशास्त्रदेखि सामाजिक न्याय, करुणा र घृणाले कसरी काम गर्छन् भन्नेदेखि विश्व राजनीतिका इतिहासमा यी सबै विषय कसरी जोडिन्छन् भन्नेसम्म पढ्दा अचम्मै लागेको के पनि हो भने कसरी उनले यो ब्रेनको विधालाई हाम्रो समाजका सबैजसो महत्त्वपूर्ण विधासँग जोडेर हेर्न सकेका होलान् ?

मैले यो किताब २०२० को सेप्टेम्बरमा किनेको थिएँ, क्याम्बोडियाको राजधानी प्नोम पेनमा । उक्त वर्षको मार्च महिनादेखि कोरोनाको सन्त्रास यसरी भएको थियो कि त्यसले मानवतालाई खुत्रुक्क घुँडा टेकाएकै हो । भयंकर प्रगति गरिरहेको मानव जातिलाई एउटा आँखाले नदेखिने भाइरसले एकअर्काबाट भाग्नुपर्ने बनाएको थियो । मुख लुकाएर हिँड्नुपर्ने त अहिलेसम्म पनि बनाएकै छ । दोस्रो विश्वयुद्धको भयानकताप्रति असंवेदनशील टिप्पणी गरेजस्तो नसुनियोस्, तर त्यतिबेला मरेका ५५ लाख मानिसभन्दा लाखौं बढीलाई कोभिडले अहिलेसम्म लगिसकेको छ । जति बाँचेका छौं, अहिलेसम्म आइपुग्दा यसको त्रासदी त घटेको छ । तर, त्यो कोभिडको पहिलो वर्षको सेप्टेम्बरसम्म आइपुग्दा अब आफ्ना आफन्तसँग कहिल्यै पनि भेट नहुने पो हो कि भन्ने भएको थियो । मेरी पार्टनर रुचि र म त सँगै थियौं क्याम्बोडियामा, तर हवाई उडान निषेधित भएका कारण नेपाल कहिले फर्कन पाउने भन्ने अनिश्चित थियो । फर्कंदा दुवै जना सग्लै फर्कने हो कि एउटालाई उतै सद्गत गरेर, त्यसको समेत दुई जनाले सल्लाह गर्नुपरेको थियो । आखिर हामी दुईमध्ये एक बिदा भइहालेको खण्डमा अर्कोको पहिलो समस्या त त्यही सद्गत कसरी गर्ने भन्ने नै हुनेवाला थियो ।

त्यस्तो मानसिक उबडखाबडको समयमा मलाई जे पढे पनि धीत नमर्ने भइरहेको थियो । दा भिन्चीले वास्तवमा जीवनमा के विषयको खोजी गरिरहेका थिए होलान् आफ्नो कलामार्फत ? तिनले त्यो प्राप्त गरे होलान् कि नाइँ ? जोन किट्सले कुन प्रेरणाले मरेका मानिसको लास लुकीलुकी खोतलेर हेर्नुपरेको होला ? अस्तित्ववादको त्यत्रो कुरा गरिसकेपछि पनि जाँ पल सात्रलाई फेरि किन लेखिराख्नुपरेको होला ? आफैं प्रकाण्ड विद्वान् भनी कहलिएका महाकवि देवकोटाले जीवनको अन्तिमतिर पुग्दा ‘न ज्ञान भो बुद्धि, न भो विवेक’ भनेर कुन ज्ञान र विवेकको के विषय इंगित गरेका थिए होलान् ? मलाई यस्तैयस्तै ‘एक्स्ट्रिम’ विषयतिर मात्रै रुचि भइरहेको थियो । तर, जे पढे पनि र युट्युबमा जे हेरे पनि धीत पटक्कै नमर्ने भइरहेको थियो । ठीक त्यहीबेला जसरी ‘बिहेभ’ फेला परेको थियो, यसले मलाई एउटा बौद्धिक थेरापीको काम गरेको थियो । कतिपय कोरोनाअघिका, वर्षौंदेखि मनमा भएका प्रश्नको पनि यसले केही ‘कामचलाउ’ उत्तरहरू दिएको थियो ।

हामी मान्छेभित्र असलपन कहाँबाट आउँछ ? हामी यति हिंस्रक किन हुन सक्छौं ? मान्छे इभोलुसनमार्फत यदि विकसित हुँदै गइरहेको हो भने किन सभ्यताकै ठूलो नरसंहार (दुई विश्वयुद्ध) बीसौं शताब्दीमा आइपुगिसकेपछि पनि भयो ? मान्छे अहिले झन् पहिलेभन्दा बढी क्रूर भएका हुन् ? त्यसो भए केलाई सभ्य भएको भन्ने ? अहिलेसम्मका संस्कृति, राज्य, धर्म जसरी निर्माण भएका छन्, त्यस प्रक्रियामा हाम्रो ब्रेनको इभोलुसन कसरी भइरहेको छ ? यी यस्ता प्रश्न हुन्, जसमा जति पनि विमर्श हुन सक्छन्, जस्तो यस पुस्तकले गरेको छ । तर, पुस्तकका केही निष्कर्ष भने छुटाउनै मन नलाग्ने खालका छन् । जस्तो हामी आफूले अक्सर सोचेर, तार्किक रूपमा आफ्नो आचरण गर्छौं भन्ने ठान्छौं नि, त्यस्तो होइन । हाम्रा बढीजसो बिहेबिअर तत्क्षणका वातावरणका परिणाम हुन् (जहाँ इतिहास पनि मिसिएको हुन्छ) । संस्कृति–संस्कारले हाम्रो आचरण निर्धारण गरेको हुन्छ कि ब्रेनले ती संस्कृति बनाएको हुन्छ ? स्यापोल्स्की भन्छन्– यी दुवै सँगसँगै हुर्कन्छन् । अर्थात्, ब्रेन प्लास्टिक हुन्छ र यो बनेकै त्यसरी हो । यो सधैं उस्तै रहँदैन । स्मृति दिमागमा यसरी भण्डारण भएर बसेका हुन्छन् कि ति जति धेरै भए पनि तिनका लागि ठाउँ नपुग्ने भन्ने कुरै छैन । जस्तो तीन हजार शब्दको यो लेख लेख्दा सायद तीन लाख अरू शब्द मेरो मनमा घुमिसके होलान् । ती सबै अब स्मृतिमा बसिसके । ती पनि मेरा भइसके अब । यद्यपि ती बाहिर आएकै छैनन् । आज मनमा केही कल्पना गरियो भने त्यो पनि स्मृति बनेर बसिहाल्छ, जसरी आज भेटेको कोही साथी सधैं मनमा बस्छ ।

विशिष्टीकृत ज्ञानका रूपमा महत्त्वपूर्ण मात्र होइन, दैनन्दिनका हाम्रा औसत मानव उत्सुकताका विविध सवालमा पनि पुस्तकले अति रोचक तथ्य पेस गर्छ । जस्तो मैले गर्ने मेरो कुनै व्यवहारमा मेरा सेल, हर्मोन आदिको भूमिका कति हुन्छ होला ? र, तत्कालको वरिपरिको वातावरणको कति ? किन मलाई मेरो आफ्नो (देश, संस्कृति, परिवार, लेख) भन्नेबित्तिकै माया लाग्छ र कसरी मैले मेरै समाजका केही मान्छेलाई आफ्ना ठान्छु र अरूलाई अर्कै ? किन कोही मान्छे पहिलोपटक देख्दा नै मन पर्दैन ? किन कसैसँग पहिलो नजरमै भुतुक्क भइन्छ ?

यस्ता प्रश्नका बहुविधागत जवाफ रोचक त हुने भइहाले । मलाई अर्को घत परेको स्यापोल्स्कीको निष्कर्ष छ : हामी मान्छेको जात कुनै विषयको आनन्द लिनभन्दा पनि अक्सर आनन्दको खोजी वा अपेक्षा मात्रै गरिरहेका हुन्छौं । जब त्यो खोजेको चीज अघि आइपर्छ, त्यसमा रमाउनुभन्दा अर्को नभएको विषयको अपेक्षा गर्नतिर लागिहाल्छौं । अर्थात् खुसी वा शान्ति केवल निरन्तरको अपेक्षा मात्रै हो, प्राप्ति होइन ।

हामीमा उत्पन्न हुने प्रत्येक सोचाइ (र कार्य) का पछाडि त्यसको पृष्ठभूमि हुन्छ र त्यो पृष्ठभूमिपछाडि अर्को पृष्ठभूमि । इभोलुसनको जालोमा हामीहरू सबै यसरी जेलिएका छौं कि जुन चिन्तनलाई हामीले आफ्ना भन्छौं तिनीहरू हजारौं जालोहरूका सह–उत्पादन मात्रै हुन् । तिनीहरू आफैंमा स्वतन्त्र हुन सम्भव छैन किनकि हाम्रो ब्रेन कुनै छुट्टै सार्वभौम सत्ता नै होइन । जस्तो, बले र तेजे त्यो दिन त्यसरी स्कुल प्रांगणमा नलडेका भए तपाईंहरूले यो लेख यसरी पढ्नु नै हुने थिएन ।

अन्त्यमा ‘बिहेभ’ पढेपछि मेरा आफ्ना भनिएका विचारहरूलाई आफैंले एउटा परीक्षण गर्न सजिलो भएको छ । र, ऐनमौकामा तिनको अपनत्व नलिन त यस पुस्तकले झनै सजिलो बनाएको छ । त्यसमाथि जीवनमा यति नसोच्नुपर्ने विषय सोचेको छु नि मनमनै, ती किन सोचेको हुँला भनेर आफैंलाई सम्झाउन सजिलो भएको छ ।

यदि तपाईंलाई पनि आफ्ना सबै गोप्य तथा सार्वजनिक आचरण र मनमा आउने सोचाइप्रति आफैंसँग प्रश्न छन् भने ‘बिहेभ’ पुस्तकमा केही हप्ता घोत्लिनु तपाईंको बौद्धिक स्वास्थ्यका लागि रोमाञ्चक हुन सक्छ ।

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७९ ०८:५८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अविचलित बीपी

मामुरगन्जमा बीपीलाई मैले सोधें– ‘तपाईं फेरि प्रधानमन्त्री हुनुभयो भने मजस्ता युवाको भूमिका के हुनुपर्छ ?’ बीपीको उत्तर थियो, ‘ता मेरो अपोजिसनमा हुनुपर्छ । प्रजातन्त्रमा पनि विश्वास गर्ने र मलाई पनि माया गर्ने मान्छे अपोजिसनमा भयो भने त्यसले मलाई सधैं सचेत बनाउँछ । मान्छे जो कोही होस्, आलोचना नै भएन भने ऊ बिग्रन्छ । र, डिक्टेटर हुन्छ ।’
नरेश कोइराला

फागुन ४, २००७ । तिनताक गौचरन भनिने आजको त्रिभुवन विमानस्थलमा काठमाडौंभरिका मानिस जम्मा भएका थिए । त्यो दिन तत्कालीन राणा सरकारलाई छलेर, आफ्नो अधिकारको पुनःस्थापना र चलिरहेको प्रजातन्त्रको आन्दोलनको समर्थनमा हिन्दुस्तान निर्वासनमा गएका राजा त्रिभुवन तथा नेपाली कांग्रेसका नेता बीपी कोइरालालगायत अरू नेताहरू नेपाल फर्किंदै हुनुहुन्थ्यो । त्रिभुवन र बीपी दुवैसँग पारिवारिक सम्बन्ध भएकाले त्यो दिन हाम्रो घरमा विशेष उत्साह थियो । आमाको विवाहमा त्रिभुवनले कन्यादान दिएकाले मेरी आमा त्रिभुवनको धर्मछोरी (गडडटर) हुनुभयो । राजाको जन्मदिन र अरू चाडबाडमा हामीलाई दुईघोडे बग्गी पठाएर दरबारले बोलाउँथ्यो । मेरो बुवा त बीपीको भतिजा नै हुनुभयो ।

फागुन ४ का दिन अरूजस्तै हामी पनि नेताहरूलाई स्वागत गर्न गौचरन पुगेका थियौं । त्यसबेला म करिब ६–७ वर्षको थिएँ । परिवारका कुनै सदस्यले मलाई आफ्नो काँधमा बोकेर त्यहाँ पुर्‍याएका थिए । बीपीलाई गौचरनमा देखेको त सम्झिन्नँ, तर भीडमा म रोएको र मानिसहरूले स्वागतमा चर्को नारा लगाएको आजैजस्तो लाग्छ ।

प्रधानमन्त्री हुँदा जवाहरलाल नेहरूसँग दिवाभोज ।

रोचक त के भने, त्यतिबेलासम्म काठमाडौंमा कांग्रेस पार्टीको कुनै कार्यालय थिएन । प्रचारप्रसारको काम प्रजातन्त्रवादी शुभचिन्तकहरूकै अग्रसरतामा गरिन्थ्यो । हाम्रो घरमा भएको राजा त्रिभुवनले दिएको ग्रामोफोनको ‘हिज मास्टर्स भ्वाइस’ लेखिएको ढ्वाङ सापटी लिएर राजा र नेताहरू काठमाडौं आउने प्रसार गरिएको थियो । त्यो ढ्वाङ अझै फिर्ता आएन भनेर बुबा (गोविन्द कोइराला) पछिसम्म पनि कांग्रेस–व्यवस्थापनको मजाक गर्नुहुन्थ्यो । कांग्रेस–अव्यवस्थाको सन्दर्भ बीपीले आफ्नो ‘आत्मवृत्तान्त’ मा पनि लेख्नुभएको छ । गौचरन आइपुग्दा पनि उहाँ कहाँ बस्ने भन्ने बन्दोबस्त थिएन रे ! उहाँ लेख्नुहुन्छ, ‘त्यतिबेला नेपाली कांग्रेस यति अव्यवस्थित थियो कि म बस्ने ठाउँ पनि थिएन । म मेरो नातेदार गोविन्द कोइरालाको घर जान्छु भनेँ ।’

बीपी हङकङको ओसन पार्कमा बहिनी बुनु र श्रीमती सुशीलासँग ।

तिनताक काठमाडौंमा कोइराला परिवारका दुईटा मात्र घर थिए– मैतीदेवीमा हाम्रो र टेबहालमा मेरा बुवाका काका ढुण्डीराज कोइरालाको । काठमाडौं आउने कोइराला परिवार, गोप्य आउने, खुलेर आउने सबै हाम्रा दुई परिवारसँग सम्पर्क गर्नुहुन्थ्यो । हुनेसम्म आगन्तुकहरू हाम्रा दुई घरमध्ये कहिँ बस्नुहुन्थ्यो ।

अन्तिम बिरामी भएर चाबेलको घरबाट त्रिभुवन विमानस्थल जाँदा । मोटरको पछाडि स्व. कुबेर शर्मा बीपीको दाहिनेतिर बीपीको जहान सुशीला र छोरी चेतना ।

प्रजातन्त्र आउनुअघि, २००५–०६ सालतिर बीपी गोप्य रूपमा क्रान्तिका लागि कांग्रेसको संगठन गर्न आएका बेला आफूसँग भएको भेटबारे बुवाले सुनाउनुहुन्थ्यो । एक दिन मैतीदेविबाट बत्तीसपुतली जाँदै गर्दा उकालोमा मयलपोश, सुरुवाल, पलान्चोके जुत्ता (फित्ता नभएको काँचो छालाको, गाउँमै बनाएको जुत्ता) लगाएर साइकल घिसार्दै हिँडिरहेको एउटा अग्लो, गोरो मान्छेसँग बुवाको आँखा जुध्न गएछ । त्यो मान्छेले ‘ए गोविन्द’ भनेपछि काका, भतिजाको भेट भयो रे ! त्यसपछि बीपीले ‘गौचरनको जंगलमा भारतीय दूतावासको एउटा ठूलो मान्छे भेट्नु छ, हिँड् जाऊँ’ भनेपछि दुई जना गौचरनतिर लाग्नुभएछ ।

बीपीको अन्तिम अन्तर्वार्ता । स्व. गणेशराज शर्मा लिँदै हुनुहुन्छ ।

गौचरनबाट छुट्टिएपछि बीपीसँग बुवाको सम्पर्क भएन । २–३ दिनपछि बीपीलाई राणा सरकारले गिरफ्तार गरेको खबर आयो । पछि जवाहरलाल नेहरू र महात्मा गान्धीको दबाबमा महाराज मोहनशमशेरले बीपीलाई छाडे । २००७ सालपछिको अन्तरिम सरकारमा मोहनशमशेर प्रधानमन्त्री र बीपी गृहमन्त्री हुनुभयो ।

ओसन पार्कको केबलकारमा ।

गृहमन्त्री नै छँदा भरतशमशेरको अगुवाइमा राणापक्षीय खुकुरी दलका मान्छेहरूले बीपीलाई त्रिपुरेश्वर निवासमै हमला गरे । त्यसबेला मेरो बुबा पनि त्यहीँ हुनुहुन्थ्यो । बुवाले भनेअनुसार, गणेशमानजी र बीपी त्यस घरको मूल सिँढीसँगै जोडिएको कोठामा कुराकानी गर्दै हुनुहुन्थ्यो । बुवाले बीपीलाई ‘हूल तल आइसक्यो, फर्निचर र कागजपत्र जलाउँदै छन्, तपाईंलाई हमला गर्न आउँदै छन्, भीडलाई रोक्नुपर्‍यो, माथि आउन दिनुभएन’ भन्नुभयो । बीपीले रोक्न मान्नुभएन । अनि बुवाले नजिकैको दराजबाट पिस्तोल झिकी, त्यसमा गोली भरेर बीपीलाई दिनुभयो । आफू बसेको कोठाको ढोकाको एउटा खापा लगाएर बीपीले भर्‍याङतिर हेर्दै गणेशमानजीसँग कुराकानी गर्न थाल्नुभयो । बुवाचाहिँ बाथरुममा लुक्न जानुभयो । बीपीले ‘आत्मवृत्तान्त’ मा खुकुरी दलका मान्छेहरू नाङ्गो खुकुरी लिएर भर्‍याङ चढ्न थाल्दा आफूले पिस्तोल चलाएको घटना वर्णन गर्नुभएको छ । त्यो पिस्तोल कहाँबाट आयो भनेर आजसम्म कोही इतिहासकारले लेखेका छैनन् । मैले त बुबाले भनेको मात्रै सुनेको हुँ ।

त्रिभुवन विमानस्थलमा अन्तिम बिरामी भएर दिल्ली जाँदा । साथमा गणेशमानजी, किसुनजी र गिरिजाप्रसाद कोइराला र अन्य ।

२००७ सालदेखि बीपी प्रधानमन्त्री हुँदासम्म मैले उहाँलाई भेटेको उति सम्झना छैन । मात्र मेरो एसएलसीको परीक्षाफल आएपछि बीपीले ‘हाम्रो परिवारमा सबैभन्दा छिटो एसएलसी पास गर्ने तैं होस्’ भनेर एउटा राम्रो जर्मन पेन (पेलिकन) दिनुभएको सम्झना छ । २०१७ सालमा महेन्द्रले बन्दी बनाएपछि उहाँसँग कुराकानी गर्ने मौका मिलेन । खालि सुन्दरीजलमा र महाराजगन्जको पुलिस चौकीमा परिवारका अरू सदस्यसँग उहाँलाई भेट्न जाँदा देखादेख, साधारण सञ्चोविसञ्चो र पढाइबारे मात्रै कुरा हुन्थ्यो ।

चाबेलमा गशेणमानजी र गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग ।

२०१७ सालमा बुवा प्रहरीमा गुप्तचर विभागको डीएसपी हुनुहुन्थ्यो । तत्कालीन आईजीपी डी. राज शर्माले महेन्द्रले सत्ता कब्जा गर्नुभन्दा केही दिन पहिले बुवालाई ललितपुरका सबै राजनीतिज्ञहरूको सूची बनाउन भनेछन् । तिनताक काठमाडौंमा राजाले सत्ता लिँदै छन् भन्ने हल्ला व्यापक थियो । ‘केही हुँदै छ’ भन्ने शंका लागेर काण्ड हुनुभन्दा केही दिनअघि बुवा बीपीलाई भेट्न जानुभएछ । बुवाले भन्नुभएछ, ‘सान्दाजु राजाले ठूलो चाल गर्दै छन् भन्ने सुन्छु, तपाईं भाग्नुपर्‍यो ।’

बीपीको स्वर्गारोहणपछि श्रद्धाञ्जली दिने जनमानस ।

‘राजाले केही एक्सन गरेकै छैन, म त्यसै भागेँ भने ल आफैं भाग्यो भन्छन् । मैले के जवाफ दिने ? त्यस्तो काँतर काम म गर्दिनँ, मैले आफ्नो काम गरिराख्नुपर्छ । राजाले एक्सन लिए भने जे हुन्छ सामना गर्नुपर्छ,’ बीपीले अलि झर्को मानेजस्तो गरेर बुवालाई फर्काइदिनु भएछ ।

२०१७, पुस १ गते अपराह्न राजाले सत्ता आफ्नो हातमा लिएको घोषणा गरे । प्रधानमन्त्री बीपीलगायत सबै मन्त्री तथा कांग्रेसका नेताहरू बन्दी बनाइए । राजाको घोषणा आउँदा म त्रिचन्द्र कलेजमा आईएस्सी पढ्थें । घोषणा सुन्नेबित्तिकै म कलेजबाट एकै सासमा दौडेर मैतीदेवी घर आएँ । परिवारका सबैलाई खबर सुनाएँ ।

केही महिना सिंहदरबारको कठोर कारावासपछि बीपीलाई सुन्दरीजल जेल सारियो । सुन्दरीजलमा सुरुसुरुमा सुशीला आमा (बीपी–पत्नी) र उहाँका आफ्नै परिवारका मानिसलाई मात्र भेट्न दिइयो । छ–आठ महिनापछि परिवारका अरु सदस्यलाई पनि भेट दिन थालियो । त्यसपछि मात्रै हामीले पनि बीपीलाई भेट्न पायौं । पछि भारत निर्वासनबाट फर्केपछि उहाँलाई महाराजगन्जको पुलिस थानामा राखिएको थियो । त्यहाँ पनि म पटकपटक भेट्न गएको छु । तर, बीपीसँग मेरो सार्थक भेटघाटचाहिँ उहाँ भारत निर्वासनमा हुँदा र नेपाल फर्केपछि भयो ।

बीपी भारत निर्वासनमा छँदा म इन्जिनियरिङ सिध्याएर नेपालको सडक विभागमा जागिरे थिएँ । मलाई बीपीका दार्शनिक, इतिहास र राजनीतिक कुरा मन पर्थे । बेलाबेला उहाँ आफैंले पनि बोलाउनुहुन्थ्यो, कहिलेकाहीं म आफैं पनि उहाँलाई भेट्न बनारस, दिल्ली जान्थेँ । पहिलोचोटि बनारस

(मामुरगन्ज) जाँदा बीपी कौसीमा बसेर लुगा धोइरहनुभएको थियो । त्यति ठूलो मान्छे, आफैंले लुगा धोएको दृश्यले मलाई अचम्भित तुल्यायो । त्यसबारे हामीले पछि कुरा पनि गर्‍यौं । बीपीले भन्नुभएको थियो, ‘कुनै काम पनि सानो हुँदैन । सकेसम्म आफ्नो काम आफैं गर्नुपर्छ ।’

मामुरगन्जमै छँदा एक दिन उहाँले मलाई भन्नुभयो, ‘कुनै पनि विषयमा बीसवटा प्रश्न गर्, त्यसबारे तँ र म बहस गरौं ।’ उहाँ तन्नेरीहरूसँग बहस गर्न खुब रुचाउनुहुन्थ्यो ।

सबै प्रश्न त सम्झिन्न, एक–दुईटा सम्झिन्छु । जस्तो– मैले सोधेको थिएँ, ‘तपाईं फेरि प्रधानमन्त्री हुनुभयो भने मजस्ता युवाको भूमिका के हुनुपर्छ ?’

‘तँ मेरो अपोजिसनमा हुनुपर्छ ।’

उहाँको यस्तो जवाफले म स्तब्ध हुन्थें, किनभने त्यो मेरो आशाभन्दा बिलकुल भिन्न हुन्थ्यो । ‘म किन अपोजिसनमा हुनुपर्छ ?’ भनेर पुनः सोधें । ‘प्रजातन्त्रमा पनि विश्वास गर्ने र मलाई पनि माया गर्ने मान्छे अपोजिसनमा भयो भने त्यसले मलाई सधैं सचेत बनाउँछ । मान्छे जो कोही होस्, आलोचना नै भएन भने ऊ बिग्रन्छ । र, डिक्टेटर हुन्छ ।’

मेरो अर्को प्रश्न थियो, ‘कन्सेन्सस भनेको के हो ?’

‘मानौँ घरमा मैले जे भने पनि सबैले हुन्छ भन्छन् । कसैले विमति जनाउँदैनन् । त्यस्तो भयो भने कन्सेन्सस हुन्छ, त्यस्तो सधैं हुन थाल्यो भने त्यसले अन्त्यमा डिक्टेटर सिर्जना गर्छ । कुनै कुरामा पनि विभिन्न विचार हुनुपर्छ । ती सबैबाट निचोड निकालेर निर्णय हुनुपर्छ । ठूलो मान्छेले बोलेपछि हो–हो भनेर निर्णय गर्नु एकदमै खतरनाक हुन्छ ।’

कति सरल भाषामा उहाँले प्रजातन्त्रको विशेषता प्रस्ट पारिदिनुभयो, जुन शैलीले विश्वविद्यालयमा कहिल्यै पढाइएन । विश्वविद्यालयमा त परिभाषा र सिद्धान्तमा मात्रै जोड दिइन्छ ।

एकचोटि भारतका प्रख्यात समाजवादी नेता र बीपीका अनन्य मित्र जयप्रकाश नारायण मामुरगन्ज आउनुभएको बेला म त्यहीँ थिएँ । जयप्रकाशजीले ‘बीपी से बात करना बहुत मुस्किल है, ये तर्क करके बाल से तेल निकालता हे’ भन्दै बीपीको कोठासँगैको भर्‍याङबाट ओर्लेको सम्झना आउँछ । बीपीको तार्किक क्षमता मैले पनि धेरैपटक अनुभव गरेको छु ।

राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर स्वदेश फर्कनुभन्दा पाँच–छ महिनाअघि बीपीले मलाई दिल्ली डाक्नुभएको थियो । एकजना प्रतिष्ठित, माथिसम्मै पहुँच भएका भारतीयले मसँग भनेका थिए, ‘भनिदेऊ बीपीलाई, यी सोसलिस्टहरूसँग लागेर र इन्दिरा गान्धीसँग झगडा गरेर कहीँ पनि पुगिँदैन । उनी इन्दिरा गान्धीको कुरा मानेर, उनको सहयोग लिएर नेपाल फर्के भइहाल्छ नि । अनि आफू प्रधानमन्त्री भएपछि इन्दिरा गान्धीले भनेजस्तै गर्नुपर्ने जरुरत के छ र ?’

त्यसअघि भारतीय प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीले बीपीसँग भनेकी थिइन्– जयप्रकाशजीलाई भनेर उनले थालेको भारतव्यापी आन्दोलन रोक्ने कोसिस गर्नुस् । बीपीले त्यो अनुरोध अस्वीकार गर्नुभयो । बीपी र गान्धीको सम्बन्धमा त्यसले पनि तनाव सिर्जना गर्‍यो ।

मैले बीपीसँग मेरा भारतीय मित्रले भनेको कुरा सुनाएँ । बीपीले सोध्नुभयो, ‘तँलाई यो कुरा कसले भन्यो ?’ म चुप रहेको देखेर उहाँले रिसाएर भन्नुभयो, ‘मजस्तो मान्छेले इन्डियासँग कमिटमेन्ट गरिसकेपछि त्यो कुरा फिर्ता लिन सक्छु ? त्यसपछि म इन्डियाको दबाबमा, इन्डियाको कन्ट्रोलमा बस्ने ? म दोर्जे हुँ ? (सिक्किमका काजी लेण्डुप दोर्जी, जसलाई प्रयोग गरेर भारतले सिक्किम आफ्नोमा गाभेको थियो) त्यसभन्दा त बरु राजासँग मिलेर काम गर्छु ।’

त्यसैबेला दिल्लीमा भएको अर्को घटना याद आउँछ । बीपीले मसँग भन्नुभएको थियो, ‘मैले तँलाई ओखलढुंगा जा भनेको भए जान्थिस् ?’ म अनकनाएँ । त्यतिबेला नेपाली कांग्रेसले ओखलढुंगा कब्जा गरी, त्यसलाई आधार बनाएर पूरै नेपाल राज्यमाथि कब्जा जमाउने उत्ताउलो आँट गरेको थियो । ओखलढुंगा द्वन्द्वमा दुई होनहार युवक– राम र लक्ष्मणलगायत कांग्रेसका सबैजसो लडाकु सरकारी सेनाबाट मारिएका थिए । बीपीलाई राम, लक्ष्मणको मुत्युले असाध्यै पीडा दिएको रहेछ । उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, ‘कहिलेकाहीँ म किन प्रकाश (बीपीका जेठा छोरा) लाई पठाइनँ, राम–लक्ष्मणलाई चाहिँ पठाएँ भन्ने सोच्छु ।’ मलाई लाग्छ, उघ्रिँदै गएको अरू भूराजनीतिक अवस्थालगायत सायद यही अनुभव र इन्दिरा गान्धीको अमान्य व्यवहारपछि नै बीपीको त्यसपछिको राजनीतिले शान्तिपूर्ण बाटो लिएको थियो ।

दिल्लीको त्यो भेटको केही महिनापछि बीपी नेपाल फर्कनुभयो र यहाँको राजनीतिले अर्को बाटो समात्यो ।

बीपी दार्शनिक, राजनेता, इतिहासकार, साहित्यकार सबै हुनुहुन्थ्यो । मेरा लागि त अनेक दृष्टिले मार्गदर्शक हुनुहुन्थ्यो । अरू साधारण मानिसजस्तै उहाँमा पनि प्रशस्त मानवीय कमजोरी त थिए, तर उहाँको विशेषता थियो– आफ्नो मूल्यमान्यतामा कहिल्यै सम्झौता नगरि कमजोरी चिनेर तिनलाई इमान्दारीसाथ सुधार्न कोसिस गर्ने । त्यसैले उहाँको स्मृति मेरा लागि सधैं प्रेरणादायी छ ।

...

मैयाँहजुरको चिठी

–होमकुमारी कोइराला

मेरी आमा होमकुमारी कोइराला ‘मैयााहजुर’ को नाम उहााका परिवारबाहेक विरलै कसैले सुनेका होलान् । नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा राजा त्रिभुवन र प्रजा परिषद्का नेता टंकप्रसाद आचार्यलाई नजिक ल्याउनेमध्ये उहाा पनि एक हुनुहुन्थ्यो । उहााकी आमा राजा त्रिभुवनको भान्से हुनुहुन्थ्यो । त्रिभुवनले त्यसबेलाको विश्वासअनुसार, ‘रजश्वलाअघि नै कन्यादान दिए धर्म कमाइन्छ’ भनेर दरबारमै हुर्केकी मेरी आमालाई ९ वर्षकै उमेरमा कन्यादान गरिदिए, गोविन्दप्रसाद कोइरालासाग विवाह भयो । तिनताक राजा भेट्न बाहिरका मान्छेले राणाहरुको अनुमति लिनुपर्थ्यो । दरबार पस्नुअघि भेट्ने मान्छेले लिएर आएको सबै सामान जााचिन्थ्यो । तर, राजाकी ‘छोरी’ भएकाले चाडबाडमा दरबार आउादा–जाादा मैयााहजुरको जााच खुकुलोसाग गरिन्थ्यो । यसको फाइदा उठाउादै मेरी आमा जोखिम मोलेरै टंकप्रसादले जेलबाट लेखेका चिठीहरु आफ्नो भित्री चोलीभित्र लुकाएर राजासमक्ष पुर्‍याउनुहुन्थ्यो । प्रजातन्त्र आएपछि पनि आमाले राजाको जन्मोत्सवमा उपहारस्वरुप राजनीतिक किताबहरु त्रिभुवनलाई पठाउने गर्नुहुन्थ्यो ।

(यहाँ प्रयुक्त तस्बिरहरू लेखक आफैंले खिचेका र उनको संकलनबाट लिइएका हुन् । क्यानडा बसिरहेका उनी भूप्राविधिक परामर्शदाता हुन् ।)

प्रकाशित : श्रावण ७, २०७९ ०८:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×