गुमनाम गुरागाईं- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
खोजखाज

गुमनाम गुरागाईं

लोकरञ्जन पराजुली

संस्कृत र शास्त्रका ज्ञाता जगन्नाथ गुरागाईं नेपालीमाझ मात्र होइन भारतीय विद्वत् समाजमा पनि प्रख्यात थिए । ‘गुणरत्नमाला’ लगायत विभिन्न पुस्तकका लेखक र भारतबाट निस्कने संस्कृत भाषाको ‘ब्राह्मणमहासम्मेलनम्’ पत्रिकाका सम्पादक रहेका गुरागाईंले बनारसको नेपाली धर्मशाला र छात्रावास स्थापनामा ठूलै भूमिका खेलेका थिए ।

यी लब्धप्रतिष्ठ विद्वान्को सो भूमिकालाई उनी संलग्न संस्थाको विसं २००५ मा प्रकाशित कार्य–विवरणले उजिल्याउँछ, सँगै केही प्रश्न पनि उठाउँछ । प्रस्तुत छ, कार्य–विवरणमा प्रकाशित गुरागाईंसम्बन्धी सामग्री र त्यसले सिर्जना गर्ने संशय ।

पुराना साधारण नेपालीजनले जगन्नाथ उपाध्याय गुरागाईंलाई चिन्ने ‘गुणरत्नमाला’ (१९९७) का लेखक भनेर हो । जसरी लेखनाथ पौड्यालका ‘ऋतुविचार’, ‘वुद्धि विनोद’ का पद्य मध्य–नेपालका सामान्य पठितले पनि गुनगुनाउँथे, त्यसरी नै पूर्वी–नेपालका पहाडवासीले जगन्नाथका ‘गुरणरत्नमाला’ का पद्यको सिलोक हाल्थे । तर, जगन्नाथको महिमा ‘गुणरत्नमाला’ को लेखकको रूपमा भन्दा अन्य हिसाबमै बढी छ । उनका ‘नम्र निवेदन’ (१९९६), ‘मन्त्रीको गुणदोष’ (२०२६) जस्ता काव्य पनि आफ्नो समयका चल्तीकै सिर्जना भएको बुझिन्छ ।

ऐतिहासिक महेशराज पन्तको नयाँ किताब ‘नेपाली इतिहासको परिवेश’ मा यी जगन्नाथ गुरागाईंबारे एउटा निबन्धै छ । सनातन हिन्दु धर्मको संरक्षण–संवर्धन (र पुनरुत्थान) अभियानको एउटा मुख्य हिस्सा रहेको संस्कृत भाषाको पत्रिका ‘ब्राह्मणमहासम्मेलनम्’ को एकताका सम्पादकसम्म पनि थिए उनी । भारतीयहरूको दबदबा रहने यस्ता कृत्यहरूमा अशिक्षितहरूको बाहुल्य भएको मुलुक नेपालको एउटा नागरिकले आफ्नै ज्ञान–बर्कतले सो उच्च पदमा पुग्नु ठूलै कुरा हो । ‘प्राचीन परम्पराका दिग्गज भारतीय विद्वान्हरूले चलाइआएको पत्रिकाको सम्पादकमा एक जना नेपाली यसरी आफ्नो विद्याबलद्वारा उभिनुलाई राष्ट्र गौरवको दृष्टिले कम आँक्न सकिँदैन’ भनेर महेशराजले जगन्नाथउपरको आफ्नो निबन्ध टुंग्याएका छन् ।

विसं १९५९ मा ताप्लेजुङको हाङदेवामा जन्मेका जगन्नाथ गुरागाईंबारे अन्यन्य लेखक/अध्येताले पनि विभिन्न ठाउँमा चर्चा गरेका छन् । महेशराज पन्तले मलाई बताएअनुसार, ती सामग्रीमा जगन्नाथको गुणगान नै गरिएको छ । तर, ती सामग्रीमा उनको मृत्यु–वर्ष र स्थानबारे मतैक्य देखिँदैन ।

काशीस्थित विद्या–धर्म–प्रचारिणी नेपाली समिति नामक सामाजिक संस्थाले २००५ मा प्रकाशन गरेको कार्य–विवरणले जगन्नाथ प्रशंसा मात्रै गर्नॅपर्ने व्यक्ति थिएनन् भन्ने देखाउँछ । जीवनको उत्तरार्द्धमा उनी गुमनाम हुनुमा सम्भवतः उनको सोही ‘अँध्यारो पक्ष’ पो जिम्मेवार थियो कि भन्ने शंका उब्जन्छ । अन्यथा, उनीजत्तिको व्यक्तित्वको मरण–वर्षै वा स्थानबारे त्यति विघ्न अस्पष्टता नरहनुपर्ने हो ! त्यो पनि विसं २०२० वा २०३० को दशकको मृत्यु—जतिखेर नेपाली मिडिया पनि ‘बलियै’ थियो ।

समितिको कार्य–विवरणअनुसार, ‘नेपाली बन्धुहरूको प्राचीन संस्कृतिमा प्रेम र वेद शास्त्र–प्रतिपादित सनातन धर्ममा निष्ठा नडगोस् भन्ने सदुद्देश्यले प्राचीन संस्कृतिको केन्द्रीभूत काशी–नगरीमा पढ्न आउने नेपाली छात्र र तीर्थयात्रीहरूको कष्ट निवारणका निमित्त’ विसं १९९९ सालमा यो संस्थाको स्थापना भएको थियो । संस्थाको ‘प्रारम्भिक प्रबन्धकारिणी सभा’ पण्डित कुलचन्द्र गौतमको सभापतित्वमा गठित थियो, जसमा जगन्नाथको पनि भूमिका रहेको बुझिन्छ । समितिका सदस्यहरूको २००२ देखि २००५ सम्मको सदस्यता रकम बुझाउनेको सूचीमा एक जना ‘जगन्नाथ गुरागाईं’ को नाउँ छ । यिनले २००२ मा सदस्यता रकम बुझाएको र त्यसपछि नबुझाएको देखिन्छ, तर त्यहाँ यिनको ठेगाना रामपुर, कलैया छ । (समितिको २००५ को साधारण सदस्य सूचीमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको नाउँसमेत छ, र उनको ठेगाना दूधविनायक, काशी छ ।)

तात्कालिक समयमा खास गरी भारतमा हिन्दु धर्म सुधारको अभियान (आर्यसमाज इत्यादि) बलियो गरी उठेको थियो, जसको बाछिटा नेपालमा पनि परेको थियो । अनि काशी र अन्य भारतीय सहरमा निर्वासित नेपालीहरूमाझ पनि राणाविरोधी भावना प्रबल र संघटित हुँदै थियो । यी दुवै प्रवृत्तिलाई ठेगान लगाउन र राणा शासन/शासकहरूलाई पैठ दिनका खातिर सनातन धर्मकर्मलाई बढावा दिने निहुँमा यो संस्था स्थापित भएको हो ।

संस्थाले आफ्नो उद्देश्य तात्कालिक शासक जुद्धशमशेरलाई जाहेर गर्दा ‘दयावतार नेपाल–सर्कारबाट बक्सिएको सं. २००१ मार्ग २१ गतेको ‘सनद–खड्गनिशाना’ द्वारा विद्या र सनातनधर्मको प्रचार गरेर नेपाली समाजको उत्कर्ष गर्नाका निमित्त चन्दा उठाउने अधिकार’ समेत प्राप्त गरेको थियो । पछि २००४ फागुनमा जुद्ध काशी पुगेर (जतिखेर उनले राजकाज त्यागिसकेका थिए) संस्था भ्रमण गरेपछि खुसी भएर उनले समितिलाई ५ हजार रुपैयाँ चन्दा दिएका थिए ।

यो संस्थाले नेपालीहरूका लागि धर्मशाला, छात्रावास, पाठशाला, पुस्तकालय आदि सञ्चालन गरेको देखिन्छ । त्यसबाहेक, खास गरी राणाशासकहरूको जन्मोत्सव इत्यादिमा संस्थाले जयगानका कार्यक्रम आयोजना गर्थ्यो । उदाहरणका लागि पद्मशमशेर प्रधानमन्त्री हुँदा उनलाई संस्थाले ‘भक्तशिरोमणि’ पदवीे चढाएको थियो भने मोहनशमशेर प्रधानमन्त्री हुँदा उनको जन्मदिनमा विश्वनाथलगायतका मन्दिरमा चिरायुको प्रार्थना गरेको थियो । यसअघि २००२ मा जुद्धको जन्मोत्सवमा समितिले काशीका विभिन्न मठमन्दिरमा पूजा–अर्चना गर्नॅका अतिरिक्त छुट्टै एक समारोहसमेत आयोजना गरेको थियो । त्यस अवसरमा जुद्धको चाकरीगान गर्ने आफ्नो ‘श्रीमहाराज शरणम्’ कविता जगन्नाथ गुरागाईंले पढेका थिए । यी सबबाट यो संस्थाको राणाशासक/शासनप्रतिको झुकाव प्रस्टिन्छ ।

१९९९ सालमा संघटित भएपछि संस्थाले आफ्ना लक्ष्य प्राप्त गर्न चन्दा संकलन गर्ने अभियान चलाएको थियो । यसै क्रममा आसाम–शिलाङका नेपालीहरूसँग चन्दा उठाउन जगन्नाथ अघि सरे । र, ती स्थानमा समितिको नाउँमा चन्दा उठाउने ‘अधिकार–पत्र’ उनले हात पारे । उनले ती क्षेत्रबाट १७ हजारभन्दा बढी कम्पनी रुपैयाँ उठाएर समितिलाई बुझाएका थिए, जुन त्यसबेलाका लागि निकै ठूलो रकम हो । उनी र तात्कालिक सभापतिले उठाएको रकम र काशीवासीले दिएको चन्दासमेत गरी समितिले नेपाली यात्रुहरूका लागि धर्मशाला, छात्रहरूका लागि छात्रावास भवन किनेको र केही रकम बचाएको समेत थियो ।

आसाम–शिलाङका नेपालीबाट समितिलाई चन्दा रकम उठाएर बुझाए पनि जगन्नाथले त्यसको हिसाबकिताब बुझाएनन् । हिसाब फरकफारक गर्न उनलाई समितिले ताकेता गर्‍यो । ताकेतापछि उनले प्रत्युत्तरमा ‘यो कुरा त अत्यावश्यक थियो, तर अघि आसाम शिलाङमा काम गर्दाखेरिका कतिपय साथीहरू मोरङमा हुनुहुन्छ, यस विषयमा उहाँहरूसँग परामर्श गरनू आवश्यक हुनाले पहिले मोरङमा जान्छु र त्यहाँ उठ्न शकेको चन्दा समेत उठाई २ महिनाभित्रमा यहाँ आई केही दिन विश्राम गरेर मात्र आसाम–शिलाङतर्फ गई सब कुरा बुझेर सो धनको बेहोरा लिएर समितिमा उपस्थित हूँला’ भने ।

जगन्नाथ ठहरे संस्कृत र शास्त्रका ज्ञाता । अनि नेपाली समाजमा मात्र होइन भारतीय एकखाले विद्वत् समाजमा पनि थोरबहुत कहलिएका । त्यसमाथि ठूलै चन्दा रकम संकलन गरेर समेत समितिलाई बुझाएका त छँदै थिए, समिति विधिवत् संस्थागत हुनुअघि धर्मशाला र छात्रावाससमेत जगन्नाथको नाउँमा किनिएको थियो । पछि दर्ता भइसकेपछि समितिको नाउँमा उनले सो सम्पत्ति हस्तान्तरण गरिदिएका थिए ।

तसर्थ, जगन्नाथले आफ्नो ‘गल्ती’ सहजै स्विकारेर सो समस्या समाधान गर्छॅ भन्दा समितिले अन्यथा गर्ने, सोच्ने कुरो भएन । यही सदाशयको फाइदा उठाउँदै चन्दा रकमको हिसाब फरकफारक गर्नॅको साटो दुई महिनामा फर्कन्छु भनेर मोरङतर्फ पनि ‘चन्दा उठाउने अधिकार–पत्र लिएर सं. २००३ वैशाख २१ गते’ उनी बनारसबाट हिँडे । साउनमा उनले ‘विराटनगरबाट केही चन्दा उठ्ने भएको छ भन्ने आशयको एक पत्र’ समितिलाई पठाए । पत्रमा उनले केही औषधिहरू पनि मगाएका थिए । समितिकाहरूले उनलाई पत्रको उत्तर र औषधि पठाए, तर त्यसपछि जगन्नाथको कुनै साइँसुइँ सुनिएन ।

यता नेपाली धर्मशालामा आसाम–शिलाङतिरबाट आएका तीर्थयात्रीहरूले जगन्नाथको सोधखोज गर्न थाले । समितिको कार्य–विवरणअनुसार, उनीहरूले सोधे— ‘हाम्रा वस्तिहुँदो गएर छात्रावास धर्मशालाको काममा चन्दा दिने दाताहरूको नाम–ठेगाना छापिनेछ, धेरै–धेरै दिनेको त अझै फोटा, तैलचित्र, शालिकहरू राखिनेछन्’ भनेर जगन्नाथले चन्दा उठाए, तर ‘ख्वै यहाँ के–के भएको छ ? कति कतिका फोटो, तैलचित्रहरू राखिए ? कस कसका नाम ठेगाना पुर्ख्यौलीहरू छापिए ?’

एक त चन्दाको हरहिसाब भएन, अर्कोतर्फ चन्दादाताको सोधीखोजी तारन्तार आयो । त्यसैले समितिले पनि जगन्नाथलाई ताकेता लगायो । तर, ढुंगो बोल्ला, जगन्नाथ बोलेनन् ! उनले कुनै जवाफी पत्र फर्काएनन् ।

जगन्नाथ मोरङतर्फ गएको एक वर्षभन्दा बढी पछि, २००४ असोजमा, समितिका उपसभापति गंगाधर शास्त्री पराजुलीले उनलाई धरानमा भेटे । गंगााधरले सबै समस्याको बेलिविस्तार लगाएर रकम फरकफारक गर्न पुनः आग्रह गरेपछि उनले ‘हुन्छ त म १२।१५ दिनमा काशी आइपुग्नेछु’ भने । तर, जगन्नाथ न काशी फर्के, न हिसाबै बुझाए ।

त्यसपछि प्रबन्धक समितिका अर्का सदस्य देवीप्रसादलाई ‘निज जगन्नाथलाई बनारस लिएरै आउन’ भनेर समितिले खटायो । तर, जगन्नाथले टेरेनन् । उनीसँग भएका चन्दा रकम उठाउने खाली रसिद, अर्का व्यक्ति (गोविन्द बरुवाल) सँग रहेको रसिदबुक र चन्दाको हिसाबकिताब लिएर देवीप्रसाद बनारस फर्किए । आजित भएर समितिले त्यसपछि जगन्नाथलाई चन्दा उठाउन दिएको अधिकारै खारेज गर्‍यो ।

लामो समय चन्दा रकमको हरहिसाब नआएकाले समितिले समयमा लेखापरीक्षण गर्न पाएन । न आफ्नो प्रगति विवरण प्रकाशन गर्न पायो । समय घर्क्यो, तर ‘गुरागाईंसितको जनताको कटुता उत्तरोत्तर नबढोस् यसको झट्टैनै समाधान होओस् भनी प्रयत्न गर्नलागदा वार्षिक अधिवेशन समयमा हुन शकेन ।’ अन्त्यमा कायल भएर जगन्नाथ गुरागाईंका कारण भएको समस्याप्रति क्षमा माग्दै उनले ‘व्यक्तिगत हिसावबाट उठाइएका चन्दाका विवरणको उत्तर–दायित्व नलिई बचेको चलअचल सम्पत्ति मात्र जिम्मा लिएर यस समितिको संघटन भएकाले यसका कार्यकालमा जहां तक हुनशकेको व्यवस्था बाँधी आय–व्ययको विवरण र दाताहरूको नामावली तयार गरी जनता–जनार्दनका समक्ष’ समितिले ल्यायो ।

त्यसपछि सरकारी कार्यालयमा प्रतिवेदन बुझाएर अधिवेशन गरी संस्थाले नयाँ कार्यसमिति गठन गर्‍यो । उक्त संस्थाको २००५ को कार्यसमितिमा कोषराज उपाध्याय अध्यक्ष र गंगाधर पराजुली मन्त्री (सचिव) भएको समितिले प्रकाशन गरेको कार्य–विवरणबाट थाहा लाग्छ ।

यसरी समितिले आफ्नो एक महत्त्वपूर्ण सहयोगी/हस्ती जगन्नाथलाई गुमायो । उनले हिसाब नबुझाएको रकम निकै ठूलो छ । जुन खालको मौनता जगन्नाथले साधेका छन्, त्यसले कतै उनले चन्दाको ठूलै हिस्सा दमपच त पारेका थिएनन् भन्ने शंका उब्जिन्छ । रकम बुझाइसकेपछि सोको हिसाबकिताब बुझाउन कठिन नहुनुपर्ने हो । अथवा रसिद–भर्पाई यताउति परेको वा हराएकै भए पनि सो तथ्य बताएको भए समितिबाट उनी त्याज्य हुने थिएनन् । न उनी बनारसै छाडेर पलायन हुनुपर्ने थियो ।

महेशराज पन्तले मलाई बताएअनुसार, उहाँको संग्रहमा रहेको समितिको २०११–२०१२ सालको रिपोर्टमा जगन्नाथको नाउँ समितिको ‘सम्मानित सदस्य’ मा उल्लेख छ र उनको ठेगानामा ‘काशी’ मात्र लेखिएको छ । यसले उनी पछि फेरि बनारसै पुगेको हुन सक्ने संकेत गर्छ, यद्यपि अन्य सदस्यको जस्तो उनको ठेगानामा टोल इत्यादि उल्लेख छैन ।

सत्यतथ्य जे–जस्तो भए पनि समितिको रिपोर्टले जगन्नाथको इमानदारीमा नै ठूलो प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ । र, सोही कारण पनि उनी सार्वजनिक जीवनमा उस्तो सक्रिय नभई गुमनाम बसेका हुन सक्ने देखिएको छ । आउँदा दिनमा कसैले यस विषयमा अनुसन्धान गरे थप विवरण बाहिर आउला । अहिलेलाई भने समितिको प्रतिवेदन र अनुमानमै सन्तुष्ट रहनुको विकल्प रहेन ।

विद्या–धर्म–प्रचारिणी नेपाली–समितिले आफ्नो कार्य–विवरणमा सामेल गरेको ‘वस्तुस्थिति र विवशता’ जस्ताको तस्तै :

सं २००२ फा. १७ गतेदेखि नयाँ प्र.का.स.ले कार्यभार ग्रहण गरे पछि पं. जगन्नाथ गुरागाईंजीले आफ्नु दीर्घ अनुभव र कौशलको अनुरुप तत्तत्प्रान्तमा गएर चन्दा–संग्रहको काम गर्ने सदिच्छा प्रकट गर्नुभयो । पण्डितजीले लेखी प्रकाशित गर्नुभएको संक्षिप्त वृत्तान्त अनुसार वहााले नियुक्त गरेका आसाम–शिलाङ्गका खजाञ्चिहरुले यहाँ पठाएको १७०९१।।।–) धनको बेहोरा वहाँ सँग समितिले मागदा यो कुरा त अत्यावश्यक थियो, तर अघि आसाम शिलाङ्गमा काम गर्दाखेरिका कतिपय साथीहरु मोरङ्गमा हुनुहुन्छ, यस विषयमा वहाँहरूसँग परामर्श गरनू आवश्यक हुनाले पहिले मोरङ्गमा जान्छु र त्यहाँ उठन शकेको चन्दा समेत उठाई २ महिनाभित्रमा यहाँ आई केही दिन विश्राम गरेर मात्र आसाम–शिलाङ्गतर्फ गई सब कुरा बुझेर सो धनको बेहोरा लिएर समितिमा उपस्थित हूँला भन्नुभयो र चन्दा उठाउने अधिकार–पत्र लिएर सं. २००३ वैशाख २१ गते यहाँबाट मोरंगतर्फ जान्छु भनी हिँडनुभयो । पछि श्रावणमा विराटनगरबाट केही चन्दा उठनेभएको छ भन्ने आशयको एक पत्र समितिमा पठाउनुभयो, जसमा केही औषधिहरुको आवश्यकता पनि लेखनु भएको थियो । यहाँबाट पत्रको उत्तर र औषधिहरु पठाए पछि धेरै दिनसम्म वहाँले पत्र–व्यवहार गर्नुभएन ।

यता धर्मशालामा आउने आसाम–शिलांगका तीर्थयात्रीहरुले ‘पण्डित जगन्नाथ गुरागाई कहाँ हुनुहुन्छ ? वहाँले हाम्रा वस्तिहुँदो गएर छात्रावास धर्मशालाको काममा चन्दा दिने दाताहरुको नाम–ठेगाना छापिनेछ, धेरै–धेरै दिनेको त अझै फोटा, तैलचित्र, शालिकहरु राखिनेछन् भन्नुहुन्थ्यो, ख्वै यहाँ के के भएको छ ? कति कतिका फोटो, तैलचित्रहरु राखिए ? कस कसका नाम ठेगाना पुर्ख्यौलीहरु छापिए ?’ इत्यादि कुराको जिज्ञासा बराबर गर्न लागे । २ महिनामा आउँला भनी मोरङ्गतर्फ जानुभएको पं. गुरागाईजी यतिका दिनसम्म न आउनुभएकोले र आसाम–शिलाङ्गका जनताहरुलाई पनि समितिको उन्नतिको दृष्टिबाट चाँडै नै सन्तोष–जनक उत्तर दिन आवश्यक भएकोले तुरून्त काशीमै आउनुहोस् भनी पं. गुरागाईजीलाई समितिबाट बराबर पत्र जान थाल्यो । तर वहाँबाट केही जवाफ आएन । सं. २००४ आश्विन महिनामा समितिका उपसभापति पं. गङ्गाधरशास्त्री पराजुलीको धरानमा पं. गुरागाईजीसित भेट हुँदा आसाम–शिलाङ्गका यात्रीको भनाई र अरु सबै कुरा संझाए पछि हुन्छ त म १२।१५ दिनमा काशी आइपुग्नेछु भन्नुभएछ । आखीर आउनुभएन । यताबाट पत्र बराबर पठाइएकै थिए ।

अन्त्यमा केही नलागी गत आश्विन महिनामा वहाँलाई लिनै भनी समितिले प्र.का.स.का सदस्य पं. देवीप्रसादलाई खटाई पठायो । तर, वहाँले आउने कृपा गर्नुभएन । समितिकातर्फबाट गुरागाईंजीलाई दिएको चन्दा उठाउने अधिकार–पत्र मागदा अइले मसंग छैन अर्को साथिकहाँ छ भन्नुभएछ र वहाँसँग रहेका २ कापी साबुत (चन्दा न उठेका) रसीदबुक र वहाँद्वारा मु. गोविन्द बहादुर बरुवाल क्षत्री महोदयले लिई २१६३) चन्दा उठाइएको एक कापी रसीदबुक लिएर पं. देवीप्रसादजी फर्केर आउनुभयो ।

पं. गुरागाईजी आउनुहोला र वहाँद्वारा पुरानु धनको बेहोरा लिएर उसको समेत समावेश गरी सबैको चित्त बुझने किसिमले यस संस्थाको कार्यावली जनता समक्षमा प्रकाशित गरौंला भन्दा–भन्दैमा धेरै समय बीत्यो । पं. गुरागाई सितको जनताको कटुता उत्तरोत्तर न बढोस् यसको झट्टैनै समाधान होओस् भनी प्रयत्न गर्न लागदा वार्षिक अधिवेशन समयमा हुन शकेन ।

यतिसम्म भएको काम अव्यवस्था–ग्रस्त भएर विलीन हुन दिन अनुचित संझी अबदेखि पूर्ण व्यवस्था बाँधी यहीँबाट नै काम शुरू गरौं भन्ने विचारले पण्डित जगन्नाथ गुरागाईद्वारा व्यक्तिगत हिसावबाट उठाइएका चन्दाका विवरणको उत्तर–दायित्व न लिई बचेको चल अचल सम्पत्ति मात्र जिम्मा लिएर यस समितिको सङ्गटन भएकाले यसका कार्यकालमा जहाँ तक हुनशकेको व्यवस्था बाँधी आय–व्ययको विवरण र दाताहरुको नामावली तयार गरी जनता–जनार्दनका समक्षमा उपस्थित गराइएको छ । पछि पनि व्यवस्थित रुपले नै गराइने छ । यो बाहेक यस बारेमा समितिसँग अरू केही साधन नभएकोले हार्दिक सहानुभूतिका साथ यही यथार्थ निवेदन गरेर आसाम–शिलाङ्गका दाताहरूका सौजन्यता–पूर्ण उदारताको निमित्त समिति कृतज्ञता प्रकट गर्छ ।

२ महिनामा आउँछु भनी जानुभएको पं. गुरागाईजीले आज सम्म न आई बीचैबाट समितिलाई अनुचित बोझा बोकाउने चेष्टा गर्नुभएकोले अव्यवस्थाको शङ्ढा भई समितिले अबदेखि पण्डित जगन्नाथ उपाध्याय गुरागाईलाई चन्दा उठाउने अधिकारबाट वञ्चित गरेको छ । यस बीचमा जो सज्जनले वहाँलाई चन्दा दिनुभएको होला उसको सप्रमाण सूचना समितिलाई दिनु भएमा वेश हुनेछ । आरम्भदेखिनै पवित्र उद्देश्य राखी आसाम–शिलाङ्गका पहाड जङ्गलमा नाना प्रकारका कष्ट झेली अनुकरणीय आदर्श उपस्थित गर्ने व्यक्तिका बारेमा यति लामो वक्तव्य निकाली जनताका समक्षमा राखन बाध्य हुनु पर्दा समितिलाई ठूलो खेद छ ।

अझै पण्डित जगन्नाथ गुरागाईजीले समुचित कारण दर्शाई काशीमा आएर जनताको चित्त बुझने गरी सब व्यवहार मिलाई देखाउने कृपा गर्न सक्नुभएमा हामी सबैलाई अपार हर्ष प्राप्त हुने छ ।

(विद्या–धर्म–प्रचारिणी नेपाली–समिति, काशीको कार्य–विवरण, २००५ बाट)

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ ११:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको पूर्वको इतिहास

‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह’ मा संकलित सामग्री पढ्दा थाहा हुन्छ– पूर्वको इतिहास सुब्बाहरुको तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको थियो । यो किताब हिजोको गोर्खाली र लिम्बूहरुको साझेदारी शासनको एक दस्तावेज हो । नेपाल बन्न लिम्बूहरुको कति भूमिका थियो ? त्यो जान्न किताब पढ्नुपर्छ । 
अर्जुनबाबु माबुहाङ

लेखक भगिराज इङ्नामको किताब ‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह (संवत् १७१९–२०२०)’ ले २०७७ सालको मदन पुरस्कार पाएको छ । इङ्नामले सात वर्षभन्दा बढी समय खर्चिई ऐतिहासिक सामग्री संकलन गरेर ९१६ पृष्ठको यो किताब तयार गरेका हुन् ।

किताबका लागि उनी लिम्बुवानका पुराना बस्तीहरू तमोरखोला, याङवरक, आठराई, पाँचथर, छथर, चौबिस, मिक्लाजुङलगायत डुलेका छन् । अदौमा सुब्बाहरूका डेली, पेटारो, तोङ्बाका ढुङ्ग्रो र घ्याम्पोका कागजात खोतलेका छन् । मौजुदा सरकारी अड्डाका ढड्डा पल्टाएका छन् । राष्ट्रिय अभिलेखालय, त्रिवि पुस्तकालय, केशर पुस्तकालय सबै चहारेका छन् ।

पुस्तकमा एक स्याहामोहर र ७८ वटा सक्कल लालमोहर छन् । सेनकालका स्याहामोहर, शाहकालका लालमोहर र कस्य–पत्र, रुक्का, राणाकालदेखिका इस्तिहार, अर्जी–पत्र संकलन गरी पुस्तकलाई तीन खण्डमा बाँडिएको छ । लेखकले ऐतिहासिक सामग्रीको लिप्यन्तरण, अनुवाद र सरलीकरण पाठकले बुझ्ने गरी गरिदिएका छन्, कागजातको सक्कल–नक्कल दुरुस्त उतारेका छन्, पुस्तकमा संकलित कागजपत्र अध्ययन गर्न सजिलो होस् भनेर शब्दार्थ पनि राखिदिएका छन् ।

पुस्तकमा विसं १८१४ को कामदत्त सेनको सक्कल स्याहामोहर छापिएको छ । स्याहामोहरमा चौबिस बुढीमोरङका इवा लिम्बूका पूर्खा महश्रावुहाङ रायलगायतका लिम्बूहरूलाई सेन राजाहरूले खान्की/जागिरबापत जमिन दिएका छन् । यो ऐतिहासिक सामग्रीको स्रोतव्यक्तिद्वय साँगुरीगढी बुढीमोरङका केबि इवाहाङ र देव इवाहाङ हुन् । लेखकले भरत तुङघङ (दिवंगत) र राजकुमार दिक्पाललाई स्रोतव्यक्ति राख्दै शाहकालीन १८३९ को कस्य रुक्का छापेका छन् । रुक्कामा छथरका खजुम लिम्बूलाई सेन हिन्दुपतिहरूले नगरा निसान प्रदान गरिएको लेखिएको छ ।

लेखकले पुस्तकमा सेन, शाह र राणाहरूले सुबाङ्गी प्रथा चलाएकाले लिम्बूहरूको जातीय स्वामित्वमा भएको माटो किपट खोसिएको धारणा राखेका छन् । सेनकालमै सुबाङ्गी प्रथा चलेकामा शाहकालमा आएर विसं १८३७ देखि ६० रुपैयाँ साल–बसाल सिर्तो बुझाउने गरी सुबाङ्गी प्रथाले निरन्तरता पायो । विसं १८८४/८५ पछि ३० रुपैयाँ उठ्ती हुने साठी मुरी माटो किपट सरकारमा चढाए सुब्बा, १५ रुपैयाँ उठ्ती हुने तीस मुरी किपट सरकारमा चढाए राई र मझिया पद दिने नियम अख्तियार गरियो । यसरी किपट भूमिलाई खण्डीकरण गरियो । लेखकले विसं १८६७ मा आठराई र छथर थुममा सात जना सुब्बा भएकामा किपट उन्मूलन हुँदासम्म ८०४ जना सुब्बा र राईगिरि (फुटी सुब्बा) भएको बढो रोचक तथ्य राखेका छन् ।

सेनहरूको सम्पर्कमा लिम्बूहरू आएपछि दशलिम्बूले ‘नगरा निसान’ लाई विश्वास र शक्तिको प्रतीक मानेर आफ्नो रैथाने दुबोढुंगोले न्याय दिने परम्परागत प्रथागत कानुनलाई बिर्संदै गएको कागजातले स्पष्ट पार्छ । गोर्खालीहरूले लिम्बूका प्रथागत परम्परामा रोक लगाउँदै आएको विषयलाई लेखकले औंल्याएका छन् । शाहहरूले थुमथुमका लिम्बूलाई गरिदिएको मोहरहरूमा सुब्बालाई विसं १८४३ देखि गौवध गर्न निषेध गरे । विसं १८६६ देखि छोरीको सोत खान, सानीआमा र भाउजू बेहोर्न रोक लगाए । विसं १८९७ को कागजमा स्मृति मान्ने वा हिन्दु धर्म मान्ने लिम्बूहरूलाई चन्द्रायण पर्दा (भूलचुकमा ‘तल्ला जात’ कालाई करणी) हिन्दू पण्डितबाट चोख्याएपछि हुने तर नीतिमा (परम्परागत मुन्धुम मान्ने) लाग्ने लिम्बूहरूले चन्द्रायण परे भने सरकारलाई खेत बुझाउनुपर्ने कानुन बनाउनुले हिन्दु धर्ममा लाग्न लिम्बूहरूलाई हौस्याएको देखिन्छ । विसं १९९० मा ताप्लेजुङमा धान नाचमा रोक लगाएर परम्परागत संस्कृतिमा बन्देज गरिएको थियो ।

लेखकले लिम्बूहरूको पहिचानका हकमा सावा येहाङका सन्तान भनी लिम्बूहरूको सामाजिक/मौखिक इतिहास मुन्धुमलाई आधार मानेका छन् । उनले गोर्खालीहरूले याक्थुङबा लिम्बूहरूलाई ‘तुत्त तुम्याङहाङ याक्थुङहाङ’ भनेको, तर पछिल्लो समयमा हिन्दूहरूले नै ‘किरात’ भनेको स्पष्ट तर्क अगाडि सारेका छन् ।

सेन, साह, राणाकालीन कागजातमा ‘दशलिम्बू’ नामक न्यायिक संस्था बारम्बार उल्लेख भएको छ । इतिहासमा ‘दशलिम्बू’ को प्रादुर्भाव कसरी भयो भन्नेमा लेखकले चासो राखेको देखिन्छ । लेखकले ‘दशलिम्बू’ का बारेमा चेम्जोङको मतलाई उद्धृत गर्दै शाहकालीन लिम्बूसरदारहरूलाई ‘दशलिम्बू’ भन्न खोजेको बुझिन्छ । इडेन भान्सिटार्टको पुस्तक ‘नोट्स अन नेपाल’ (सन् १८९६/१९९२ पृष्ठ १३९–४१) अनुसार, तमोरखोलामा सामलुप्ली साम्बाहाङ तमोरखोला यक/गढी, तेह्रथरमा ताप्पेसो पेरुङहाङ थाला यक, आठराईमा थकथकसो आङबोहाङले पोमाजोङ यक, फेदापमा सेनसेनगुम फेदापहाङले पोक्लाबाङ यक, याङवरकमा थिन्दोलुङ खो ? याहाङ हस्तपुर यक, मिवाखोलामा सिसियेन सिरेङ मेरिङदेन यक, पाँचथरमा इङासोपापोहाङ यासोक, फेदेन यक, छथरमा ताक्लुङ खजुमहाङ चाम्लिङ चिम्लिङ यक, चौबिसमा सोइयाक लादोहाङ साँगुरी यक र चारखोलामा इमेहाङ आङदाङ यक बनाएर राज्य गरे । यिनै सरदारहरूलाई भान्सिटार्टले ‘दशलिम्बू’ भने । इतिहासकार इमानसिं चेम्जोङ र भान्सिटार्टको मत मिल्छ । विसं १८८९ देखि टिपोट गरिँदै ल्याइएको अम्लाबुङ पाँचथरका अम्बिकाप्रसाद आङदेम्बेसँग भएको लिम्बू भाषामा लेखिएको कागजमा दशलिम्बूहरूको नाम र यक/थातथलो भान्सिटार्टको टिपोटसँग मिल्छ । हज्सन पाण्डुलिपिमा पनि दशलिम्बूको चर्चा छ । हज्सन पाण्डुलिपिका खण्ड र पत्रैपिच्छे दशलिम्बूका थातथला र थरहरू फरकफरक देखिन्छन् ।

शाहकालीन लिम्बू सरदारहरूलाई नै हिजोका ‘दशलिम्बू’ भनेर ठम्याउन त गाह्रो छ । विसं २०२२ मा प्रकाशित योगी नरहरिनाथको पुस्तक ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह’ को पृष्ठ संख्या ४५७/५८ मा पृथ्वीनारायण शाहकालमा लिम्बू सरदारहरू १२ जना देखिन्छन् । मोरोङ–विजयपुरमा बुद्घिकर्ण राय, चौबिसमा जमुन राय, पाँचथरमा फुङ राय, आठराईमा श्रीजङ राय, फेदापमा आतहाङ राय, याङवरकमा योङया राय, तमरखोलामा सुभवन्त राय, मेवाखोलामा रैनसिङ राय, मैवाखोलामा श्रीदेव राय, छथरमा आसदेव राय, चैनपुरमा हर्षमुखी राय, अरुणमा सुनुहाङ राय थिए । चौबिसका जमुन राय, पाँचथरका फुङ राय, आठराईका श्रीजङ राय, फेदापका आतहाङ राय, तमोरखोलाका सुभवन्त राय, मेवाखोलाका रैनसिङ राय, मैवाखोलाका श्रीदेउ राय गोर्खातिर लागेका थिए । बुद्घिकर्ण रायको हत्या गोर्खालीले गरेका थिए । छथरका आसदेव राय, चैनपुरका हर्षमुखी राय, याङवरकका योङया राय, अरुणका सुनुहाङ राय भागेर सिक्किम पुगे । यसभित्र अरुणका सुनुहाङ भोजपुर हतुवागढीका खम्बू हुन् । त्यस्तै हर्षमुखी वाना, लिङलिङका इयकहाङ थरी याक्खाका पुर्खा हुन् ।

सन् १९०८ मा सिक्किमका महाराजा थुतोव नामग्याल र माहारानी येशे डोल्माले बाइन्डिङमा ल्याएको ‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ पुस्तकको पृष्ठ ५१ मा गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किम युद्घमा जसमुखा, योङयाहाङ, आशदेउ, सुनुहाङ चोङ/लिम्बूरूले सिक्किमलाई साथ दिएको देखिन्छ । वास्तवमा इतिहासको कुन कालखण्डलाई ‘दशलिम्बू’ ठम्याउनुपर्ने हो खोजको विषय बनेको छ ।

लेखकले औंल्याउन खोजेको जयकर्ण र जसमुखी एउटै पात्र होइनन् । जयकर्ण मैवाखोला थुमका वर्तमान फागोवनेमका पुर्खा हुन् । विसं १८४१ को कागजमा रणबहादुर शाहलाई गजदल रायका बारेमा पत्र पठाउने लिम्बू सुब्बाहरूमा देव राय, सुनगोन्धा राय, सैनन्द राय र जयकर्ण रायको नाम पनि परेको छ । लेखककै दस्तावेजभित्र विसं १८४३ को कागजमा जसमुषां/जसमुखीको नाम परेको छ । जसमुखी संखुवासभा वाना, लिङलिङका इयकहाङ याक्खाका पुर्खा हुनुपर्छ । हज्सन पाण्डुलिपिको खण्ड ८५ को पृष्ठ १३०/३१ मा अरुणपारका वलिङहाङ उलिङहाङहाङलगायतका खम्बूहरूले गोर्खालीसँग लड्न अरुणवारिका पुत्लुङहाङ देवानका पुर्खा पुत्लुङहाङ, इयकहाङ याक्खाका पुर्खा इयकहाङ र फागोवनेम लिम्बूका पुर्खा जयकर्ण र चतुरभद्रलगायतका लिम्बूहरूलाई सहयोग मागेको देखिन्छ ।

लेखकले योगी नरहरिनाथको ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह’ पुस्तकमा छापिएको संवत् १८१४ को स्याहामोहरलाई उद्धृत गर्दै लिम्बूहरूलाई सेनकालमा नै ‘दशलिम्बू’ भनिएको तथ्य प्रस्तुत गरेका छन् । यो स्याहामोहरको सक्कल छायाप्रति डिजिटल लिंकहरूमा भेटिएकाले मोहरमा प्रयोग गरिएको छाप भने सेनहरूको होइन । योगी नरहरिनाथको संकलनमा परेका गोर्खा भोट–चीनको सन्धि विग्रहिक पत्रसँग उक्त मोहर रुजु गर्ने हो भने मोहरमा परेका छाप, अक्षर/सही, भोट–तिब्बतीहरूको जस्तो देखिन्छ । मोहरका अक्षरहरू देवनागरीमा छन् । शब्दहरू भने फारसी छन् । लवज मैथिलमा छ । उक्त स्याहामोहरमा विजयपुरका लागि भोट–तिब्बत र सिक्किमका प्रतिनिधिहरूको दस्तखत हुन सक्छ ।

क्लेमेन्ट्स रोर्बट मारखामले सन् १८७६ मा ब्रिटिसहरूको तिब्बतसँगको मिसनलाई लिएर ‘न्यारेटिभ्स अफ द मिसन अफ जर्ज बोग्ले टु टिबेट एन्ड अफ द जर्नी अफ थोमस म्यानिङ टु ल्हासा’ नामक पुस्तक प्रकाशनमा ल्याए । उक्त पुस्तकको पृष्ठ १५७ मा ब्रिटिसकालीन बेंगलका गभर्नर वारेन हेस्टिङले आफ्ना दूत बनाएर जर्ज बोग्लेलाई तिब्बत पठाएको र बोग्लेले तिब्बतमा लामाहरूलाई भेट्ने क्रममा गोर्खाली राजाले आफूले धपाएका विजयपुरका किरात राजा डेमोजोङ (सिक्किम) हुँदै पुर्निया पुगेको आफ्ना वकिलहरूमार्फत तिब्बतका लामाहरूलाई जानकारी गराएको लेखेका छन् । त्यस्तै ‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ पुस्तकको पृष्ठ ४२ मा सिक्किमका राजालाई भेट्न भोतिकर्ण (बुद्घिकर्ण) र तिब्बतका प्रतिनिधि नालुङदिङ खर्बा सिक्किम पुगेको चर्चा छ । विजयपुरका सेन राजाका दिवान, चौताराहरूको सिक्किम र तिब्बतसँग सुमधुर सम्बन्ध थियो । अरुणवारिका लिम्बुवान क्षेत्रका लिम्बूहरूमाथि सेनहरूको भन्दा सिक्किमका भोटियाहरूको पक्कड थियो । लिम्बू दिवान/चौतारियाहरू सिक्किमबाट परिचालित हुन्थे ।

फ्रान्सिस बुकानन् हामिल्टनले सन् (१८१९/१९८६) मा प्रकाशनमा ल्याएको ‘एन अकाउन्ट अफ किङडम अफ नेपाल’ पुस्तकको पृष्ठ १४० मा विजयपुरका दिवान बुद्घिकर्णले सिक्किमका भोटियाहरू ल्याएर आफ्ना राजा कामदत्त सेनको हत्या गरेको लेखिएको छ । सिक्किमको शासनको सबै बागडोर तिब्बतका लामाहरूले लिएको देखिन्छ । इतिहासकार इमानसिं चेम्जोङको संकलनमा सन् १९४८ मा प्रकाशित पुस्तक ‘किरात इतिहास’ को पृष्ठ ५२–५३ मा दलाई लामाले हाल तेह्रथुम फेदापका लिम्बूहरूलाई दिएको स्याहामोहर नै छापेका छन् । विसं २०६६ मा पाँचथर अम्लाबुङका अम्बिकाप्रसाद आङदेम्बेको संकलनमा प्रकाशन गरिएको ‘लिम्बूको संक्षिप्त इतिहास तथा आङदेम्बे वंशावली’ पुस्तकको पृष्ठ १७५ मा पनि तिब्बती स्याहामोहर छापिएको छ । मोहरमा के लेखिएको छ, अध्ययन हुन बाँकी छ ।

पुस्तकलाई किपट व्यवस्थामा मात्र सीमित गर्नु हुन्न । पुस्तकमा गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किम र भोट युद्घसम्बन्धी थुप्रै कागजात परेका छन् । इतिहास प्रधान त्रैमासिक पत्रिका ‘पूर्णिमा’ पूर्णांक ५८ मा छापिएका रणबहादुर शाहकालीन लालमोहरहरूमा पूर्वको इतिहासबारे चर्चा छ । रणबहादुर शाहले पूर्वको लडाइँमा खटिएका जोगनारायण मल्लसँग आदान–प्रदान भएको पत्रमा ‘उप्रान्त सुषिमको अघिको पुरानु काजि र नया काजिको लडाई भइरहेछ नया काजिको छोरो १ लडाइमा पर्‍यो पुराना काजिले धर्माकन कमायको रहेछ र धर्माको फौज उठाई सुषिमाथि चढाई राखेछ तस्तो देषता भोट्याले लिम्बूकन बहुतै दुष दिन लागेछ र तमोरवार गोर्षाको सेमाना गर्छु भोट्या हान्छु काज परिआया गुहार पनि दिया भनि लिम्बुहरू भन्न आया’, ‘लिम्बू श्रृग्याहरू मिल्न आउंछन’, ‘सांभा सिरिंले फेदाववाट पनि गुहार मागि पठायो’, ‘चौदण्डी चयेनपुर पुग्या हुन सुब्बाहरूका सम्मतले ज्या परि आउला सो काज गर’ जस्ता वाक्य परेका छन् । पत्रमा लेखिएका व्यहोराहरूमा सिक्किमको दरबारमा काजीहरूबीच झगडा भएको उल्लेख गरिएको छ ।

‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ को पृष्ठ ३९ अनुसार सिक्किमका चौथा माहाराजा गुर्मेद नामग्याल सन् १७३३ निसन्तान भइ मरे । उनको गर्भ साँगा छोलिङ गुम्बाका भिक्षुणी नेर गादेनको पेटमा थियो । नमग्याल फुन्छोको जन्म भयो । राजाको मृत्यु भएपछि भोटे काजी टाम्डिङ ग्याल्पो र उनका भाइहरू शक्तिमा आए । उनले भिक्षुणीको सन्तानलाई राजकुमारका रूपमा अस्वीकार गरे । अर्का लाप्चा काजीले भने जसका पेटमा भए पनि राजाको गर्भ नामग्याल फुन्छो नै हुन यिनलाई नै राजा बनाउनुपर्छ भनेर नाबालक राजालाई लिएर उनी दार्जिलिङ नजिक सिन्चेल पुगे । पछि उनलाई करवाङका छोरा युग नाम्चाका साथ भुटान पनि लगियो । यही विषयमा सिक्किममा काजीहरूबीच दशकौंसम्म झगडा भइरह्यो । लालमोहरअनुसार, उतिबेला लिम्बूहरू भने लाप्चा काजीका पक्षमा उभिए । लिम्बूमाथि ज्यादती गरियो र यसकारण तमोरखोलावारिका वर्तमान ताप्लेजुङ साँबा, सिरेङ, तेह्रथुम फेदापका लिम्बूहरू भोटेहरूसँग चिढिन थालेको देखिन्छ । जब गोर्खालीले अरुण तरे अनि तमोरवारिका लिम्बूहरू गोर्खालीसँग मिल्न आए ।

गोर्खालीहरूले पनि पूर्व खटिएका आफ्ना सरदारहरूलाई सुब्बाहरूले जे भन्छन् उही गर्नू भनेर पत्रमा लेखिएकाले पूर्वको गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किमको लडाइँमा लिम्बूहरूको मुख्य भूमिका रहेको देखिन्छ । लडाइँको सुरुआतमा भोटे र लिम्बूहरू एक भएर लडे । पछि

गोर्खाली र लिम्बू मिलेर सिक्किम–भोटविरुद्घ लडे । लिम्बू सुब्बाका तागतले गोर्खालीहरूले टिस्टामा खुँडा पखालेका थिए । गोर्खा सिक्किमका लडाइँमा लिम्बूहरू तिउरे बेघा, बलगाङ सेलिङलगायत थुप्रै लिम्बूहरूले शहादत प्राप्त गरेका थिए । यसमा खोज–अनुसन्धान आवश्यक छ । सिक्किमलाई अंग्रेजले सहयोग गरेपछि नेपालको सिमाना मेची खोलासम्म आएर साँगुरियो । भोट, मधेस युद्घमा लिम्बू र याक्खा जातिको पराक्रम देखेर खुसी भएका जंगबहादुर राणाले लिम्बू र याक्खा जातिलाई नमासिने मतवाली जाति कायम गर्दै विसं १९१७ मा लालमोहर जारी गरेका थिए ।

शिरमा ‘लालमोहोर सरकार’, पेटबोलीमा ‘कस्यपत्रम’ लेखेका कागज पनि भेटिएका छन् । मोहरहरू भनेका अधिकारसहितका पत्रहरू नै हुन् । पत्रमा कालो छाप भएका स्याहामोहर र रातो छाप भएको स्याहामोहर नै हुन् । तिब्बती लामा, सेन, गोर्खा, राणाहरूको राजकाज पत्रमार्फत नै हुन्थ्यो । संकलित सामग्री पढ्दा थाहा हुन्छ– पूर्वको इतिहास सुब्बाहरूको तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको थियो ।

यो पुस्तक हिजोको गोर्खाली र लिम्बूहरूको साझेदारी शासनको दस्तावेज हो । नेपाल बन्न लिम्बुहरूको कति भूमिका थियो भनेर जान्नका लागि पनि यो पुस्तक अध्ययन गर्नैपर्छ । हालसम्म लेखन–संकलनमा आएका पूर्वका इतिहासका अक्षर/शब्दहरूमा भगिराज इङ्नामले संकलन गरेको ‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह’ का सामग्री नघुसाउने/नथप्ने हो भने नेपालको इतिहासै अपुरो हुन्छ ।

(इतिहास अध्येता माबुहाङ लालीगुराँस नगरपालिका तेह्रथुमका मेयर हुन् ।)

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ ११:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×