भुइँतला : डेरा–संसारको पाताललोक- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भुइँतला : डेरा–संसारको पाताललोक

मलाई घर र डेराको भेद थाहा थिएन । ‘डेरा’ शब्द त हाम्रो घरमा आजसम्म पनि नौलो छ । त्यसको सट्टा हामी ‘किरायाको घर’ भन्छौं । ‘किरायाको घर’ भन्दा त्यसको ‘घर’ शब्दले मलाई डेराको परायापन बिर्साइदिएको हुन सक्छ । वा ‘घर’ को भ्रम पलाइदिएको हुन सक्छ । त्यसैले मैले आफूसित नेपालगन्जबाट लुगाभन्दा ज्यादा बाल्यकाल गुटमुट्याएर ल्याएँ ।
शिवानीसिंह थारू

काठमाडौँ — मध्यमवर्गीय दुःखहरू शास्त्रीय अर्थमा बुझिएको ‘दुःख’ को कोटीमा पर्दैनन् । त्यसैले सायद नेपाली साहित्यमा मध्यमवर्गीय दुःखका ‘दुःखभरि’ कहानी भेटिँदैन । मध्यमवर्गीयका कथा ध्रुवचन्द्र गौतमले नै धेरै लेखेका छन्, त्यो पनि व्यङ्ग्यात्मक ध्वनिमा । सायद मध्यमवर्गीयहरूको दुःखजिलो हास्य र व्यङ्ग्यमै ठीक सुनिने गर्छ । यसो हो भने यसको सौन्दर्य पनि यही हो र दुःखान्त पनि । खैर, त्यही सही !     


यो कथन काठमान्डुमा भाडामा बस्ने डेरावालमा समर्पित । डेरा प्रायः भुइँतलामै पाइने हुनाले संसारका सबै भुइँतलेहरूमा अर्पित ।

तर, काठमान्डुको डेरा हिजोआज ‘फ्ल्याट’ भएको छ । र, धेरैले डेरालाई ‘फ्ल्याट’ भनेको सुन्दा, म सुविधायुक्त बसाइको अनुमान लगाउन थाल्छु । जस्तो ‘फ्ल्याट’ धनी ‘भलाद्मी दाइ’ हुनन् वा ‘मिलनसार दिदी’ । फ्ल्याटेहरूका लागि बिजुलीको सबमिटर राखिएको होला । नराखे पनि आफूले तिरेजत्तिकै प्रत्येक युनिटको पैसा लिने होलान् । पानीको बाँडफाँट व्यवस्थित बनाइएको होला । हरेक वर्ष पैसा बढाएर भाडा आतंक मच्चाइँदैन । यसो गर, उसो नगर भन्दै बसाइजन्य टिप्पणी गरिराखिइँदैन । फलामे गेटको हरेक कुइँयऽऽ मा घरबेटीको माथ्लो तलाको पर्दा चलमलाउन थाल्दैन । घरबेटीको चियोले आफूलाई अस्वाभाविक बनाइरहे पनि स्वाभाविक भएको नाटक गरिराख्न पर्दैन ।

ए हउ ! ‘फ्ल्याट’ पो त !

डेरा कसरी ‘फ्ल्याट’ मा परिणत भयो वा हुँदै छ ! समाजशास्त्रीय अध्ययनभन्दा समाजशास्त्रीय आँखाले हेर्दा यस्तो देखिन आउँछ । विसं २०५८ मा माओवादी ‘जनयुद्ध’ उत्कर्षमा पुग्यो । चरम द्वन्द्वकालताका काठमान्डुमा बसाइँसराइँ व्यापक भयो । रिङरोडभन्दा बाहिर बसाइ फैलिन थाल्यो । हेर्दाहेर्दै चक्रपथको घेराबाहिर नयाँ काठमान्डु बिस्तार भयो । बाहिरकाहरू त्यहाँ थपिए नै, भित्री काठमान्डुको साँघुरो हुँदै गएको गल्ली र चोकमा बस्नेहरू पनि आकर्षित भए । त्यताका जग्गा तुलनात्मक रूपमा सस्तो हुने नै भयो । यही मौका छोपी त्यसमै थपिए काठमान्डुमा वर्षौंवर्ष भाडामा बसिआएका डेरावाल पनि ।

अब भने बनिरहेका धेरैजसो घर बंगलाभन्दा फ्ल्याट शैलीमा बन्न थाले । यसबीच काठमान्डुमा वर्षौवर्ष भाडागरी बस्ने डेरावाल र डेरालाई आयस्रोत बनाएका घरपति वर्गले बुझिसकेका थिए, राजधानीमा डेराको उच्च माग । यसले गर्दा डेराप्रति व्यापारिक सोचमा परिवर्तन आयो । नयाँ बनिरहेका घरमा दुईतीन तलासम्म फ्ल्याटैफ्ल्याट थपिन थालिए । प्रत्येकमा एक परिवारलाई हुने र सबैभन्दा माथिल्लो फ्ल्याटमा आफू बस्ने ।

डेरालाई भरपर्दो व्यापारको रूपमा हेर्न थालेपछि यसप्रतिको रवैयामा पनि परिवर्तन आयो । डेरावाललाई गर्ने व्यवहार, दिइने सुविधा, बढाउने भाडामा समझदारी अपनाउन थालियो । यसरी डेरा ‘फ्ल्याट’ मा परिणत हुँदै गयो । यसो भन्दा योचाहिं भन्न खोजेको होइन, भाडावालको डेराजन्य समस्या सबै छुमन्तर भयो । एउटै घरको बीचको तला र भुइँतलाको बसाइ एकै हुने गर्दैन भने सबै डेरावालको अनुभव कसरी सामान्यीकरण गर्नु ! यत्तिचाहिं हो, बसाइ चित्त नबुझे विकल्पहरू ‘टु बेडरुम विथ किचन’ सहित स्वागत गर्न तयार छन् । फ्ल्याट सार्ने झमेला एक छिन बिर्सिदिए, ‘घर खाली छ ?’ भन्दै आजभोलि काठमान्डुमा भौंतारिनु पर्दैन ।

तर, विसं २०३८ मा यस्तो थिएन । यही साल नै किन भनेर गम्नुहोला । यसकारण किनकि ०३८ सालमा नेपालगन्जबाट एकजोडी तराईली काठमान्डु आएका थिए । ती जोडी मेरा आमा–बा थिए । आमाले आफूसँगै तराई बोकेर आएकी थिइन् । जुटका बोरामा चामल, चामलको बोरामा गुलाबी रङले लेखिएका नाम, माटोको भुड्कीमा खटाई, आँपको काठले बनेको चटनी कुट्ने डोकनी, सखुवाको बिँड भएको हँसिया, टुक्रुक्क बस्न परालको बेढ्ना, लुगा झुन्ड्याउन डोरी र डोरीकै खटोली, ठटेरन टोलमा बनाइएका टिनका बाकस ।

डोकनी, खटोली र टिनका बाकसहरू अहिले पनि छन् । बाँकीको तराई डेरा सर्दासर्दै भुलिएर, छाडिएर, थन्किएर काठमान्डुको काठमान्डुपनमा मिसिन पुग्यो । र, हामीमा झल्किन थाल्यो – ‘तराईमान्डु’ पन !

यसरी नै पूर्व, पश्चिम र मध्यमाञ्चल पहाडका पहाडीहरूले आफूसँग उतैको पहाडीपन ल्याउँदा हुन् । मधेसीहरूले मधेसको सुनौलोपन र हिमालीहरूले स्फटिकपन मिसाउँदा हुन् । काठमान्डुको मुटुमा उतैको ढुकढुकी जोड्दा हुन् । यसरी नै एउटा राजधानीले आफ्नो चरित्र पाउँदो हो । विभिन्न भाषाका लय र तानले राजधानीय सोनाटा बन्दो हो, सांस्कृतिक कोलाज खिचिँदो हो ।

०३८ सालमा आमा–बासँगै म काठमान्डु आउन पाइनँ । ०३९ सालको फागुनमा मात्र म काठमान्डु ल्याइएँ । रात्रिबसमा नारायणघाट आइपुग्दा रातको एक बजिरहेको थियो । र, यता सिमसिम पानी परिरहेको थियो । नारायणी पुल तयार हुँदै थियो, पुरा भइसकेको थिएन । त्यसैले काठमान्डु पुग्न नारायणीपारी फेरि अर्को बस फेर्नुपर्थ्यो । वारिबाट पारि रोकिराखेको अर्को बससम्म पुग्न पटला डुंगा चल्थ्यो । मामाको काँधमा म लोलाइरहेकी थिएँ । जब थाहा भयो पटलामा चढेर नदी पार गर्ने कुरा, म रोमाञ्चित भएँ । आफूलाई काँधबाट तल झारिदिन भनें । सिमसिम पानीमा रुझ्दै नदी तर्न पालो पर्खिरहँदा म उत्साहित नै थिएँ । जसै डुंगामा चढेर नदी तर्न थालियो, हामीबाट टाढा हुँदै गयो नेपालगन्जको बस । बगरमा रोकिराखेको त्यो बस रित्तोरित्तो एकातिर लच्किएर उभिएको थियो । बगरमा ठड्याइएको थियो काठको पोलमा बत्ती । त्यसको पित्तले प्रकाशमा हामी आएको बस परित्यक्त लागिरहेको थियो । बसबाट टाढिँदै जाँदा बल्ल पो नेपालगन्ज छुट्दै गइरहेको भान भयो । निन्याउरिएको बसको साह्रो माया लाग्यो । त्यो न्यास्रो काठमान्डु बसेको धेरै वर्षसम्म मनमै धुम्मिरह्यो । सायद अन्तरआत्मालाई बोध भइसकेको थियो, अबको बसाइ ‘घर’ होइन डेरैडेरा भौंतारिन लेखेको छ । त्यो पनि वर्षौंवर्ष होइन, दशकौंसम्म !

स्यानैमा यहाँ ल्याइएको हुनाले मलाई घर र डेराको भेद थाहा थिएन । ‘डेरा’ शब्द त हाम्रो घरमा आजसम्म पनि नौलो छ । त्यसको सट्टा हामी ‘किरायाको घर’ भन्छौं । ‘किरायाको घर’ भन्दा त्यसको ‘घर’ शब्दले मलाई डेराको परायापन बिर्साइदिएको हुन सक्छ । वा ‘घर’ को भ्रम पलाइदिएको हुन सक्छ । त्यसैले मैले आफूसित नेपालगन्जबाट लुगाभन्दा ज्यादा बाल्यकाल गुटमुट्याएर ल्याएँ ।

घसियारिनहरूले बनाएको कपडाको गुड्डागुडिया र कुम्हारन टोलको माटोको चकिया (जाँतो) लडिया (गोरुगाडा) ल्याएकी थिएँ । बस् मलाई काठमान्डु पुगेर ‘किरायाको घर’ भएको टोलको पर्खाइ थियो । किनभने बाल्यकाल एउटा रमाइलो टोलबिना अपुरो हुन्छ । मलाई के थाहा डेरामा बस्नेहरूको आफ्नो भन्ने टोल हुँदैन । जता गए पनि ऊ आफैंमा सिंगो टापु भएर एक्लिरहेको हुन्छ ।

काठमान्डुमा आजसम्म मैले तीन किसिमका डेरावाललाई नजिकबाट अनुभूत गरेको छु । डेरामा संघर्ष गरी बालबच्चा पढाइरहेका दम्पती, ‘कोठा’ मा दुःखम–सुखम गरी पढ्ने त्रि.वीका किर्तिपुरे विद्यार्थी र डेरैडेरामा हुर्केका केटाकेटी । पहिलो र दोस्रो किसिमको डेरावाल जिन्दगी धेरथोर लेखिँदै आएको छ । कहिले चियागफ त कहिले दारुगममा पोखिइँदै पनि आएको छ । तर, केटाकेटीको डेरा जिन्दगी कसैले ख्याल गरेको छ ? डेरैडेरामा हुर्केर वयस्क बनेका मान्छेको मनस्थिति एउटा ‘स्पेस’ लाई लिएर कस्तो हुन्छ थाहा छ ?

सुरु हुन्छ खेल्ने ‘स्पेस’ को अभावबाट ।

हुन त आजभोलिको बाल्यकाल मोबाइलको स्क्रिनमा हुर्किराखेको छ । केटाकेटी चाहे बंगलावाल हुन् वा एककोठे डेरावाल, मोबाइल गेममै जड भएको देख्दा लाग्छ, यो पुस्तालाई खेल्ने ठाउँको अभावसित खासै गुनासो छैन । गेमको रोबोटलाई उछिन्न आफैँ अर्धमानव हुँदै गएको देख्दा लाग्छ, उनीहरूको बाल्यकाललाई ‘बाल्यकाल २.०’ भन्दा हुन्छ ।

यसो हुँदैमा डेरामा हुर्किरहेका केटाकेटीका लागि यही एउटा विकल्प हुनु हुँदैन । न यो खेल्ने ठाउँ नहुँदा हुने समस्याको समाधान हो । सीमित परिधिमा संकुचित हुँदै गएको आजको बाल्यकाललाई फराकिलो बनाउन झनै जरुरी छ ।

म हाम्रै पालाका केटाकेटीका डेरा जिन्दगीमा फर्किन्छु । त्यतिबेलाका भुइँतले डेरा जिन्दगानीमा सामान्यभन्दा बेसी कानुन र नियम लादिने गर्थे । घरबेटीको कानुन, आमाको नियम । जस्तो ः ट्वालेट जाँदा पानी खलखली नचलाउने, बरान्डामा लुगा सुकाउँदा नजाने, घरपछाडि घरबेटीको करेसाबारीसम्म नपुग्ने, आँगनमा फुलेको फूलनजिक नजाने, हाहु नगर्ने । त छुट्टीमा गर्ने के ? आफ्नो कोठामा थपक्क पढ्ने, खेलकुद गर्न मन लागे कोठाहरूबीचको गल्लीमा गर्ने, खेल होस् या झगडा स्यानो स्वरमा गर्ने, भान्छामा बोलाएपछि मात्र जाने । पालना गर्न सकिने नियमभन्दा तोडिने नियम बनाएपछि उल्लंघन हुने नै भयो । त्यसैले सामान्यभन्दा बेसी हकार र झपार खाँदै भुइँतले डेरा जिन्दगीमा हामी हुर्कियौं ।

हामीजस्ता भुइँतले केटाकेटीका बाल्यकालबाट सबैभन्दा पहिला लुकामारी गायब भयो । त्यसैगरी पानीको अभावले होलीको रङ छ्याप्ने रमाइलो पनि सक्कियो । सबैभन्दा बेसी आफ्नो जरा फैलिन पाएको टोल नहुनुले खट्कन्थ्यिो । डेरा सरिरहँदा हरेक टोल नयाँ/नौलो भएकाले सुनसान लाग्थे । बल्लतल टोलका पर्खाल चिन्न थाल्दा, टोलका बाटोले ‘बाईबाई’ भन्ने बेला आइसक्थ्यो । त्यसैले डेरामा हुर्किनेहरूका टोले साथी हुँदैनन् । तिनै टोले साथीहरू नहुँदा हैदर अलीको ‘पुरानी जिन्स और गितार, मुहल्ले कि वो छत और मेरे यार’ भन्ने गीतको बोलले कल्पनातीत बनाउँथे ।

खेल्नलाई टोले साथी नभए पनि कुद्नलाई आँगनको अभाव भए पनि ‘खेल्ने मन’ ले जुगाड त गरिहाल्दो रहेछ । यही जुगाडले हामी (म, बहिनी, दाइ र भाइ) ले डेराको परिवेश र परिस्थिति केही कडा केही नरम रूपमा बाँच्न पायौं ।

यही क्रममा के देखियो भने– कुनै डेराका घरबेटी टेढिएका हुने रहेछन्, कुनै डेराको बनोट नै निहुँ खोजुवा शैलीको हुने रहेछ, कुनै डेरा अचम्मले नाटकीय ठाउँमा अवस्थित रहेछन् ।

किरायाको घर–१

यो डेरा झम्सिखेलमा थियो ।

एसएलसी नदिउन्जेल हामी जावलाखेल वरिपरि नै घुमिरह्यौं । त्यो भनेको दस वर्षमा पाँचवटा डेराको चक्कर । विस्तृतमा नगईकन यहाँ म खासखास डेराको किस्सा मात्र कहनेछु । जावलाखेलमै फनफनिनुको कारण थियो हाम्रो स्कुल । स्कुल नजिक डेरा लिँदा स्कुलबसको भाडा बचोस् र जुत्ताको सोल चाँडो नखिइयोस् भनेर आमाले बचत गरेकी थिइन् । मध्यमवर्गीय गृहिणीको जुक्ति !

तर, डेरावाल जिन्दगीमा जहाँ बसे पनि ठ्याक्कै ठेगान भन्नुपर्दा कपाल कन्याउनुपर्ने । उसो त डेरावालको सकस नै यही । कुनै पनि डेरावाललाई फारम भर्दा डेराको पोस्ट बक्स नम्बर, घर नम्बर वा गल्ली नम्बर लेख्नुपर्‍यो भने स्यानोमा मास्टरले उन्नाइसको गुणन सोधिदिएझैं हुन्छ । त्यसैले काठमान्डुको मोटामोटी ठेगान भन्यो, कि त घर जिल्लाको पितृ बुझाइदियो, छुट्टी !

डेरावाललाई फारममा ठेगानाको ठाउँ भर्दा ठसठस भए पनि डेराको बाटो देखाउन खरीको बोट, पीपलबोट र बाटोको देउताथानले नक्साको काम गर्ने गरेको छ । सबैभन्दा चल्तु भनेको ‘गणेशथान’ । काठमान्डुमा गणेशका थानहरूले धेरैलाई हराउनबाट बचाएको छ । प्रायःलाई उनीहरूको डेराको ठेगान सोध्नु कुनै न कुनै गणेशथानको दायाँ, बायाँ वा सीधा जानुपर्ने दिशानिर्देश हुन्छ ।

यहाँ डेराको ठेगानमाथि विशेष चर्चा गर्नुको कारण छ । र, त्यो कारण बडो नाटकीय छ ।

डिल्लीबजारबाट हामी झम्सीखेलको डेरामा सरेका थियौं । बुबा राष्ट्रिय पञ्चायतमा थिए । ठूलो परिवार र कार्यकर्ताको छ–छमहिने बास हुने भएकाले पूरै घर भाडामा लिइएको थियो । सरेको केही महिना भएको थियो, एक रात डेराको गेट कसैले डामेर गयो । भोलिपल्ट हेर्दा गेटको फलामे पातामा यामानको अक्षरले लेखिएको थियो– ‘थाहा’ । कसले लेख्यो, किन लेख्यो, कुन अर्थमा लेख्यो– घरमा कसैलाई थाहा नाइँ । त्यसैले त्यत्तिकै बेवास्ता गरियो । बस् हरेकचोटि गेटबाट छिर्दा ‘थाहा’ ले हामीलाई घुरिरहेको हुन्थ्यो र हामी ‘थाहा’ लाई मनैमन प्रश्न गरिरहेका हुन्थ्यौँ । ‘के थाहा !?’

सामाजिक आन्दोलन ‘थाहा’ बारे हामी कसैलाई थाहा थिएन । न यसका अभियन्ता रूपचन्द्र विष्टको बारेमा कसैले चर्चा गरेको सुनियो । जुन मकसदले त्यो हाम्रै गेटमा लेखिएको थियो, त्यसले राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्य हाम्रा बाबुलाई कतिको छोयो, त्यो पनि थाहा छैन । ‘थाहा’ को थाहाबारे हामीलाई थाहा नभए पनि अरूलाई ठेगानाको थाहा दिन यो बडो काम लाग्यो । त्यहाँ बसुन्जेल ‘थाहा’ लेखिएको गेट हाम्रो पहिचान बन्यो । कसैलाई डेराको बाटो देखाउनुपर्‍यो भने हामी नक्सा दिन्थ्यौँ– पुल्चोकबाट झम्सिखेल आउनू । झम्सिखेलमा दायाँबायाँको घर हेर्दै जानू । तीमध्ये एउटामा ‘थाहा’ लेखिएको गेट छ, त्यहींबाट छिर्नू । यसरी ‘थाहा’ ले हाम्रा मान्छेलाई हामीसम्म पुर्‍याइरह्यो ।

यो ‘थाहा’ लेखिएको घरले कम्तीमा मलाई के थाहा दियो भने– डेरावाल केटाकेटीलाई खेलौना थुपार्ने सुविधा हुँदैन ।

एक त डेरामा खेल्ने ठाउँ नहुने । दोस्रो, खेल्ने सामान जम्मा गर्ने कुनो नपाउने । तेस्रो, डेरा सरिरहने भएकाले सार्न पनि दिक्कत । पाँचौं, मन परेर साँचिराखेका खेलौना पनि सर्दासर्दा कता पुग्ने कता । खेल र खेलौनाले ‘गरिब’ हुँदा हामी केटाकेटीले एउटा जुगाड गर्‍यौँ । झम्सिखेलवरिपरि विदेशीहरू बस्ने गरेका थिए । तिनीहरूले पर्खालबाहिर रद्दी फ्याँक्ने गर्थे । रद्दीमा विदेशी खान्कीका बट्टाहरू फालिएका हुन्थे । हामी फोहोरका खात खोस्रिने खातेझैं तिनका रद्दी खोस्रिन्थ्यौँ । माछाका बट्टा, बिस्कुटका टिन, क्रिमका क्यान, प्लास्टिकका ससाना चम्चा आदि भेटाउँथ्यौँ । तिनलाई टिपीवरी हामी सुटुक्क घरमा लुकाउँथ्यौँ । त्यसपछि ती बट्टा र टिनलाई सफा गरीवरी काटकुट पाथर््यौँ । तिनले लिएका नयाँ आकारमा आफ्ना कल्पना जड्थ्यौँ र ती हाम्रा भाँडाकुटी बन्थे ।

डेरामा अडुन्जेल खेल्यो, डेरा सर्दा उतै फालेर हिँड्यो । अनि अर्कोतिर फेरि यस्तै बटुलबाटुल गर्‍यो । त्यतिबेला त क–कसको जुठो ल्याइस् भनेर गाली खाइन्थ्यो । आजभोलि भइदिएको भए ‘रिसाइकल’ गरिस् भनेर स्याबासी पाइन्थ्यो कि ?

यी जुगाडवाला खेलौना हामी झ्यालका खापाखापामा राखिछाड्थ्यौँ । खेल्ने सामान किनाइमाग्दा ‘घरमा ठाउँ छैन’ भनेर हाम्रा रहरलाई टाक्सिन लगाइन्थे । तर, ठूलाहरूले ओगट्ने ठाउँबाट हामीले आफ्नो कुनो आफैं झिकेका थियौँ । डेरावाल जिन्दगीमा आफू कहाँ अट्ने भन्ने कुरा बुझ्दै गयौं सायद ।

किरायाको घर–२

यो डेरा धोबीघाटमा थियो ।

सानेपामा तीन वर्ष बसेर हामी यहाँ सरेका थियौँ । यो चौथो नम्बरको डेरा थियो । यहाँ आइपुगुन्जेल हामी किशोरावस्थाका भइसकेका थियौँ ।

यो डेराको बनोट नै निहुँखोजुवा शैलीको थियो । गेटदेखि ट्वाइलेटसम्मले झगडा निम्त्याउँथ्यो । कर्कटपाताको गेट कब्जाले कस्नुपर्ने ठाउँमा तारले बाँधबुँध पारिएको थियो । खोल्दा, बन्द गर्दा अर्थोपेडिक डाक्टरले भाँच्चिएको हड्डीको जोड समाएझैं ध्यान पुर्‍याउनुपर्ने । बाहिरकाहरू आउँदा गेटको सानो ढोका बन्द गर्न सक्दैनथे । झिँझो मानेर त्यत्तिकै छाडेर हिंड्थे । ढोका ह्वाङ्ङ छाडेर जाँदा गाई पसिदिन्थ्यो । त्यसपछि गाई र हामीले सँगसँगै गाली खानुपर्थ्यो । भुइँतले नियति !

त्यो गेट डेरा सर्दा वा छाडेर जाँदा मात्र पूरै खोलिने अनुमति थियो । बीचमा हामीलगायत त्यहाँ बस्ने अरू डेरावालले पलङ वा दराजजस्तो सामान ल्याउनुपर्दा गेट खोल्न पाउँदैनथ्यौँ । जे छिराउने हो गेटको सानो ढोकाबाट छिराउनुपर्ने रे । हे कलि ! रिसले कुँडिँदै यो अड्बाङ्गेपनको पालना गरिन्थ्यो । त्यत्रात्यत्रा सामानलाई गेटमाथिबाट तार्नुपर्दाको सकस !

हामीजस्ता भाडावाल सुविधाभन्दा सस्तो भनेर बसेका थियौँ । सस्तोलाई घरबेटीले सित्तैमा बुझिदिएर उनको पितुर्के व्यवहार सहनुपर्थ्यो ।

काठमान्डुमा डेरावालको साझा समस्या भनेको पानी त भई नै हाल्यो । यो डेरामा आएपछि थपिएको थियो ट्वाइलेटको समस्या पनि । त्यो किनभने घरको बनोट घरबेटीजस्तै अड्बाङ्गे थियो । सुविधायुक्त घरमा सुत्ने कोठासित ट्वाइलेट अट्याच हुन्छ । तर, त्यो डेरामा भान्छासित ट्वाइलेट अट्याच थियो । अनि के हुनु थियो, शौच बस्दै खानाको मिठो बास्ना नमिठो मानेर सुँघ्दै घिन मर्नु हुन्थ्यो ।

खासमा हामीलाई त्यो ट्वाइलेट नुहाउनका लागि मात्र भनिएको थियो । र, बाहिरको स्यानो ट्वाइलेट देखाएर शौच आदिको लागि छुट्याइएको थियो । सुरुसुरुमा त्यसै गरिन्थ्यो । भरे त बाहिरको ट्वाइलेट घरबेटीहरूले पनि प्रयोग गर्दा रहेछन् । त्यसमाथि त्यो डेराको सेफ्टी ट्याङ्की नि डमाडम भरिएको रहेछ । पछिपछि घरबेटीले हामीले त्यो ट्वाइलेट प्रयोग गर्दा कचकच गर्न थालिन् । सुरुमा भन्नलाई जे भने पनि पछि कुरा बटारेर उनले भित्रकै ट्वाइलेट प्रयोग गर भन्न थालिन् । तर, त्यसो गर्दा न ठीकसित शौच गर्न सकिने, न ठीकसित खानै ।

यसपछि हामी साइत मिलाएर बाहिरको ट्वाइलेट जान थाल्यौँ, दिउँसो दिउँसो घरबेटीले प्रयोग नगर्ने समय पारेर । कहिलेकाहीं घरबेटी र हाम्रो साइत जुधिरहेको हुन्थ्यो । त्यसपछि सुरु हुन्थ्यो हगन बखेडा । उनी बाहिर उभिएर गालीगोली बर्साउन थाल्थिन् । हामीचाहिं ढंगको चुकुल नभएको त्यो ट्वाइलेटको ढोका समाएर सुनिरहन्थ्यौँ । एकातिर निवृत्त भइरहेका हुन्थ्यौँ, अर्कोतिर रिसले भरिँदै जान्थ्यौँ ।

अहिले फर्केर हेर्दा यो डेराको बसाइ सोच्नै नचाहने धेरै कारणहरू छन् । तर, एउटै कारण छ जसले आज पनि धोबीघाट हुँदै गुज्रिँदा टाउको आफ से आफ त्यही गल्लीतिर फर्किहाल्छ । र, त्यो हो डेरा जिन्दगीमा पहिलोचोटि आफूले पाएको निजी कुना । खाटसहितको आफ्नै भूगोल जहाँ भित्तातिर फर्केर कल्याङमल्याङबीच पनि एकान्त महसुस गर्न सकिन्थ्यो ।

डेरामा हामी बच्चाबच्चीको सुत्ने कोठा पहिला पनि नभएको होइन । तर, त्यो पाहुना आउँदा छोड्नुपर्थ्यो । बुबाको राजनीतिक कार्यकर्ताहरू पाहुनाबाट परिवारको स्थायी सदस्यमा परिणत नहुन्जेल जिल्ला फर्कदैनथे । त्यतिन्जेल घरी एउटा कोठा, घरी अर्को कुना सरिरहनुपर्थ्यो । हामीलाई खासै गुनासो हुन्थेन । हामी त राजनीति गफिरहेका ‘अङ्कल’ हरूबीच आफ्नो गृहकार्य सक्काउँथ्यौँ । धेरै हल्ला नहोस् भनेर डेराको पिछ्वाडतिरै खेल्ने जुगाड गर्थ्यौं । ठूलाहरूले हाम्रो ‘स्पेस’ अतिक्रमण गरिरहँदा, हामीलाई लाग्थ्यो हामीले पो ठूलाहरूको ‘स्पेस’ अतिक्रमण गर्दै छौँ ।

तर यो डेरामा सरेर आउँदा म र बहिनी किशोरी भइसकेका थियौँ । उमेरले एउटा छुट्टै कोठाको माग गरिरहेको थियो । महिनावारी हुँदा पेट दुखेको बेला छट्पटाउन, कथा र उपन्यास पढेर टोलाउन, आफ्ना गोप्य कुराहरू उन्न र उधार्न । बल्लतल हामी दुइटीले एउटा कोठा पाउने भयौँ, पाहुना पनि मिलाएर राख्नुपर्ने सर्तमा । चलेगा ! भन्दै हामीले खुसीसाथ मञ्जुर गर्‍यौँ ।

कोठाको भागबन्डा यसप्रकार थियो । दाहिने खाट, खाट सटिएको भित्ता, भित्ता सँगैको झ्याल– मेरो । देब्रे खाट, खाट सटिएको ठूलो झ्याल र झ्यालको खापा– उसको । खाटको पुछार उता फराकिएको ढोकासम्मको भाग हामी दुवैको । र, दुवैको खाटतलको भाग गाउँबाट ल्याएको आलु र प्याजको ।

आफ्नो भागमा परेको रङहीन खस्रो भित्तालाई हामी सपनाको प्रोजेक्टर–स्क्रिन बनाउँथ्यौँ । भुइँतले कोठाको आकाश नदेखिने झ्यालबाट हामी उडान भर्थ्यौं– एसएलसीमा फर्स्ट डिभिजन ल्याउने, त्यसउता धेरै पढेर ठूलो मान्छे बन्ने । त्यो ‘ठूलो मान्छे’ को उपलब्धिमा किन हो किन आफ्ना लागि एउटा छुट्टै कोठा भएको कल्पना मात्र आउँथ्यो । त्यो भौतिक ‘स्पेसमा’ आफू ‘आफू’ हुन पाउनुको स्वतन्त्रताको चाहना थियो । अहिले आएर सोच्दा, हो त नि ! भन्ने लाग्छ । ‘ठूलो मान्छे’ हुनु भनेको आफू ‘आफू’ हुन सक्नुको आत्मविश्वास पनि त हो नि !

बच्चाबेला खेल्नका लागि फराकिलो ठाउँको चाहना हुन्थ्यो । किशोरी भएपछि स्वतन्त्रताको पहिलो खुड्किलोको रूपमा आफ्नै कोठाको चाहना हुन थाल्यो । वयस्क भएपछि जब त्यो कोठा हासिल भयो, बिहा गरेर कोठाबाट बाहिरिनुपर्ने बेला आयो । कोठा त फेरि पनि पाइयो तर आफ्नो ‘स्पेस’ कसैसित बाँड्नुपर्ने भयो । छोडिआएको कोठा केवल भौतिक ‘स्पेस’ मात्र थिएन, मानसिक भूगोल पनि थियो ।

घर, घरौंदा र डेरा

डेरावाललाई एक डेराबाट अर्को डेरा सरिरहँदा रैनबसेराको अस्थायीपनले गाँजिरहन्छ । डेराभित्रको घर सारिरहँदा भने उसलाई स्थिरता बोध गराउने केही कुराहरू हुन्छन् । जस्तो– आफूसँग टिकेका काठका फर्निचर, ‘शुभलाभ’ लेखिएको फलामको दराज, किराले ठाउँठाउँमा टोक्दै गएको देउताको फोटोफ्रेम, ‘घर’ को स्वाद बोकेका बटुलीबटुला, ल्यामिनेसन गरिएका केही यादगार फोटा । सत्ते ! ठेगाना चाहे जुनसुकै होस् यिनलाई देखेपछि लाग्छ घरको अँगालोमा आइपुगेको छु ।

डेरैडेराको चक्करमा एकपटक हामी यस्तो ठाउँमा बस्न पुग्यौँ, जहाँ रातको दुई बजे पानी भर्नुपर्ने हुन्थ्यो । हाम्री आमा भूतजस्तो उठेर रातिराति पानी भर्थिन् । त्यो पनि घरबेटीले चाल नपाउन् भनेर आस्तेआस्ते । त्यैबेलादेखि हामी ग्यालिन, ड्रम, बाल्टी, बोतल, बटुका आदिमा पानी भरेर राख्ने पानीबौला भइम् । काठमान्डुमा डेरावाल नियति (वर्गअनुसार) भनेको आफूसँगसँगै जहाँ सरे पनि पानीको हाँडाचिन्डा पनि बोकिरहनु हो । यसैले होला हरेक दोस्रो वा तेस्रो दिन गाडी धुने महानुभावहरूलाई देख्दा हामीजस्तालाई सकस हुन्छ । पानी फारो गर्न कसैले भेट्रान डेरावालबाट सिकोस् !

काठमान्डुमा पानीको समस्या भनेको नेताका लागि जनतासित खेलिने ‘माछा माछा, भ्यागुता !’ खेल हो । घरबेटीका लागि पानीको बाँडफाँट भनेको झगडाको बीउ हो । डेरावालका लागि फारो गरी चलाउनुपर्ने पानी भनेको चाँदी हो । घरको भाडा सोध्नुअघि ऊ पानीको व्यवस्था केकसो छ भनेर बुझ्छ । घरबेटीले पानीको सर्त लिटरमा सम्झाए पनि डेरावालले पानीलाई तोलामा बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।

हरेक नयाँ डेरा आफ्नोजस्तो लाग्न डेरावाललाई केही समय लाग्छ । पहिला त नयाँ डेरालाई पुरानो डेरासित तुलना गरिराखिन्छ । अनि जब देख्न थालिन्छ– ट्वाइलेटको ऐनामा लागेका छिटा, किनारमा टाँसिएको भेलभेटी टीका, भान्छाको भित्तामा तेल उछिट्टिएका, बेसिनमा जर्रो गरी टाँसिएका टमाटरका बियाँ, फोटोफ्रेमका दाग भित्ताहरूमा बसेका ः लाग्छ नयाँ डेरामा पुराना डेरावालका छाया अझै पनि रहिरहेको छ ।

यो आभास पातलिँदै जान्छ जब हाम्रा सामानहरू कोठाका भित्ताकुनामा टम्मगरी मिल्छन् । ती त्यही सरसामानहरू हुन्छन् जसले हामीलाई रैनबसेरा जिन्दगीमा स्थायित्व बोध गराउँछन् । त्यसपछि लाग्छ, हामी यो ‘घर’ मा वर्षौंदेखि बस्दै आएका छौँ ।

तैपनि डेरावालले काठमान्डुमा घरैघर हेर्दा नकल्पेको क्षण हुँदैन । कतै पुग्ने हतारो छैन भने ऊ बाटोका घरहरू हेर्दै हिँड्छ । धेरै ठूला घर देखिँदा मनमा नजानिँदो ईर्ष्या जाग्छ– मान्छे बस्ने ठाउँ हो कि म्युजियम ! चिटिक्क परेको घर देखिँदा मनले खान्छ– होऽऽ यत्रै घर ठिक्क हुन्छ ! यही कल्पनामा मन कहिले उदास हुन्छ, कहिले उत्साही बन्छ, कहिले संकल्पको मुठ्ठी कस्छ । त्यसै निर्माण भएको होइन– काठमान्डुमा घर बनाउने सपना !

तर, काठमान्डुमा सबैलाई घर नै किन बनाउनुपर्‍यो ?

आफ्नो घर भनेको आफ्नै हुन्छ– सबैभन्दा सटीक उत्तर यही नै हो । अझ भुइँतले डेरावालको बसाइ हेरी त लाग्छ, घर बनाउने पहिलो हकदार ऊ नै हो । घाम नछिर्ने चिसा कोठा, झ्यालबाट अरूका घरका ढाड्बाहेक केही नदेखिने नजारा, बारीसारी छ भने मुसाको बिगबिगी आदिले लाग्छ, यो भुइँतलासित आउने ‘प्याकेज’ हो । भनुम् भने डेरा संसारको पाताललोक नै यही हो ।

काठमान्डुमा घर बनाउने सपना पाल्न जो कोहीलाई छुट छ । त्यो सपना पूरा गर्न सबैलाई अधिकार छ । मेरो शुभेच्छा ती सबैलाई छ । तर, मचाहिँ मैले काठमान्डुमा घर नै बनाउनुपर्छ भन्ने आवश्यक्ता देख्दिनँ । भाडा सस्तो भएको डेरामा पनि आत्मसम्मानसाथ बस्न पाइयोस्, म घर ठड्याउँदिनँ । निजी सीमाको अतिक्रमण नहोस्, व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको सम्मान होस्, म खोलाछेउको तीन आना जग्गामा घर बनाउन व्याकुलता देखाउँदिनँ । जथाभावी भाडा वसुल गर्ने मनपरीतन्त्रको राज्यले नियन्त्रण गरोस्, म काठमान्डुको मलिलो खेतमा घर फलाउँदिनँ ।

ती सबै हुने हो भने डेरैडेरामा हुर्के–बढेर वयस्क भएका मान्छेलाई आफ्नै जग्गामा घर नबनाए पनि कसैको बारीको आरुबखाडा र भोगटेले लोभ्याउँदैन । ऊ कुनै पनि फ्ल्याटको सानो ‘स्पेस’ मा आफ्नो ठूलो संसार ठड्याउन सक्छ । उसलाई आफ्ना रहरहरू तहतह पट्याएर राख्न आउँछ । थपिँदै गएका सम्झौटोहरू समेट्न आउँछ । हो ! यस्ता मनुवाले पृथ्वीमा एकदमै स्यानो ठाउँ ओगट्ने गर्छन् ।

उपसंहार

काठमान्डु वरिपरिका कुनै पनि डाँडामा उक्लेर तल उपत्यका हेर्नू । त्यहाँबाट देखिने दृश्यले दन्त्यकथाको पहिलो लाइन सर्रर्र फुराउँछ– ‘एकादेशमा आकाश नजिक एउटा सुन्दर ठाउँ थियो... ।’ त्यसपछि आँखा जब घरैघर भवनैभवनमा गएर ठोक्किन्छ, कथावाचक स्वयं कथाको पात्र बन्न पुग्छ । बस्तीहरूको बीचबीचमा देखिने टुक्रे हरियालीमा उसलाई एउटा भए पनि रूख थप्न मन लाग्छ । कथामा द्वन्द्व यहीँबाट सुरु हुन्छ । उसलाई काठमान्डुको हरियाली नमासी आफ्नो लागि पनि घर बनाउनु छ । के यो सम्भव छ ?

(शनिबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करण ‘शनिबार विशेष’बाट ।)

प्रकाशित : मंसिर १२, २०७७ १८:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वर्णव्यवस्था : योनिमाथिको अंकुश

सुजित मैनाली

हिन्दु समाजमा आजका मितिसम्म विद्यमान सम्भवतः सबैभन्दा पुरानो र जब्बर सामाजिक प्रणाली वर्णव्यवस्था हो । नारीको स्वतन्त्रतालाई अस्वीकार गर्ने र घरपालुवा जनावरलाई झैं उनीहरूलाई विशुद्ध उपयोगितावादी दृष्टिले हेर्ने पुरुषकेन्द्रित सामाजिक चिन्तन वर्णव्यवस्थाभन्दा पनि प्राचीन र जब्बर छ ।

हिन्दुहरूको सामाजिक इतिहास केलाउने प्रायः सबै जनाले वर्णव्यवस्था र नारीको सामाजिक हैसियतलाई छुट्टाछुट्टै हेर्ने गरेका छन् । नूर यलम्यानको ‘अन द प्युरिटी अफ वुमेन इन द कास्ट्स अफ सिलोन एन्ड मलावार’ (१९६२), उमा चक्रवर्तीको ‘कन्सेप्चुअलाइजिङ ब्राह्मिनिकल पेट्रियार्की इन अर्ली इन्डिया : जेन्डर, कास्ट, क्लास एन्ड स्टेट’ (१९९३) लगायत लेखमा चाहिँ वर्णव्यवस्था र नारीको यौनजीवनलाई एउटै डालोमा हालेर व्याख्या गर्ने जमर्को गरिएको छ । वर्णव्यवस्था र नारीका सवाल एकअर्कासँग अन्योन्याश्रित छन् । त्यसैले यिनीहरूलाई एकसाथ व्याख्या नगरी हिन्दु समाजको नसनाडी राम्रोसँग छाम्न सकिँदैन ।

योनिको अनुशासन

चरम नारीद्वेषी समाजमा योनिलाई ‘अनुशासित’ राख्न नारीलाई ‘चेस्टिटी बेल्ट’ लगाइदिने चलन यदाकदा अझै चलिरहेको छ । ‘चेस्टिटी बेल्ट’ फलाम अथवा अन्य धातुबाट बनेको कट्टुजस्तो हुन्छ । यो बेल्ट महिलाले दिसापिसाब गर्न सक्ने, मैथुनचाहिँ गर्न नसक्ने गरी बनाइएको हुन्छ । बेल्टमा चाबी लगाउने ठाउँ हुन्छ । पतिले घरबाट टाढा जानुपरेमा पत्नीलाई बेल्ट पहिरिन लगाई चाबी आफूसँगै राख्ने गर्छन् । यसरी आफ्नो अनुपस्थितिमा उनीहरूले पत्नीको यौनाचरणको रखवारी गर्ने गर्छन् ।

हिन्दु समाजका मूल्यमान्यता अत्यन्तै होसियारीपूर्वक बनाइएका छन् । तीमध्ये अधिकांश मूल्यमान्यता नारीद्वेषी छन् । तिनको उद्देश्य ‘चेस्टिटी बेल्ट’ ले झैं योनिलाई अनुशासनमा राख्नु हो । वर्णव्यवस्थाको उद्देश्य पनि वस्तुतः यही हो । भौतिक अंकुशबिना फगत सामाजिक मूल्यमान्यताका आधारमा नारीलाई ‘अनुशासन’ मा स्थिर राख्ने उपक्रमका लागि रचिएका यस्ता सन्दर्भले पनि हिन्दु सभ्यता भौतिक संस्कृतिमा विपन्न र अभौतिक संस्कृतिमा ‘सम्पन्न’ थियो/छ भन्ने कुरालाई सिद्ध गर्छ ।

उत्तरवैदिक कालमा कठोर बनेको वर्णव्यवस्थाको प्रमुख विशेषता छुवाछूत हो । त्यसअघि वर्णव्यवस्थासँग छुवाछूत प्रथा गाँसिएको थिएन । वर्णव्यवस्थाबारे उल्लेख भएको सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थ ऋग्वेद (१०।९०।१२) मा ब्राह्मण, राजन्य (क्षत्रीय), वैश्य र शूद्र ईश्वरको मुख, पाखुरा, जाँघ र पाउबाट क्रमशः उत्पन्न भए भनिएको छ । यजुर्वेद र उत्तरवैदिक कालमा रचिएका मनुस्मृतिलगायत ग्रन्थमा यही कुरा दोहोर्‍याइएको छ ।

छुवाछूत प्रथा मिसिएपछि वर्णव्यवस्था सघन भयो । छुवाछूतको घनले हानेर शूद्रहरूको मनोबललाई धूलोपिठो पारियो । यसले सवर्णहरूलाई शूद्रका रूपमा ‘पतन’ हुनेखालका व्यवहारमा प्रवृत्त हुन निरुत्साहित गर्‍यो । दिसापिसाब, शव व्यवस्थापनजस्ता फोहोरसम्बन्धी श्रम गर्नेहरूलाई नछुने अथवा उनीहरूले छोएका खानालगायत सामग्रीलाई बिटुलो करार गर्ने चलन स्वास्थ्यका हिसाबले श्रेयस्कर हुन्छ भन्ने बुझाइ प्रकारान्तरमा विकृत बनेर छुवाछूत प्रथा संस्थागत भएको हो भन्ने प्रकार्यवादीहरूको विश्लेषण अमिल्दो छ । किनकि छुवाछूत प्रथा वर्णव्यवस्थाको लक्ष्य होइन, लक्ष्य हासिल गर्ने प्रमुख साधनमध्ये एक हो । यसको प्रमुख उद्देश्य योनिको अनुशासन सुनिश्चित गर्नु हो ।

वर्ण व्यवस्थासम्बन्धी इरावती कर्वेको किताब ‘हिन्दु सोसाइटी : एन इन्टरप्रिटेसन’ (सन् १९६१), लुई डुमोको किताब ‘होमो हाइरार्किकस’ (सन् १९६६) लगायत ग्रन्थमा इन्डोगमी अर्थात् समान जात अथवा उपजातभित्र मात्रै हुने विवाहलाई वर्णव्यवस्थाको एउटा प्रमुख विशेषता मानिएको छ । मानिसलाई जातबाहिर गएर यौनसाथी चयन गर्न नदिनु उसको नैसर्गिक यौनवृत्तिलाई नियन्त्रित गर्नु हो । यस आधारमा वर्णव्यवस्थाको उद्देश्य यौनिकताको नियन्त्रण हो भनि नस्विकार्ने कोही छैनन् । यस्तो विश्लेषणले लिंग र योनि दुवैलाई वर्णव्यवस्थाले समान रूपमा नियन्त्रण गरेको छ भन्ने छनक दिन्छ । तर, वर्णव्यवस्थाले लिंगलाई धेरै हदसम्म उन्मुक्ति दिएर योनिलाई बढ्ता नियन्त्रित गर्दै आएको छ । नारी यौनिकतालाई केन्द्रमा राखेर वर्णव्यवस्थाको विवेचना गरेमा यससम्बन्धी हाम्रो बुझाइ अझ स्पष्ट हुन्छ ।

अप्रीतिकर प्रतिलोम

उचनीचको सघन बन्दोबस्त वर्णव्यवस्थाको अर्को प्रमुख विशेषता हो । उचनीचको भाव संस्थागत गर्न सघाउ पुर्‍याउने सजातीय विवाहको ऐतिहासिक प्रयोजनबारे अर्को उपशीर्षकअन्तर्गत तल चर्चा गरिनेछ । ‘ठूलो’ र ‘सानो’ जातका मानिसबीचको विवाहप्रति अनुदार वर्णव्यवस्थाबारे उल्लेख भएका धर्मशास्त्र वर्णसङ्करप्रति अनुदार छन् । जातबाहिर विवाह गर्नेहरूलाई सजायको व्यवस्था गरेर ती ग्रन्थले वर्णसङ्करहरूको उत्पतिलाई निरुत्साहित गरेका छन् । दण्डको यस्तो व्यवस्था नारी र तल्लो भनिएका जातप्रति बढी कठोर छ ।

मनुस्मृतिमा गरिएका त्यस्ता केही व्यवस्थाबारे चर्चा गरौं । यसमा परस्त्रीसँगको संसर्गबाट वर्णसङ्कर जन्मिन सक्ने भएकाले राजाले परस्त्रीगामी पुरुषको नाक, कान काटेर देशनिकाला गरिदिनुपर्छ भनिएको छ (८।३५२–३५३) । हिन्दु धर्मशास्त्रहरूले ठूलो भनिएको जातका पुरुषले सानो भनिएको जातका कन्यासँग गरेको विवाहलाई अनुलोम भनेका छन् । ठूलो भनिएको जातिकी कन्या र सानो भनिएका जातका पुरुषबीचको विवाहलाई चाहिँ प्रतिलोम भनेका छन् । वर्णव्यवस्थाले नस्लीय शुद्धतालाई अतिशय जोड दिन्छ । सजातीय विवाहमार्फत शुद्ध नस्ल हस्तान्तरण हुँदै जाने भएकाले यसले सजातीय विवाहलाई प्रवर्द्धन गर्छ । त्यसैले भावी पिँढीको नस्लीय शुद्धता समाप्त गर्ने र वर्णसङ्कर सन्तान जन्माउने अन्तरजातीय विवाहलाई धर्मशास्त्रले निरुत्साहित गरेको हो । यति हुँदाहुँदै पनि शास्त्रहरूले कडा दण्डको व्यवस्था गरेर खासगरी प्रतिलोमप्रति बढी अनुदारता झल्काएका छन् ।

मनुस्मृतिको तेस्रो अध्यायमा विवाहसम्बन्धी व्यवस्थाबारे चर्चा छ । त्यहाँ ‘ब्राह्मण, क्षत्रीय र वैश्यहरूले पहिला सवर्ण (आफ्नै जातकी कन्या) सँग बिहे गर्नु उत्तम हुन्छ, कामवश बिहे गर्न मन लागे क्रमैसँग अन्य स्त्रीसँग बिहे गर्न सकिन्छ’ भनिएको छ (३।१२) । ‘शूद्रकी स्त्री शूद्रा नै हुन्छिन्, वैश्यले वैश्या र शूद्रा, क्षत्रियले क्षत्रिया, वैश्या र शूद्रा र ब्राह्मणले चारै वर्णकी कन्यासँग बिहे गर्ने अधिकार हुन्छ’ (३।१३) भनेर यसमा प्रतिलोमलाई निरुत्साहित गरी अनुलोमका लागि बाटो खोलिएको छ ।

मनुस्मृतिका यी श्लोकले फगत कामवासना परितृप्तिका लागि मात्र ठूलो भनिएका जातका पुरुषले सानो भनिएका जातका कन्यासँग विवाह गर्न सक्छन् भनि संकेत गरेका छन् । शूद्राबाट पुत्रोत्पत्ति गर्ने ब्राह्मण ब्रह्मणत्वबाट रहित हुन्छ भनि अनुलोमबाट पुत्रोत्पत्ति गर्न चाहिँ मनुस्मृति (३।१७) ले निरुत्साहित गरेको छ । यसरी मनुस्मृतिले सानो भनिएका जातको योनिलाई छुत र गर्भलाई चाहिँ अछुत करार गरेको छ । शुद्राको छुत योनिबारे महाभारत अझ स्पष्ट छ । यसमा ‘रत्यर्थमपि शूद्रा स्यात्’ अर्थात् शूद्राहरू फगत मैथुनका लागि हुन् भनिएको छ ।

वर्णसङ्करप्रतिको यस्तो अरुचिको प्रभाव नेपाली समाजमा अझै विद्यमान छ । बिहेबारीको चाँजोपाँजो मिलाउने क्रममा व्यक्तिको सामाजिक वरीयता र हैसियत उसको नस्लीय शुद्धतामा खोज्ने चलन अझै छ । अन्तरजातीय विवाहबाट जन्मिएका वर्णसङ्करहरूको सामाजिक हैसियतलाई अहिले पनि सानो मानिन्छ । खत्रीसँग छोराछोरीको बिहे गरिदिन झर्रा क्षत्रीहरू अझै हिचकिचाइरहेका छन् । प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाले आफ्ना छोराहरूका लागि राजा सुरेन्द्रविक्रम शाहका छोरीहरूको हात मागेपछि ‘खस भएर तैँले ठकुरीकी छोरी ताक्ने’ भनी सुरेन्द्रविक्रमले वचन लगाउँदा जंगबहादुरले आफ्नो शरीरमा रणबहादुरकी विधवा ब्राह्मणी पत्नी कान्तवतीको रगत पनि मिसिएको छ भन्ने कुराको हेक्का राख्न सुरेन्द्रविक्रमलाई विनम्रतापूर्वक सम्झाएको सन्दर्भ उल्लेख गर्नु यस सन्दर्भमा वाञ्छनीय हुन्छ ।

अन्तरजातीय विवाहको सन्दर्भमा वर्णव्यवस्था नारीहरूप्रति बढी निर्मम किन भयो ? यसको प्रयोजन योनिमाथि लगाम लगाउनु र लिंगलाई स्वच्छन्द छोड्नु नै हो । यस्तो गर्दा माथिल्लो भनिएका जातका पुरुषले तल्लो भनिएका जातका नारीलाई भोग्न पाउने भए । ब्राह्मण पुरुषले चारै वर्णका नारीको भोग गर्न पाउने भयो । क्षत्रिय पुरुषले ब्राह्मणबाहेक तीन वर्णका नारीको अनि वैश्यले ब्राह्मणी र क्षत्रियालाई छोडेर अन्य नारीको भोग गर्न पाउने भयो । प्रतिलोममाथि कडाइ गर्दा आफ्ना जातका नारीले आफूभन्दा सानो भनिएका जातका पुरुषको भोग गर्न नपाउने भए । यसबाट माथिल्लो भनिएका जातका नारीहरूमाथि उनीहरूकै जातका पुरुषको एकाधिकार सुनिश्चित हुने भयो । प्रतिलोमबाट जन्मिएका सन्तानलाई वर्णव्यवस्थामा अत्यन्तै निम्नकोटीको सामाजिक हैसियत दिएर यस्तोखालको विवाहबाट हुने सन्तानोत्पत्तिलाई हदैसम्म निरुत्साहित गरिएको छ । महाभारतको अनुशासनपर्वमा ब्राह्मण कन्या र शूद्र पुरुषबीचको समागमबाट जन्मिएका सन्तान चाण्डाल कहलिन्छन् र उनीहरूको हैसियत शूद्रको भन्दा निम्नकोटीको हुन्छ भनिएको छ ।

अनुलोम विवाहलाई धर्मशास्त्रले प्रोत्साहन नगरे पनि अस्वीकारचाहिँ गरेका छैनन् । यस्तोखालको विवाहप्रति धर्मशास्त्रभन्दा हिन्दु समाज बढी उदार थियो भन्ने कुरा शास्त्रमा गरिएका कथाहरूको वर्णन पढ्दा पनि थाहा हुन्छ । उदाहरणका लागि भार्गव कुलका ब्राह्मणहरूले क्षत्रिय परिवारकी कन्याहरूलाई पत्नीका रूपमा ग्रहण गरेको सन्दर्भलाई लिन सकिन्छ । च्यवन र जमदग्नि ऋषिले क्षत्रिय कुलकी क्रमशः सुकन्या र रेणुकालाई पत्नी बनाएका थिए । राजा जनकले चाहिँ सुलभा नाम गरेकी कन्यालाई ‘तिमी ब्राह्मणी हौ, म क्षत्रिय हुँ, हामीबीचको विवाह वर्जित छ’ भनी पन्छाएका थिए । अनुलोम र प्रतिलोमसम्बन्धी यस्ता केही शास्त्रीय प्रमाणबारे आरती धन्दले आफ्नो किताब ‘वुमन एज फायर, वुमन एज सेज’ मा चर्चा गरेकी छन् । उनका अनुसार, त्यतिबेला द्विज पुरुषका धेरै पत्नी हुने भएकाले उनीहरूले सजातीय कन्यालाई धर्मपत्नी बनाउँथे । विजातीय कन्या अथवा शूद्रालाई चाहिँ ल्याइतेका रूपमा भित्र्याउँथे । सजातीय पत्नीबाट उनीहरूले वंश चलाउँथे । विजातीय ल्याइतेबाट दैहिक आवश्यकता पूरा गर्थे ।

वर्जित वर्णसङ्कर

केही लेखकले नारीकेन्द्रित दृष्टिमार्फत वर्णव्यवस्थाको व्याख्या मात्र होइन, यसको मूलसमेत केलाउने काम गरेका छन् । पछिल्लोपटक लेखकद्वय क्रिस बिन्दर र मुकेश इस्वारनले यस्तै प्रयास गरेका छन् । उनीहरूले संयुक्त रूपमा लेखेको ‘अ जेन्डर–बेस्ड थियरी अफ द ओरिजिन अफ द कास्ट सिस्टम अफ इन्डिया’ शीर्षकको लेख सन् २०१४ मा प्रकाशित भएको थियो, जसमा लैंगिकताको आलोकमा वर्णव्यवस्थाको उद्भवबारे विवेचना गरिएको छ । अन्य कतिपय प्रकार्यवादीहरूले झैं उनीहरूले पनि पेसागत दक्षता अभिवृद्धिकै लागि वर्णव्यवस्थाभित्र सजातीय विवाहको अवधारणा लागू गरिएको बताएका छन् । माटोका भाँडाकुँडा बनाउने पुरुषले त्यस्तै पेसामा संलग्न परिवारकी कन्यासँग विवाह गरेमा उसको आर्थिक जीवन सहज हुन्छ । फरक पेसा अँगाल्ने परिवारकी कन्यासँग विवाह गरेमा पुरुषले उपार्जनको काममा पत्नीबाट उल्लेख्य सहयोग लिन सक्दैन ।

सबैभन्दा पहिले ब्राह्मणहरूमाझ वर्णव्यवस्थाको अभ्यास सुरु भएको थियो । ब्राह्मणहरूले सजातीय विवाहलाई प्रश्रय दिनुको कारण पनि पेसागत दक्षता अभिवृद्धि नै थियो भन्ने उनीहरूको मत छ ।

इपू १५०० ताका हिन्दुहरूमाझ लिपि विकसित भइसकेको थिएन । त्यतिबेला धर्मग्रन्थहरू कण्ठ गरेर स्मृतिमा सुरक्षित राख्ने र सन्तानहरूमार्फत त्यसलाई पुस्तान्तरण गर्दै लैजाने परिपाटी थियो । त्यो काम ब्राह्मणहरूले गर्ने गर्थे । अमुक धर्मग्रन्थ अथवा त्यसभित्रका खण्ड अमुक ब्राह्मण कुलका पुरुष सदस्यले कण्ठ गर्ने र छोराहरूलाई पनि कण्ठ गर्न लगाई पुस्तान्तरण गर्दै लैजाने विधान त्यतिबेला थियो । यस्तोमा एउटै ग्रन्थ अथवा त्यसभित्रको खण्ड कण्ठ गर्ने दुई भिन्न परिवारका पुरुष र कन्याबीच विवाह भएमा परिवारको बिँडो थाम्न उनीहरूका छोरा बढी सक्षम हुन्थे । अन्तरजातीय विवाहबाट जन्मिएका सन्तानको सामाजिकीकरणमा घर र मावलका भिन्न संस्कारको प्रभाव परेको हुन्छ । घर र मावल दुवैतिर एउटै संस्कार छ भने कुलपरम्परालाई निरन्तरता दिन सन्तानहरूलाई सजिलो हुन्छ । शास्त्रहरूको पुस्तान्तरणकै लागि सजातीय विवाहलाई प्रश्रय दिनेगरी वर्णव्यवस्थाको उद्भव भएको हो र यसकै कारण कैयौं हिन्दु धर्मग्रन्थ आजका मितिसम्म सुरक्षित रहन सकेका हुन् भन्ने बिन्दर र इस्वारनको मत छ ।

अन्तरजातीय विवाहलाई निरुत्साहित गर्ने हिन्दु शास्त्रहरूले प्रतिलोमलाई बढी वर्जित ठहर्‍याउनुका दुई कारणबारे पनि उनीहरूले चर्चा गरेका छन् । पहिलो, यस्तो गर्दा विवाहका लागि सजातीय स्त्रीहरू फेला नपर्लान् भन्ने सवर्ण पुरुषको चिन्ता कम भयो । दोस्रो, ठूलो भनिएका जातमा पतिको जिविकाका लागि पत्नीहरूको भूमिका बढी हुने हुँदा यसले त्यतिबेलाको सामाजिक आवश्यकता पनि पूरा गरिदियो ।

प्रतिलोमप्रति वर्णव्यवस्थाको अरुचि बुझ्न यति मात्र पर्याप्त हुँदैन । पुरुष र नारीबीचको असमानता र नारीलाई फगत भोग्या ठान्ने सवर्ण पुरुषकेन्द्रित मनोविज्ञानको आलोकमा हेरियो भने मात्र अन्तरजातीय विवाहसम्बन्धी वर्णव्यवस्थाको नारीद्वेषी विधानलाई अझ गहिराइमा पुगेर बुझ्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७७ १२:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×