मानवशास्त्रभन्दा माथि

इतिहास
अब मानवशात्रीहरूले आफूले अध्ययन गर्ने रैथानेहरूका स्तरीय जीवनीहरू रचना गरी उनीहरूले पाउनैपर्ने सम्मान कसरी प्रदान गर्ने भन्ने कुरा सिक्नुपर्ला ।
डा. बारबरा निमरी अजिज

काठमाडौँ — सन १९८० ताका नेपालमा तानाशाही शासन थियो । त्यसैले योगमायाको सेरोफेरोका घटनामा चासो राख्नु एउटा खतरा मोल्नु नै थियो । नेपालभरि नै असहमत व्यक्तित्वको रूपमा चिनिएकी पारिजात त्रसित हुनेवाला थिइन् । त्यसैले उनले मलाई लागिपर्न प्रेरित गरिन् । यसैको आधार लेखेको मेरो पुस्तक ‘हेर टु अ साइलेन्ट सङ’ काठमाडौंमा १७ वर्षअघि निस्किएको हो ।

ZenTravel

जतिबेला म मानवशास्त्रीय अध्यन–अनुसन्धानमा एउटा लामो अवधिको अनुभव बटुलेर हिमालय भेगका बासिन्दाबारे विशेषज्ञता हासिल गरिरहेकी थिएँ, त्यतिबेला एउटा ऐतिहासिक परिघटनासँग सात्क्षात्कार गर्न पुगेँ । त्यो ऐतिहासिक घटना दिवंगत भइसके तापनि नि:सन्देह रूपले प्रतिभाशाली दुई महिलासँग सम्बन्धित थियो । यी दुईले बीसौं शताब्दीको प्रारम्भतिर असाधारण राजनीतिक काम गरेका थिए । मैले उनीहरूको कथा उजागर गर्ने अभिभारा दृढ निश्चयका साथ उठाएँ, पहिलो त नारीवादी रहस्योद्घाटनहरूबाट उत्प्रेरित भएर । जबकि म आपंैm पनि ‘महिला नायक’ को खोजीमा थिएँ । दोस्रो, म मानवशास्त्रको वैज्ञानिक निष्पक्षताका साम्राज्यवादी दाबीहरूबाट वाक्क भइसकेकी थिएँ । भन्नुको तात्पर्य यो मेरो पारम्परिक अनुसन्धान प्रणाली तथा शैक्षिक लेखन विधिबाट अलग्गिने कदम पनि थियो ।

म एक सामाजिक मानवशास्त्री, विशेषगरी ब्रिटिस स्कुलको इथ्नोग्राफर हुँ, गहन अन्तर्वार्तामा भर पर्ने र, हामीले दाबी गर्दै आएझैँ ‘वस्तुगत सहभागितामूलक निरीक्षण’ गर्ने । (वास्तवमा मेरो विचारमा नृवंश–शास्त्र (इथ्नोग्राफी) र पत्रकारिता सजातीय हुन, जति विद्वत् वर्गले स्विकारेका छन्, त्यसभन्दा बढी नै) ।

Meroghar


मेरा पात्रहरू दिवंगत भइसकेका थिए, त्यसैले म प्रत्यक्ष अन्तर्वार्ता अथवा व्यवहार निरीक्षण विधि अपनाउन सक्तिनथिएँ । ती महिलाहरू दन्त्यकथा पात्रमा परिणत भइसकेका थिए । र, ज–जसलाई उनीहरूबारे थाहा हुन सक्थ्यो, ती थोरै मानिस पनि निकै वृद्घ भइसकेका थिए । त्यसमाथि ती नेत्रीहरू त्यसबखतका राजनीतिक आन्दोलनकारी थिए । यो यतिखेरको कुरा थियो, जतिखेर नेपालमा राजा र उनका कर्मचारी तथा शक्तिसम्पन्न हिन्दु पुरोहितवर्गको आलोचना वर्जित थियो । विगतमा विरोध चर्किएका त्यस भेगमा मेरो आगमनपश्चात् पुन: विरोधका स्वर सल्बलाएको भए अर्को दस वर्षसम्म पुग्ने गरी दबाइने निश्चित थियो ।
ती महिलाका अद्भुत जीवनी हिमालयको अन्तर्यमा गडगडाएर बग्ने अरुण खोलाको बाफिलो किनारमा फक्रेको थियो । विगतका गौरव त्यहाँ कल्पना गर्न सकिन्थ्यो, जतिसुकै पृथक् र ध्यान नपुर्‍याइएको जस्तो अहिले देखिए पनि । त्यसैले पनि मैले दृढतापूर्वक खोजी गर्ने निश्चय गरेँ । मैले सम्पर्क बढाइरहेका ती व्यक्तिहरू त्यतिबेलाको तिनको संस्कृतिलाई कहीँकतैबाट पनि प्रतिनिधित्व नगर्ने पात्रहरू थिए । ती दुवै महिला विस्मयकारी र साधारणभन्दा अलग व्यक्तित्व थिए । खोजका लागि समाज–विज्ञानको पद्धति त अपनाउन सम्भवै थिएन । ती महिलाहरू चार दशकपूर्व मात्र बितेको भए पनि मैले प्रारम्भमा कुनै लिखित अभिलेख पाउन सकिनँ । मेरो अठोट त्यसबखत सम्मानित भयो, जब मलाई (सन् १९८०–१९८५) सन्न्यासी महिलाहरूको एउटा सानो जमातले स्वागत गर्‍यो । उनीहरूलाई ती दुवै आमूल परिवर्तनकारी महिलाबारे जानकारी थियो । हुन त त्यतिबेला तिनीहरू निकै
वृद्घ अवस्थामा पुगिसकेका थिए, तर मलाई सहयोग गर्दा सरकारले दुख: दिए पनि विचलित नहुने मनस्थितिमा थिए ।


ती महिलाहरूले उत्साहपूर्वक शक्ति योगमाया र दुर्गादेवीको बखान गरे— पहिली एक क्रान्तिकारी र दोस्री एक सुधारक थिइन् । एक समय उनीहरू ती दुवै महिलाका अनुयायी थिए । सत्तरी र असी वसन्त पार गरेका एकान्तवासी ती महिलाले पचास साठी वर्षपूर्व कसरी उनीहरू सामाजिक सुधारप्रति आस्थावान् र उद्वेलित भएका थिए भनी झलझली सम्झना गरे ।
उनीहरूको वर्णन आधारमा मैले दुईवटा शैक्षिक अभिलेख तयार पार्न सकेँ । तर, ती कथामा अझ बढी सिर्जनशील दृष्टिकोण आवश्यक थियो । प्रथम प्रयासमा मैले जीवनी लेखनबाट सुरु गरेँ । त्यस कार्यमा मलाई समकालीन नेपाली कवयत्री पारिजातले सहयोग गरिन् । उनले आपंैm संलग्न रहेको जोखिमपूर्ण राजनीतिक संघर्षसँग अवगत गराइन् । उनी र म मिलेर धेरै समयअघि दिवंगत भइसकेकी शक्ति योगमायाको जीवनवृतका विचारोत्तेजक अंशहरूको अनुवाद गर्न थाल्यौं । त्यसै क्रममा म नेपालका राजनीतिक यथार्थबारे पनि दीक्षित हुन थालेँ ।


त्यसबेला अर्थात् सन १९८० ताका नेपालमा तानाशाही शासन थियो । त्यसैले योगमायाको सेरोफेरोका घटनामा चासो राख्नु एउटा खतरा मोल्नु नै थियो । नेपालभरि नै असहमत व्यक्तित्वको रूपमा चिनिएकी पारिजात त्रसित हुनेवाला थिइन । त्यसैले उनले मलाई लागिपर्न प्रेरित गरिन् । यसैको आधार लेखेको मेरो पुस्तक ‘हेर टु अ साइलेन्ट सङ’ (मौन गीतका उत्तराधिकारी) काठमाडौंमा १७ वर्षअघि निस्किएको हो । यस प्रयासले मलाई शैक्षिक संसारबाट धकेलेर पत्रकारिता जगत्तिर उन्मुख गरायो । त्यहीताका नेपालले अहिलेसम्म जन्माएको शीर्ष विद्रोही महिला योगमायाबारे अरू तथ्य उजागर भयो, जसले गर्दा नयाँ पुस्ताका योग्य तथा समर्पित विद्वान्हरू आकर्षित भए ।

पत्रकार बारबराका साथ लेखक पारिजात।


यी महिलाजस्ता बीसौं शताब्दीका प्रारम्भिक कालका विद्रोहीहरू र केही ऐतिहासिक पात्र साधारण इतिहासको पकडमा नआउने गरी दुरूह र निर्बन्ध हुने गर्छन् । र, आज हाम्रोसामु साहित्य कसरी प्राज्ञिक प्रयासलाई उछिनेर श्रेष्ठ र उज्ज्वल हुन सक्ने रहेछ भन्ने एउटा उत्कृष्ट प्रमाण देखापरेको छ । यस वर्षको सुरुमा प्रकाशित उपन्यास ‘योगमाया’ ले नेपालको सबैभन्दा प्रतिष्ठित साहित्यिक सम्मान मदन पुरस्कार प्राप्त गरेको छ । यस पुरस्कार संयुक्त राज्य अमेरिका निवासी नेपाली लेखिका नीलम कार्की निहारिकाले प्राप्त गरेकी छन्, जो नेपाली भाषामा लेख्छिन् । उनी आफ्ना पूर्वप्रकाशित महत्त्वाकांक्षी ऐतिहासिक उपन्यासहरूको निम्ति सुपरिचित छिन् ।


निश्चय नै म रोमाञ्चित भएकी छु, यस उपन्यास झन्डै चालीस वर्षअघि सुरु भएको मेरो र अन्य विद्वान्का प्रयासमाथि टेकेर निर्मित भएको छ । (रेडियो नेपालमा कार्यरत आफ्ना एक सहकर्मीले चार वर्षअघि निहारिकालाई आफ्नो सृजनात्मक ऊर्जा योगमायातिर लगाउने सल्लाह दिएका थिए) ।


निहारिकासामु हाम्रा विवरणको सीमाभित्र रहनुपर्ने कुनै बाध्यता थिएन । तथापि, उनले थप शोधकार्य गरेकी छन् । हालै भएको संवादमा उनले कसरी झन्डै सय वर्षपूर्व तिनै पहाडहरूमा योगमायाका राजनीतिक अभियानबारे सम्भव भएका सबैसँग अन्तर्वार्ता लिएको भन्ने तथ्य स्पष्ट पारेकी थिइन् । उनी अरुण उपत्यकाकी होइनन् तर योगमाया जन्मेको ठाउँबारे अरू बढी पत्ता लगाउन स्वयं त्यस भेगमै भ्रमण गरिन् । (यो कार्य त्यहाँका सामाजिक सञ्जाल तथा फोनद्वारा सम्पर्कपश्चात् त्यहाँका निर्धारित स्थलमा भेट गर्ने चाँजोपाँजो मिलाएर गरेकी थिइन्) । त्यस क्षेत्रमा धेरै परिवर्तन आइसकेको छ तर उपन्यासकारले आधुनिक सञ्चार सुविधाको प्रयोग गरी आपैंmले स्थलगत अध्ययन सम्पन्न गरेकी थिइन्् । यति मात्र कहाँ हो र, उनले त्यस क्षेत्रमा आफ्नो आगमन, त्यहाँको परिवेश तथा परिस्थिति, उल्लेखनीय स्थानीय व्यक्तिहरूसँग त्यस इतिहासबारे उनीहरूको सम्झना कस्तो छ भन्नेबारे संवाद समेत समेटेर भिडियो रेर्कड तयार गरेकी थिइन् ।


उपन्यास ‘योगमाया’ म र उपन्यासकार पारिजातबीच भएको काल्पनिक संवादबाट आरम्भ हुन्छ । यसरी निहारिकाको आफ्नै ऐतिहासिक खोजलाई आकार दिन सघाउने महिलाहरूको पंक्तिलाई महत्त्व प्रदान गरिएको छ । ‘योगमाया लाई राष्ट्रको उच्चतम साहित्यिक पुरस्कारबाट गरिएको सम्मानले एक दक्ष युवा लेखिकालाई मात्र पुुुरस्कृत गर्दैन । अपितु विषय स्वयंले एउटी स्थानीय महिला योद्घाबारे व्यापक रूपमा ध्यान खिच्नेछ । र, यस्तो उत्साहलाई निरन्तरता प्रदान गर्ने छ, जुन कुनै बौद्घिक लेखबाट गर्न सम्भव छैन ।


यतिखेर नेपाल ‘निर्धन र जोखिममा पारिएका’ हरूमा केन्द्रित भनिएको, तर प्रशस्त प्रश्नले घेरिएका लंैगिक विकास परियोजनामा डुबेको छ । यहाँ प्रशस्त सहरीया शिक्षित महिलाहरू पश्चिमी नारीवादको अनुसरण गर्दै ‘हक खोसिएका’ आफ्ना गाउँले दिदीबहिनीलाई संस्थागत सहानुभूति मात्र दर्साउने गर्छन् । यस्तो समयमा यस उपन्यासले एउटी गाउँले महिलाले के कति गर्न सक्छे भन्ने ताजा दृष्टि प्रस्तुत गर्छ ।


अब सायद मानवशात्रीहरूले पनि आफूले अध्ययन गर्ने रैथानेहरूका स्तरीय जीवनीहरू रचना गरी उनीहरूले पाउनैपर्ने सम्मान कसरी प्रदान गर्ने भन्ने कुरा सिक्नुपर्ला ।
(अजिज मानवशास्त्री तथा रेडियो पत्रकार हुन् । रेडियोताहिर डट ओआरजीमा प्रकाशित यो लेखको अनुवाद सुकन्या वाइबा र डा. महेश मास्केले गरेका हुन् ।)

प्रकाशित : आश्विन २०, २०७५ ०८:३६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

देवी : विम्ब र प्रसंग

बहस
दसैं नजिकिँदै जाँदा दोलखामा पाँचवर्षीय बालिका एउटा सरकारी कर्मचारीद्वारा बलात्कृत भएको समाचार पढ्दा रन्थन्नियो यो मन । कसरी गर्ने लैंगिक हिंसाको अन्त ? कहाँ छ समाधान ?
अर्चना थापा

काठमाडौँ — स्त्रीशक्तिको कल्पना एकातर्फ छ, शक्तिहीन स्त्रीको वास्तविकता अर्कातर्फ । बाहिरबाट गरिने पूजा एउटा छ, भित्री आराधना अर्कै । पोस्टरमा देवी पुजिन्छ तर बोलीवचनमा उनै देवी ‘घरभँडुवा’, ‘उग्रवादी’, ‘डलरवादी’ वा ‘डेभिएन्ट’ का रूपमा चिनिन्छिन् ।

-‘बाघमाथि सवार देवी र मस्तिष्कमा अठोट बोकेका मान्छे हार्ने गर्दैनन् ।’

-‘जगाऔं देवी आफैंभित्र, अत्याचार संहारका लागि ।’
-‘मानवीकृत दानवहरूको संहारका निम्ति उठ निर्मला चण्डी बनी... ।’
-‘दुर्गा, काली र लक्ष्मीलाई पूजा गर्छ अनि छोरीहरूलाई बलात्कार र एसिड छयापेर मार्छ ।’

निर्मला हत्याकाण्डको केसमा आक्रोशित जनताका कविता, गजल र अन्य अभिव्यक्तिमा देवी प्रसंग बढ्न थाले । दुई महिना बितिसक्दा पनि निर्मला हत्याकाण्डको अपराधी समातिएन् । दण्डहीनताको प्रतिरोधमा जनता सडकमा ओर्ले । र्‍यालीमा केही घाइते भए र केहीले ज्यानसम्म गुमाए । बाबु उमेरका रामबाबु पासवानको शारीरिक सम्बन्ध प्रस्ताव अस्वीकार गर्दा सम्झना दासले एसिड आक्रमणमा ज्यान गुमाउनपर्‍यो । हिंसा, बलात्कार, तेजाब आक्रमण र हत्याको निरन्तरताले नागरिकहरू स्तब्ध हुँदा जनअभिव्यक्तिमा दुर्गा, काली र दावनका विम्बहरूको प्रयोग बढन थाल्यो ।


के दसैं नजिकिएको कारण देवीको विम्ब र प्रसंग बढेका हुन् त ? नेपालमा दसैं भनेको भगवती र आयुध पूजाको चाड हो । नास्तिकका लागि दसैं टीका र आशिष थाप्ने र दिने प्रतीकात्मक पारिवारिक चाड हो । दसैं चाड माने वा नमाने पनि प्राय:जसो दुर्गा र कालीका मिथकबाट कोही अपरिचित छैनन् । म हुर्केको पारिवारिक माहोल कट्टर धार्मिक नभए पनि दुर्गा र कालीका कथा मेरा प्रिय कथा थिए । जनावर बलिरहित दसैं, चण्डीपाठ र महाकाली अनुष्ठानरहितको दसैं र रातो माटोले लिपेको घरको बास्नारहितको काठमाडौंको दसैं ! रमाइलो हुन्थ्यो । सायद दक्षिणाको लालसा एउटा कारण थियो । दोस्रो कारण, नवमीको दिन छिमेकी आन्टीले विशेष निम्तो दिएर मलाई र अरू कन्याकेटी भेला पारेर पूजा गर्नुहुन्थ्यो । पूजापछि खाना र मिठाईका परिकार टन्न ख्वाएर उदारमनले दक्षिणा पनि दिनुहुन्थ्यो । त्यस दिन घाँटीमा सयपत्रीको माला भिरेर, हत्केलामा खुद्रा दक्षिणा बोकेर हिँड्दा आफूलाई भगवती स्वरूप धारण गरेको ठूलो भ्रम हुन्थ्यो । ‘छोरीको जन्म, हारेको कर्म’ जस्ता छोरी होच्याउने मानसिकताले थेचारेको बेला एक दिनको भगवती ‘परफर्मेन्स’ ले स्त्रीशक्तिबारे मनमा ठूलो भ्रम गराउँथ्यो । तर, भ्रम निवारण हुन समय पनि लाग्दैनथ्यो ।


सानोमा दैवीय दिव्यतामाथि सयप्रतिशत आस्था नभए पनि काली र दुर्गाको पोस्टर र मूर्तिअगाडि नतमस्तक जमात हेरेर नै शक्तिको भक्तिबारे मनमा प्रश्न उठ्न थालेको थियो । एकातिर अस्त्रशस्त्र सुसज्जित, रौद्ररूपधारिणी देवीको पोस्टर पुज्ने जमात ! अर्कोतिर, वास्तविक जीवनमा देखिएका शक्तिहीन, निरीह र निरुत्तर नारीलाई आदर्श नारी मान्ने
जमात ! स्त्रीशक्तिको विम्ब र वास्तविकताबीच थुप्रै अनुत्तरित प्रश्नहरू थिए । एकातिर स्त्रीशक्तिका बहुल स्वरूप (शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्मान्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री), अर्कोतिर धार्मिक कथा र जीवनका वास्तविकताबीचको जटिलता नबुझे पनि मनमा ‘शक्ति’ को अन्धभक्तिबारे जिज्ञासा हुन थालेको थियो ।



स्त्रीशक्तिको भ्रम
हुर्किने क्रममा कन्यापूजाको निम्तो आउन बन्द भयो । उमेरसँगै दक्षिणा मोह पनि रित्तियो । तर, पीडक संहारनी, ‘कन्सोर्ट’ रहित देवीको विम्ब आकर्षणको विषय रहिरह्यो । काली र दुर्गाका विद्रोही स्वरूपले आदर्श नारीगुणलाई लत्याएजस्तो लाग्थ्यो । नारीशक्तिको उक्त विद्रोही स्वरूप मिथकीय कल्पनामा आधारित थियो । जबकि ब्राह्मणवादी ब्रह्माण्डको संरचना मर्दश्रेष्ठताबाट परिचालित छ । उक्त मानसिकताले थिचिएको संसारमा नारी शक्तिको पीडक संहारिनी स्वरूपलाई धार्मिक कर्मकाण्डभन्दा पनि स्त्रीशक्तिको परिचायकको रूपमा देख्न थालेकी थिएँ ।


हुन त स्त्रीशक्तिको मिथक र संकथन मन बहलाउने कथा मात्र बनेका छन् । किनकि सामाजिक संरचनाको सत्य मर्दश्रेष्ठ मानसिकता नै हो । तर पनि जब महिला हिंसाका विषयमा कुरा उठ्छ, संस्कृतिवादीहरूको तर्क हुन्छ, ‘हाम्रो संस्कृतिमा नारी सदैव पूजनीय छन् । मानौं, ‘यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता:’ श्लोक नै महिला मुक्तिको ‘पूर्वीय नारीवादी’ मन्त्र हो । दमनविरुद्ध सक्रिय देखिएकी भगवतीको पूजा गरे पनि समाजका अन्य विधिविधान, दर्शन, ज्ञान, आचारविचार र आचरण सबै मर्दश्रेष्ठताको मानसिकताबाट सञ्चालित छन् । ज्ञानका ठेलीहरूमा नारीअस्तित्वलाई पुरुषआश्रिताको रूपमा परिभाषित गरिएको छ । मुलुकको विधि, शासनव्यवस्ता र नागरिकताको नियमसमेत त्यही सोचबाट निर्देशित छ । उदाहरण, आमाको परिचय हुँदाहुँदै पनि बच्चाले वंशजको नागरिकता पाउन बाबुको परिचय खुलाउनुपर्ने व्यवधान छ ।

अपराधको अत्याचार
धर्म निरपेक्ष भए पनि देवी र कुमारी पुजिने राज्य एकाएक सकारात्मक परिवर्तनको संघारमा पुगेजस्तो लाग्यो, जब देशका तीन महत्त्वपूर्ण पद (राष्ट्राध्यक्ष, सभामुख र प्रधानन्यायाधीश) मा नारी नियुक्त भए । जनआशा जाग्नु स्वाभाविक थियो । लाग्यो, नारी नेतृत्वअन्तर्गत देशका आधाभन्दा बढी जनसंख्यासित जोडिएका विषयहरूमा सुधार हुनेछ । लाग्यो, विशेषत: उत्पीडित वर्ग, जात र समूहका नारीहरूका समस्याहरू सम्बोधन हुनेछन् । आशा जाग्यो, अपराध, हिंसा, विभेद र लैंगिक उत्पीडनबारे राज्यका जिम्मेवार निकायहरू सजग र संवेदनशील हुनेछन् । लाग्यो, मर्दवादी सामन्ती सोचबाट निर्देशित राज्यमा नारी नेतृत्वको हस्तक्षेपकारी भूमिका हुनेछ र समानता र समावेशिताका विषय मुख्य हुनेछन् ।


हुन त नारी नेतृत्वअन्तर्गत के कस्ता सकारात्मक काम भए त्यसको मूल्यांकन हुन बाँकी नै छ । तर, केही नयाँ कानुन बने । फितलो कार्यान्वयन पक्षको कारण ती प्रभावकारी देखिँदैनन् । समाजमा जघन्य अपराधका घटनाहरू अकल्पनीय रूपले बढेका छन् । काखे बालिकादेखि वृद्धाण्सम्म बलात्कृत भएको खबरले मर्माहत तुल्याए पनि अपराध समाधान देखिएको छैन । गोदामचौर बलात्कार केस, माया विक केस, जातपात र छुवाछूतको आरोपमा दलितले भोगेका हिंसाका केस, शारीरिक सम्बन्धको प्रस्तावलाई अस्वीकार गर्दा तेजाब आक्रमणमा ज्यान गुमाएकी सम्झनाको केस र वसन्ती परियारमाथि भएका हिंसाका घटना केवल प्रतिनिधि केस मात्रै हुन् । दुई महिना बितिसक्दा पनि निर्मला हत्याकाण्डको अपराधी पक्राउ परेको छैन । पोस्टरका देवी पुज्ने र संस्कृतिको दुहाई दिँदै ‘यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते...’ को पक्षमा तर्क गर्नेहरूलाई नारी उत्पीडन र लैंगिक समानताका विषय ‘टयाउँटयाउँ’ लाग्छ । मर्दश्रेष्ठताको सोचले गर्दा एकातिर कुत्सित अपराध र हिंसाको सामान्यीकरण गरेको छ भने अर्काेतिर दोष सबै पीडितप्रति तेर्‍साएर पीडितलाई थप पीडित बनाएको छ । अपराधको कारण देखाउँदा भनिन्छ— उत्ताउली भएको कारण, अंग प्रदर्शन गरेको कारण, एक्लै हिँडेको कारण, शारीरिक सम्बन्धको प्रस्ताव नमानेको कारण, रक्सी खाएको कारण, सुन्दर भएको कारण अपराधीले अपराध गरेको हो । असहय हुन्छ जब शक्तिको भक्ति गर्ने सांसद, नेता, नारी अगुवाले नारीमाथि हुने हिंसालाई सरकारविरुद्धको षडयन्त्र भन्दै व्याख्या गर्छन् ।

त्यतिबेला लाग्छ ती सबै शक्तिको भक्ति कीर्तनमा डुबेका छन् । नेतृत्वतहमा पुग्न लालायित अन्य केहीका लागि नारीका विषय अवसरवादी ‘परफर्मेन्स’ बनेको छ । किनकि मर्दश्रेष्ठताको सोचबाट निर्देशित राज्यमा शक्तिको भक्ति गर्नेलाई पुरस्कार र आलोचना गर्नेलाई दण्डको व्यवस्था हुन्छ । सायद त्यसै कारण पोस्टरमा देखिने स्त्रीशक्ति वा ‘एजेन्सी’ ले दसैंताका क्षणिक वैधानिकता पाए पनि ‘एजेन्सी’ भएका महिलालाई ‘घरभँडुवा’, ‘उग्रवादी’, ‘डलरवादी र ‘डेभिएन्ट’ भनेर सधैं सार्वजनिक रूपमा गाली र अपशब्द प्रयोग गरिन्छ ।

कहाँ छ समाधान ?
नागरिक हक, हित संरक्षणको जिम्मा राज्यको हो । तर, जब राज्य आफ्नो दायित्वप्रति अनुत्तरदायी हुन्छ नागरिक सडकमा ओर्लन्छन् । दु:खको कुरा आधाभन्दा बढी महिला रहेको संसदीय समितिले पनि समाजमा बढेको हिंसा र दुव्र्यवहारबारे खुलेर बोलेका छैनन् । उच्च पदको आशामा रहेका व्यक्ति मात्र नभई अन्य थुप्रै महिला सांसदसमेत शक्तिको भजनकीर्तनमा निर्लिप्त देखिन्छन् ।


दसैं नजिकिँदै जाँदा दोलखामा पाँचवर्षीय बालिका एउटा सरकारी कर्मचारीद्वारा बलात्कृत भएको समाचार पढ्दा रन्थन्नियो यो मन । कसरी गर्ने लैंगिक हिंसाको अन्त ? कहाँ छ समाधान ? सिडा अभिसन्धि र संयुक्त राष्ट्र संघका सन्धिहरूको कार्यान्वयन खोइ ? केही सजग नारीहरूले यस्तै प्रश्न उठाउँदा पश्चिमी नारीवादको नक्कल गरेको र डलर खाओवादको पक्षमा तर्क गरेको आरोप खप्न बाध्य छन् ! ‘एजेन्सी’ भएका स्त्रीशक्तिका ‘आर्किटाइपल’ (दुर्गा र काली) संकथनलाई पुनव्र्याख्या गर्दा रूढिवादिताको आरोप लाग्छ ! मर्दश्रेष्ठताको प्रभुत्वमा रमाउने समाजमा स्त्रीशक्तिका प्रतीक र विम्बहरूको महाअकाल छ । प्रतीकहरूको पुनव्र्याख्या भएको छैन ।


ट्विटरमा एक जनाले सम्झना दासको फोटोसँगै इन्द्रजात्राका कुमारीको फोटो राख्दै लेखे, ‘कहाँ छन् देवी ? एक्कै दिनका दुई प्रतिमा !’ पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीले निर्मला केसबारे कान्तिपुरमा लेख्नुभयो,‘...भगवान्को घरमा देरी हुन सक्छ, अँध्यारो हुन सक्दैन ।’


के लोकतान्त्रिक राज्यका न्यायालय र सुरक्षा निकाय पनि मर्द मानसिकताबाट ग्रसित भएकाले भगवान् गुहारेको हो ? पूर्वप्रधानन्यायाधीशको भगवान् शरणम् अभिव्यक्ति (प्रतीकात्मक भए पनि) ले नैराश्यतातिर इसारा गर्छ ? वा दसैंमा देवी पूजा गर्ने र इन्द्रजात्रामा कुमारी पूजा गर्ने पाखण्डी समाजको द्वैधचरित्र उजागर गर्छ?

प्रकाशित : आश्विन २०, २०७५ ०८:२१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×