जुम्ला — हुम्लामा लोपोन्मुख हिउँ चितुवाको संख्या बढ्दै गइरहेको पाइएको छ। सन् २०२२ देखि २०२३ सम्म गरिएको अध्ययनले दुर्लभ हिउँ चितुवाको संख्या बढ्दै गइरहेको देखाएको हो। अध्ययनका अनुसार उत्तरी नाम्खा गाउँपालिकामा कम्तीमा ३९ वटा हिउँ चितुवा छन्।

डिभिजन वन कार्यालयको समन्वयमा उकाली तथा तेस्रो धुब्र संरक्षणले हिउँ चितुवाको अध्ययन गर्न क्यामरा ट्रयापिङ प्रविधिको प्रयोग गरेको थियो।

हिउँ चितुवा अनुसन्धानकर्ता रिन्जिन फुन्जोक लामाले नाम्खामा लोपोन्मुख हिउँ चितुवा भेटिएको बताए । उनका अनुसार ६१ वटा क्यामेरा हिउँ चितुवाको अध्ययनको लागि प्रयोग गरिएको थियो । जसमा ३९ वटा हिउँ चितुवा कैद भएका हुन्। 

यो अध्ययन संरक्षित क्षेत्र बाहिर गरिएको पहिलो थियो । हुम्लामा हिउँ चितुवाको संख्या निकालेको पनि पहिलो नै हो । 'पहिले हिउँ चितुवा छ भन्ने थियो तर यति धेरै संख्यामा भेटिएला भन्ने लागेको थिएन, हिउँ चितुवा अनुसन्धानकर्ता लामाले भने, ‘यति धेरै संख्यामा हिउँ चितुवा भेटिएपछि अनुसन्धानमा समेत उत्साह थपिएको छ । अब थप अध्ययनको काम अघि बढ्छ ।’

अहिले हिउँ चितुवाको वासस्थान, खानपान र संरक्षणका विषयमा स्थानीय र सरोकारवालासंग छलफल भइरहेको छ । हिउँ चितुवा संरक्षणमा देखिएका चुनौती समेत अध्ययन भइरहेका छन्,' लामाले भने,‘अब हिउँ चितुवाको संख्या बढाउन र बासस्थानको संरक्षणमा जोड दिइनेछ ।’

अनुसन्धानकर्ता लामा रोयलेक्स अर्वाड विजेता हुन्। उनले अवार्ड स्वरुप आएको दुई करोड ६० लाख रुपैयाँले हुम्लामा चितुवाको अध्ययन सुरु गरेका हुन्। २०७८ को माघ महिनादेखि अध्ययन सुरु भएको थियो । 'पहिले आर्थिक अभावका कारण हिउँ चितुवाबारे कुनै कार्यक्रम हुन सकेको थिएन,' उनले भने, ‘अब केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय सरकारसँग समन्वय गरेर राष्ट्रिय अर्न्तराष्ट्रिय दाताहरूसँग साभेदारी गरेर अघि बढ्ने कार्ययोजना बनेको छ ।’

हिउँ चितुवाको संख्या यकिन भएपछि संरक्षण अभियानमा हुम्लाबासीको चासो गएको छ। हिउँ चितुवाको खानपान, बासस्थान संरक्षणको लागि सबैको प्रतिवद्धता समेत रहेको छ। हुम्ला सदरमुकाम सिमिकोटदेखि पाँच दिन पैदल हिडेर लिमी पुगिसकेपछि घोडा खच्चरमा खानपान बोकेर लिएर हिउँ चितुवा पाइने स्थानमा पुगिन्छ ।