बागलुङ — राणाकालमा मुखिया प्रथाको व्यवस्था थियो । मुस्ताङमा अहिले पनि मुखिया प्रथाको चर्चा हुने गर्छ । चर्चा नभए पनि बागलुङको तमानखोला गाउँपालिका–३ तमानगाउँमा यो प्रथा अझै कायम छ ।

अहिले कायम मुखिया प्रथा तत्कालीन बेलाको जस्तो नभइ गाउँलेलाई विभिन्न काममा साथ र सहयोग गर्ने परम्परा हो । विशेषगरी तमान गाउँमा मनाइने चाडपर्व व्यवस्थित बनाउने, गोठ सार्दा ‘सरुन’ हेरिदिने, ऋतु अनुसार गोठ र चरिचरनको व्यवस्थापन गराइदिने काममा मुखियाको महत्त्वपूर्ण हात हुने गरेको छ । 

कसैले जथाभावी पशु चरन गर्ने, तोकेको नियम उल्लंघन गर्ने र तिथिमितिलाई बेवास्ता गरी थिति बसाल्ने काममा अबरोध गरेमा मुखियाले कारवाही समेत गर्न सक्छन् । त्यसकालागि गाउँभेलाबाट हरेक ३ वर्षकालागि मुखिया छान्ने चलन छ । ४६ वर्षीय गोबिन्दबहादुर बुढा तमान गाउँकालागि यतिबेलाको तीन वर्षे मुखिया हुन् । गत वर्षको पुसमा उनी मुखिया चुनिएका थिए । उनको कार्यकालमा गाउँमा कुनै पनि थिति बिगार्ने प्रयास भएमा उनले नै कारवाही गर्छन् । 

गाउँ सरसफाइ, सामूहिक काम, खेतीपाती लगाउने, भित्र्याउने जस्ता काममा पनि उनले अगुवाई गर्छन् । उनको आग्रहमा गाउँका कटुवाल रुपलाल बुढाले घोक हाल्छन् । उक्त घोकको आधारमा गाउँलेले तोकेको काम गर्नुपर्ने नियम छ । भेला, बैठकमा पनि उनकै आदेशमा उपस्थित हुनुपर्छ ।

यतिबेला तमान गाउँमा वैशाखे ‘चान’ (पशुचरनको गोठ सार्ने) समय छ । यो असारसम्म रहन्छ । तमान गाउँबाट वैशाख पहिलो साता सरेको गोठ यतिबेला झारे, काफलडाँडा र बिस्फलमा छ । यहाँ अहिले ९ सयबढी चौपाया छन् । त्यसपछि यहाँ साउने चान सुरु हुन्छ । त्यतिबेला ती पशुबस्तुलाई अमिलवन र तमानघाँटीको खर्कमा पठाइन्छ । त्यहाँ असोजसम्म चौपाया चर्छन् ।

कात्तिके चान लगाउने बेला तमान गाउँको आसपासमा चरन सुरु गरिन्छ । त्यो तीन महिना रहन्छ । पुसे चानमा यहाँको तल्लो बेंसीमा गोठ झार्ने गरिन्छ । कतिपयले बोङ्गादोभानसम्म पनि चौपाया चराउँदै झार्छन् । विशेषगरी भेडीगोठलाई बेंसीसम्म झारिन्छ । यतिबेला कोदोको नल, पराल र खर खुवाइन्छ । त्यतिबेला जाडो हुने भएकोले बेंसीमा पशु झरेपछि स्थानीयले घरमा बस्न पाउँछन् । यहाँ वर्षभरीमा चार प्रकारका ऋतुलाई आधार मानेर चान लगाउने अर्थात गोठ सार्ने चलन छ ।

गाईभैंसी, भेडाबाख्रासहित समय अनुसार सार्दै चरन क्षेत्रमा लागिने चलन तमानमा फरक प्रकृतिको छ । यहाँ चान लगाउने र अन्य चाडपर्वसहितको थिति बसाल्नकालागि मुखियाले चलन बसाल्ने गरेका छन् । २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तन अघिसम्म यहाँका मुखियाले कर उठाएर गाउँको विकासमा लगानी गर्थे । स्थानीय तह बनेपछि बैधानिक काम वडाध्यक्षमा सरेको छ । तर परम्परागत विधिकालागि यहाँ नियमित रुपमा मुखिया छान्ने गरिन्छ ।

वडाध्यक्ष झकबहादुर बुढाले नीतिनियम अनुसारको काम गर्नुपर्दा आफ्नो काम भए पनि पुरानो चलनमा मुखियाकै अगुवाई चल्ने गरेको बताए । ‘नीति अनुसारको काम गर्न वडाध्यक्ष, पालिकाका जनप्रतिनिधि चाहिन्छ, थिति बसाल्न मुखियाको नेतृत्व राम्रो छ ।’ गाउँभेलाको निर्णय अनुसार चुनिएका मुखियाको सल्लाहमै सबै काम गरेको उनले बताए । 

तमानखोला–३ तमान गाउँमा मुखिया घरको नमूना अझै बाँकी छ । लामो समयअघि बनेकोले यो घर जीर्ण थियो । गत वर्ष गाउँपालिकाको १० र स्थानीयको ५ लाख संकलन गरी १५ लाख रुपैयाँको लागतमा यो घर मर्मत गरेर चिटिक्क बनाइएको छ । यो घरबाट पश्चिम बागलुङको तमान, लामेला, खुंगा, खुंखानी, नर्जाखानी र लुकुरबन गाउँको साझा मुखियाले शासन गर्थे । अहिले भने त्यो चलन हटेको छ । तमान गाउँमा मात्रै रहने मुखियाको सल्लाहमा गाउँको विकासदेखि अन्य गतिविधि संचालन गरिँदै आइएको हो ।

पहिलो आम निर्वाचनपछि २०१५ सालमा तत्कालीन मुखिया दीर्घनारायण भट्टचन काठमाडौं जाँदा प्रधानमन्त्रीलाई भेटेर फर्केपछि केन्द्रीय बजेट र गाउँलेको श्रमदानबाट यो घर बनेको थियो । ‘मैले देखेको रेकर्ड अनुसार खुंगाका थमबहादुर शेरचन हाम्रो ६ गाउँको पहिलो मुखिया थिए,’ तमानका मनबहादुर बुढाथोकीले भने, ‘उनीपछिका दीर्घनारायण भट्टचनले केन्द्रीय सरकारमा पहुँच पुर्‍याए ।’ भट्टचन बीपी कोइरालानजिकका थिए । उनकै जोडबलमा २०१६ सालमा यो भवन बनेको उनले बताए । 

यो घरमा तत्कालीन मुखिया बसेर यहाँका ६ वटा गाउँ चलाउने गरेको बुढाथोकी बताउँछन् । बुढाथोकी तमानस्थित धनगौज्योती माविमा ४१ वर्ष शिक्षणपछि निवृत्त शिक्षक हुन् ।  ‘यो भवनमा अब मुखिया प्रथा त चल्दैन, तर इतिहास बोकेकोले जीर्णेद्धार गरिएको हो,’ गाउँपालिका अध्यक्ष जोकलाल बुढाले भने, ‘परम्परागत र सांस्कृतिक महत्वका सामग्री यहाँ संग्रह गरिन्छ ।’ अहिले भुइँ तलामा कार्यालय र माथिल्लो तलामा पुस्तकालय बनाइएको छ ।